16e eeuw

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Overzicht van de jaren in en rond de 16e eeuw
Jaren 90 1490 1491 1492 1493 1494 1495 1496 1497 1498 1499
Jaren   0 1500 1501 1502 1503 1504 1505 1506 1507 1508 1509
Jaren 10 1510 1511 1512 1513 1514 1515 1516 1517 1518 1519
Jaren 20 1520 1521 1522 1523 1524 1525 1526 1527 1528 1529
Jaren 30 1530 1531 1532 1533 1534 1535 1536 1537 1538 1539
Jaren 40 1540 1541 1542 1543 1544 1545 1546 1547 1548 1549
Jaren 50 1550 1551 1552 1553 1554 1555 1556 1557 1558 1559
Jaren 60 1560 1561 1562 1563 1564 1565 1566 1567 1568 1569
Jaren 70 1570 1571 1572 1573 1574 1575 1576 1577 1578 1579
Jaren 80 1580 1581 1582 1583 1584 1585 1586 1587 1588 1589
Jaren 90 1590 1591 1592 1593 1594 1595 1596 1597 1598 1599
Jaren   0 1600 1601 1602 1603 1604 1605 1606 1607 1608 1609

De 16e eeuw (van de christelijke jaartelling) is de 16e periode van 100 jaar, bestaande uit de jaren 1501 tot en met 1600. De 16e eeuw behoort tot het 2e millennium.

Belangrijke gebeurtenissen en ontwikkelingen[bewerken]

Reformatie
Europa
  • Onder de Italiaanse Oorlogen (14941559) wordt een reeks conflicten verstaan, waarbij op verschillende tijdstippen alle West-Europese staten betrokken zijn. Ze groeien uit tot een gevecht om de heerschappij over Europa, vooral tussen Frankrijk tegen het Heilige Roomse Rijk en Spanje. Aan het einde van de oorlogen is het Habsburgse Huis de toonaangevende mogendheid in Europa.
  • Spaans-Engelse oorlogen, met in 1588 de ondergang van de Armada.
  • Engeland wordt onder het Huis Tudor een grote mogendheid. Het verstevigt zijn greep op Ierland door het stichten van het koninkrijk Ierland en door de vestiging van Engelse kolonies.
  • Het Pools-Litouwse Gemenebest beleeft zijn Gouden Eeuw in de 16e eeuw en de eerste helft van de 17e eeuw. Het gebied van de Duitse Orde wordt geannexeerd. De hertogdommen Pruisen en Koerland worden vazalstaten, het hertogdom Lijfland komt rechtstreeks onder de Kroon.
  • Overal in West- en Midden-Europa wordt het in de tweede helft van de 16e eeuw kouder. De winters gaan achteruit met meer sneeuw en ijs, beginnen vaak al in november en duren tot maart of april. Vanaf 1530 worden ook de zomers koeler met herfstweer, compleet met storm en stormvloeden. Dit natuurverschijnsel wordt Kleine IJstijd genoemd.
  • In de hele Westers-christelijke wereld wordt prostitutie fel onderdrukt, overigens zonder spectaculaire resultaten.
Religie en bijgeloof
  • De Joden worden verdreven uit Spanje en Portugal. Ze trekken in alle windrichtingen en vestigen zich ten oosten in Thessaloniki, ten zuiden in Marokko, ten westen in Brazilië en ten noorden in de Nederlanden. In Italië leidt de toestroom van joodse vluchtelingen uit Spanje tot de instelling van getto's.
  • De Wali Songo verspreiden de Islam op Java.
  • In het noordwesten van het Indisch subcontinent ontstaat het Sikhisme, een godsdienst gebaseerd op vrede en verdraagzaamheid.
  • In Europa en vooral in Frankrijk worden veel processen gevoerd tegen vermeende weerwolven.
Lage landen
  • Het afgegraven veengebied in het noordoosten van Waasland raakt helemaal onder water.
  • De hertogdommen Brabant, Limburg, Luxemburg, Gelre, de graafschappen Vlaanderen, Artois, Henegouwen, Holland, Zeeland, Namen, de heerlijkheid Mechelen, Friesland, Utrecht, Overijssel (met Drenthe, Lingen en Westerwolde), Groningen (met de Ommelanden), de steden en kastelen van Rijsel en de stad Doornik (met het Doornikse) vormen met elkaar de Zeventien Provinciën.
  • Tussen 1507 en 1567 besturen drie vrouwen de Nederlanden. Als de jonge landsheer Filips de Schone naar zijn koninkrijk Spanje vertrekt, vertrouwt hij zijn kinderen en zijn Nederlanden toe aan zijn zuster Margaretha van Oostenrijk. Zij blijft landvoogd tot kort voor haar dood eind 1530. Voorjaar 1531 arriveert de door haar opgevoede Maria van Hongarije, landvoogd van 1531 tot 1555, wanneer ze zich tegelijk met haar broer Karel V terugtrekt. Ze wordt opgevolgd door Margaretha van Parma, halfzuster van de nieuwe landsheer Filips II van Spanje. Margaretha vertrekt in 1567, als de hertog van Alva arriveert met een contingent Spaanse troepen.
  • Begin van de Tachtigjarige Oorlog (1568). Strijd van en moord op Willem van Oranje (1584).
Zeevaart en handel
  • Door hun overwinning op de Genuese admiraal Andrea Doria verkrijgen de Turken in 1531 de suprematie in de Middellandse Zee. Ze behouden die tot aan de Slag bij Lepanto van 1571.
  • Portugal exploreert en exploiteert de vaarwegen naar Azië. Specerijen en andere exotische producten zoals indigo komen in ruime mate op de Europese markt.
  • De eerste bruikbare zeekaarten verschijnen: Battista Agnese uit Genua vervaardigt tussen 1536 en 1564 handgetekende perkamenten wereldatlassen. De atlas bevat verschillende kaarten van de nieuwe werelddelen. De eerste atlas, in de zin van een boek dat in een zekere oplage bij een uitgever verschijnt en kaarten van gelijk formaat bevat die speciaal voor die uitgave zijn vervaardigd, is het Theatrum Orbis Terrarum ( = wereldtoneel) van Abraham Ortelius met bijdrages van Frans Hogenberg, verschenen te Antwerpen in 1570. De eerste die "atlas" als titel voor een dergelijk werk gebruikt, is de uit Vlaanderen afkomstige Gerardus Mercator.
  • Als door de grote ontdekkingsreizen wereldhandel ontstaat, komen grote, kapitaalkrachtige bedrijven tot stand. Kooplieden investeren hun steeds groeiende kapitaal in ondernemingen op het gebied van handel en daarmee verbonden bedrijfstakken, zoals scheepsbouw, manufactuur en trafiek.
Azië
  • Vanaf 1510 is Goa het centrum van Portugees-Indië. Ze maken van Goa een levendige stad, ruim opgezet met tuinen en lusthoven. Het pronkt met allerlei koopwaar, waaronder gelakte bedsteden en slaven. De stad groeit uit tot een bestuurlijk centrum met 200. à 300.000 inwoners, in grootte te vergelijken met Londen of Parijs. Vanuit Goa worden Portugese bezittingen op de Malabarkust, Ceylon, Malakka en Macao ondersteund.
  • De Safawiden uit Azerbeidzjan (Iran) veroveren het Perzische rijk en maken er de Jafari (sjiisme) tot staatsgodsdienst.
Amerika
  • Spaanse Conquistadores maken een eind aan eeuwenoude beschavingen van Maya's, Azteken, Inca's en vele andere volkeren in Latijns-Amerika. Ontdekkingsreizen en stichting door Engeland en Frankrijk van kolonies in Noord-Amerika.
  • In de jaren na 1520 doet zich in Nieuw-Spanje een van de grootste demografische catastrofes uit de geschiedenis van de mensheid voor. De eerste pokkenlijder, vermoedelijk een bemanningslid van Panfilo de Narvaéz, stapt in dat jaar aan land in Mexico. Binnen een paar maanden tijd richt deze ziekte een ravage aan onder de Azteken en deze epidemie wordt later gevolgd door griep, mazelen en cocoliztli (wsch. de builenpest). Van de 25,2 miljoen inwoners die Mexico naar schatting in 1520 heeft, zijn er in 1623 nog slechts 0,7 miljoen over, ofwel een bevolkingsdaling van 97% in een eeuw tijd.
  • Om de Spaanse conquistadores te betalen worden grote stukken land met de bevolking die erop woont toegekend aan de veroveraars. Dit systeem, waarin de eigenaar van het land recht heeft op de opbrengst en de inheemse bevolking voor zich mag laten werken in ruil voor hun bekering, staat bekend als encomienda. Hoewel indianen officieel als Spaanse onderdanen gelden en daarom geen slaaf kunnen worden, komt dit systeem in feite vaak neer op slavernij.
  • Spanjaarden en Portugezen stichten plantages in het West-Indische gebied en op de Amerikaanse kust, waar ze geïmporteerde producten als koffie, bananen, suikerriet en indigo gaan verbouwen. Tegelijk brengen ze producten als tomaten, aardappelen en mais mee naar Europa. Deze drastische menselijke ingreep in de wereldflora wordt de Columbiaanse uitwisseling genoemd.
  • Giovanni da Verrazzano verkent in 1524 in opdracht van Frankrijk de oostkust van Amerika. Tien jaar later vaart Jacques Cartier de Sint-Laurensrivier op. In de volgende jaren bouwt hij handelsplaatsen en forten in een gebied dat later Quebec zal heten. Zo groeit in de loop van de eeuw Nieuw-Frankrijk.
Militair
  • De haakbus verdringt de handboog en wordt op zijn beurt verdrongen door het musket.
  • De donderbus is een nieuw handvuurwapen dat zoals een hagelgeweer zijn munitie een breed bereik geeft. Het is alleen van korte afstand effectief en doet goede dienst vanaf de bok van een koets
  • Simon Stevin zet de ontwikkeling van het Oudnederlands vestingstelsel in gang. Adriaen Anthonisz perfectioneert het stelsel en is verantwoordelijk voor het ontwerpen van de verdedigingswerken van talloze Nederlandse steden.
Economie
  • Prijsrevolutie als gevolg van inflatie door het in de markt komen van Spaanse edelmetalen.
  • Vlamingen spelen een rol bij de suikerteelt op de Canarische Eilanden en de Azoren. Antwerpen bloeit (mede) door de suikerverwerkende industrie, ten koste gaat van Gent en Brugge.
  • Amsterdam neemt de positie over van Kampen en Deventer als handelspartner van de Hanze. De stad ontwikkelt de Oostvaart, waarbij Lübeck en Dantzig haring en linnen verhandelen tegen graan. Dat graan wordt deels doorgevoerd naar het zuiden, in ruil voor wijn en zout.
  • Bevolkingsgroei in Europa, die niet ondersteund wordt door de beschikbare bronnen.
  • De staten gaan zich meer bemoeien met de handel. Zij stellen een douane in om controle te krijgen over in- en uitvoer. Export wordt ontmoedigd om de prijzen binnenlands laag te houden.
  • Aan het begin van de eeuw wordt in Holland een nieuwe manier van turfwinnen noodzakelijk om aan de vraag van de groeiende steden te kunnen voldoen. Door de introductie van de baggerbeugel wordt het mogelijk het veen onder de waterspiegel weg te baggeren, een praktijk die slagturven wordt genoemd. Vijftig jaar later vindt Joost Jansz. Bilhamer de moddermolen uit.
  • De kunst van het vangen en africhten van valken verspreidt zich over de Kempen en mede door toedoen van landvoogd Maria van Hongarije wordt de faam van de Brabantse Valkerij aan de West-Europese hoven gevestigd.
Wetenschap
  • Er ontstaat weer belangstelling voor de klassieke Griekse en Romeinse schrijvers. Hun werken worden gelezen op de Latijnse scholen.
  • Nederlandse humanisten als Desiderius Erasmus, Janus Secundus, Johannes Murmellius en Hadrianus Junius schrijven uitsluitend of voornamelijk in het Latijn.
  • Er ontstaat belangstelling voor de natuur. Vesalius bestudeert de lichaamsbouw van de mens, Michael Servet de bloedsomloop. Vorsten, wetenschappers en burgers gaan verzamelingen aanleggen van planten en dieren. Anderen geven boeken uit met tekeningen en beschrijvingen van natuurlijke soorten. Voorbeelden in de Nederlanden zijn Carolus Clusius (botanicus) en Adriaan Coenen van Schilperoort (amateur-bioloog), die het zeeleven inventariseerde in zijn "Visboek".
  • Ontstaan van de Joodse Kabbala geschriften.
  • De Spaanse franciscaner pater Bernardino de Sahagún maakt vele jaren aantekeningen van de Azteekse cultuur en wordt daarmee een voorloper van de antropologen. Zijn standaardwerk Algemene geschiedenis van de zaken van Nieuw-Spanje, een tweetalige (Spaans en Nahuatl) encyclopedie betreffende de Azteken vanuit Azteeks oogpunt geschreven, wordt door het Concilie van Trente verboden.
  • Als de rondtrekkende medicus en magiër Johann Faust in 1540 komt te overlijden, ontstaat al snel de legende over een "pact met de duivel".
Blazoen van de rederijkerskamer de Goudsbloem van Gouda: verheven retorica door wysheit triompheert, beneyn haer Catrine en naerstigheit floreert.
Kunst
  • Bloei in Vlaanderen, Brabant en Amsterdam van de Rederijkerskamers, georganiseerde genootschappen voor dichtkunst, declamatie en toneel. Hun kunstbeoefening staat los van de Kerk.
  • In de schilderkunst wordt de navolging van Michelangelo en Rafaël Santi als essentieel gezien, in de dichtkunst gelden Petrarca en Dante als grote voorbeelden.
  • De renaissance in de kunst vindt haar hoogtepunt in de hoog-renaissance, gevolgd door de laat-renaissance.
  • De hernieuwde belangstelling voor de vormentaal van de Oudheid springt vooral in de architectuur in het oog. Men bestudeert de verhandeling van de Romein Vitruvius en meet antieke gebouwen op om zich vertrouwd te maken met de 'taal' van die architectuur. Italiaanse architecten zijn onder anderen Donato Bramante en Andrea Palladio. Enkele voorbeelden van tijdens de renaissance gebouwde bouwwerken zijn Italiaanse paleizen zoals in Venetië en Florence. Ook is de renaissance-architectuur terug te zien in de vele grote Franse kastelen in de Loirevallei, zoals het kasteel van Chambord.
  • In het Osmaanse Rijk bouwt Sinan vele moskeeën die de oosterse bouwkunst eeuwenlang zullen bepalen.
  • Spaanse kolonisten brengen de sarabande mee uit Mexico.
  • De Belgisch-Franse componist en koorleider Josquin des Prez haakt in op de verspreiding van de boekdrukkunst en neemt voor zijn kerkelijke en wereldse liederen de verstaanbare tekst als uitgangspunt.
  • Het landschap wordt een zelfstandig onderwerp in de schilderkunst, zie Landschapschilderkunst.
  • De Pléiade (Frans: La Pléiade) is de naam van zeven jonge Franse dichters die zich samen tot doel hebben gesteld de poëzie uit de klassieke Oudheid nieuw leven in te blazen en indien mogelijk te verbeteren. De voornaamste leden zijn Pierre de Ronsard en Joachim du Bellay.
Mode
  • Hofkringen in de Lage Landen volgen de Spaanse mode. Mannen dragen de molensteenkraag en de rozenhoed.
  • Kanten kragen en manchetten worden door de kooplieden in Holland als teken van welvaart gedragen.
  • Een hennin is een lange, spits toelopende hoofdbedekking (puntige muts) van vrouwen. Veelal is aan het uiteinde een sluier verbonden, waarvan het einde in de hand wordt gedragen of om het middel wordt vastgemaakt.

Belangrijke personen van de 16e eeuw[bewerken]

Religie[bewerken]

Staatshoofden[bewerken]

Willem van Oranje geschilderd door Anthonie Mor omstreeks 1554
Christoffel Columbus

Overig[bewerken]