18e eeuw

Overzicht van de jaren in en rond de 18e eeuw
Jaren 90	1690	1691	1692	1693	1694	1695	1696	1697	1698	1699
Jaren   0	1700	1701	1702	1703	1704	1705	1706	1707	1708	1709
Jaren 10	1710	1711	1712	1713	1714	1715	1716	1717	1718	1719
Jaren 20	1720	1721	1722	1723	1724	1725	1726	1727	1728	1729
Jaren 30	1730	1731	1732	1733	1734	1735	1736	1737	1738	1739
Jaren 40	1740	1741	1742	1743	1744	1745	1746	1747	1748	1749
Jaren 50	1750	1751	1752	1753	1754	1755	1756	1757	1758	1759
Jaren 60	1760	1761	1762	1763	1764	1765	1766	1767	1768	1769
Jaren 70	1770	1771	1772	1773	1774	1775	1776	1777	1778	1779
Jaren 80	1780	1781	1782	1783	1784	1785	1786	1787	1788	1789
Jaren 90	1790	1791	1792	1793	1794	1795	1796	1797	1798	1799
Jaren   0	1800	1801	1802	1803	1804	1805	1806	1807	1808	1809

De 18e eeuw (van de christelijke jaartelling) is de 18e periode van 100 jaar, dus bestaande uit de jaren 1701 tot en met 1800. De 18e eeuw behoort tot het 2e millennium. Op politiek terrein hebben zich enorme verschuivingen voorgedaan, vooral in het laatste decennium. Na de Franse Revolutie van 1789 heeft Frankrijk zich ontwikkeld tot de meest agressieve mogendheid: onder leiding van Napoleon Bonaparte voert het oorlog tegen Rusland, Oostenrijk, het Verenigd Koninkrijk, Portugal, Napels en het Osmaanse Rijk. Deze sterke expansiedrift doet zich voor aan het einde van een eeuw die juist een verlies van Franse macht op het continent en in de koloniën te zien heeft gegeven. Het Verenigd Koninkrijk heeft zich ontwikkeld tot de sterkste mogendheid in Europa, hoewel deze positie nu door Frankrijk wordt aangevochten. Vooral de omvang van het Britse koloniale rijk is toegenomen (Voor-Indië, Canada), ondanks het verlies van de nu onafhankelijke Verenigde Staten. Oostenrijk is evenalshet Verenigd Koninkrijk een van de meest vooraanstaande en verbeten tegenstanders van het revolutionaire Frankrijk; het land heeft de afgelopen eeuw een voorname rol gespeeld in de strijd om de Europese hegemonie. Het andere belangrijke Duitse land, Pruisen, houdt zich afzijdig van de Europese troebelen. Het land heeft zich vooral door zijn sterke interne structuur de afgelopen honderd jaar kunnen opwerken tot een van de machtigste mogendheden. De kolos in het oosten, Rusland, heeft zijn grenzen verder naar het westen verlegd en speelt nu eigenlijk voor het eerst in zijn geschiedenis daadwerkelijk een rol van betekenis in de Europese politiek. Deze vijf landen - Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, Oostenrijk, Pruisen en Rusland – bepalen grotendeels het politieke gezicht van Europa in de achttiende eeuw.

Er zijn grote verliezers in deze eeuw. Spanje, in de 17e eeuw nog in het bezit van een machtig leger en van uitgestrekte gebieden op het continent, is nu een verkommerd land in een uithoek van Europa. Polen, aan het begin van de eeuw nog een staat van reusachtige omvang, is aan het einde ervan (na 1795) verdwenen en opgesplitst tussen Rusland, Pruisen en Oostenrijk. De hegemonie van Zweden in het noorden is sedert de rampzalige oorlogen van Karel XII volledig teniet gedaan. De trotse onafhankelijkheid van de Republiek der Zeven Provinciën is verloren gegaan: Nederland is nu onder de naam Bataafse Republiek een vazalstaat van Frankrijk. De Zuidelijke Nederlanden staan, na bijna een eeuw Oostenrijkse overheersing, onder Frans bewind. In Zuidoost-Europa heeft het Osmaanse Rijk verdere verliezen moeten accepteren; het speelt nauwelijks meer een rol in de continentale politiek

In deze eeuw is zich een mondiale economie gaan ontwikkelen met Europa als middelpunt; dit continent, met name het noordwesten, is dan ook onvergelijkbaar rijker dan welk ander werelddeel ook. De talrijke uitvindingen en de ontwikkelde techniek, die hun uitwerking op de landbouw en de industrie niet mist, stelt vele Europeanen in staat een grotere greep te krijgen op vroeger niet te beïnvloeden omstandigheden. Aan het einde van de achttiende eeuw telt Europa meer dan 180 miljoen inwoners, 70 miljoen meer dan aan het begin. De meeste mensen wonen en werken nog op het land, alleen Londen (900.000 inwoners) en Parijs (600.000 inwoners) kan men grote steden noemen; slechts 50 steden hebben meer dan 50.000 inwoners.

Belangrijke gebeurtenissen en ontwikkelingen in de 18e eeuw

Europa

• Het vorstelijk absolutisme wint overal terrein. De adel wordt teruggedrongen van regionale macht tot dagelijkse entourage van de vorst.
• Er ontstaat ook een variant: de verlicht despoot. Deze wil vader of moeder van het volk zijn. Hij / zij bevordert kunsten en wetenschappen, en streeft naar betrouwbare wetgeving, rechtspraak en bestuur. Voorbeelden zijn: Frederik de Grote van Pruisen, Catharina de Grote van Rusland en Jozef II van het Heilige Roomse Rijk.
• Het Osmaanse Rijk verliest in Europa aan macht. De meeste bestuurlijke ambten worden uitgeoefend door Grieken.
• Ook de Russisch-Turkse oorlogen ten tijde van Catharina de Grote dringen het Osmaanse Rijk langzaam terug. De Russen vestigen hun overwicht in de Zwarte Zee en op land tot aan de Donau. De Russische Keizerlijke Marine opereert zelfs in de Middellandse Zee.
• De Janitsaren, eens het meest gevreesde Turkse legeronderdeel, zijn verworden tot een allegaartje van opportunisten, die slechts uit zijn op eigen gewin. Zij peuteren meer en meer rechten van de sultan los (het recht om te trouwen, financiële rechten, toelating van geboren moslims). De Janitsaren vormen erfelijke dynastietjes die als een soort lagere adel in Europa leven. Zij knijpen de plaatselijke christelijke boeren genadeloos uit.
• Het Habsburgse Rijk wordt de dominante macht in Zuid-Oost-Europa. De Militaire Grens, in de 16e eeuw aangelegd langs de Kroatische Militärgrenze, wordt door de verovering van Turks grondgebied uitgebreid met de Slawonische Militärgrenze (1702), de Banater Militärgrenze (1742) en de Siebenbürger Militärgrenze (1764). In deze gordel wonen voornamelijk Slavische beroepsmilitairen die Europa tegen de Turken moeten verdedigen.
• Opkomst van de lichte infanterie. In Pruisen en Hessen ontstaan regimenten jagers die met jachtbuksen zijn bewapend. Deze scherpschutters worden populair en het voorbeeld voor vele vrijkorpsen.

Economie

• In Engeland begint rond 1750 de Agrarische revolutie: het drieslagstelsel wordt vervangen door het vierslagstelsel, waardoor het knelpunt van het drieslagstelsel, namelijk de braakliggende gronden, wordt uitgeschakeld. Rapen, klaver, wortelgewassen en grassen gaan de graanteelt afwisselen en de braak vervangen.
• Ook in Engeland begint de Industriële revolutie met de uitvinding van de stoommachine door Thomas Newcomen. Hij bouwt er honderd om de kolenmijnen droog te houden. James Watt verbetert de werking ervan aanzienlijk.
• De textielnijverheid wordt gemechaniseerd door de spinmachines en weefstoelen.
• De regeringen laten zich in hun handels- en industriepolitiek leiden door het mercantilisme. Ze bevorderen de export, remmen de import en leggen goudvoorraden aan.
• De eerste fabrieken ontstaan in Rusland. De Russische staatslieden besluiten hun lijfeigenen in te zetten om de ontwikkeling van de industrie op een grootschalige manier eenvoudiger te kunnen doen verlopen met behulp van deze goedkope en constante vorm van arbeid. Vooral in het Oeralgebied, het gouvernement Olonets en in Siberië worden veel geregistreerde boeren ingezet.

Amerika

• Eeuw van de slavenhandel, met name vanuit West-Afrika naar Amerika. De slaven worden gehaald om te werken op de suikerplantage in het Caraïbisch gebied en op de katoenplantage in het zuiden van Noord-Amerika. Dit is nodig omdat tijdens en na de verovering van Amerika de inheemse indianen grotendeels zijn uitgemoord of uitgestorven door besmettelijke ziektes, en de overgeblevenen te zeer zijn verzwakt voor de zware arbeid op de plantages.
• Als de onderkoninkrijken Nieuw-Granada en Rio de la Plata gevormd worden, ten koste van grondgebied van het Onderkoninkrijk Peru, verliest Lima aan belang en worden Caracas en Buenos Aires belangrijke handelssteden.
• De Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog breekt uit wanneer de Engelse kolonisten in Amerika meer invloed opeisen op hun eigen bestuur. Dit resulteert in het opstellen van de Declaration of Independence

Republiek der Verenigde Nederlanden

• De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden slaagt er niet in om tot een betere besluitvorming te komen. De gewestelijke soevereiniteit verlamt de confederatie, hetgeen niet weinig bijdraagt aan haar ondergang in 1795.
• Herhaalde twisten tussen prinsgezinden en staatsgezinden leiden tot het sluiten van contracten van harmonie, waarbij de openbare ambten tussen beide partijen worden verdeeld. Op den duur ontaardt dit systeem in nepotisme: de ambten worden verdeeld binnen dezelfde families.
• Te midden van de gewesten die de Republiek der Verenigde Provincien vormen, handhaven zich enkele exclaves, zoals de heerlijkheid Culemborg, de baronie IJsselstein, de stad Ravenstein en de heerlijkheid Vianen.

Zuidelijke Nederlanden

• De Habsburgse Nederlanden gaan bij de Vrede van Utrecht (1713) over van Spaans in Oostenrijks bewind. In de Oostenrijkse Nederlanden is de gevolmachtigd minister de hoogste vertegenwoordiger van de Oostenrijkse keizer na de landvoogd. De gevolmachtigd minister is het werkelijke hoofd van de regering in de Zuidelijke Nederlanden. De functie van landvoogd is louter honorair geworden, en wordt verleend aan leden van het regerende huis Habsburg-Lotharingen.
• Na 1713 maakt de Oostenrijkse overheersing een meer open Joodse gemeenschap mogelijk. In deze tijd vindt er een grote immigratie van Asjkenazische Joden naar het land plaats. Keizer Jozef II geeft Joden het recht om handel te drijven, ambachten uit te oefenen en grond te bezitten. Tenslotte krijgen ze ook het recht op eigen begraafplaatsen.
• Begin van de verfransing van Brussel. Administratie en hoge burgerij bedienen zich uitsluitend van de Franse taal.
• In de jaren '80 ontstaan spanningen door de onbesuisde vernieuwingsdrang van keizer Jozef II. Maar de Brabantse Omwenteling loopt vast in Pruisisch ingrijpen. Uiteindelijk worden de Belgen "bevrijd" door het Franse revolutionaire leger.

Koloniën

Faillissement van de WIC

• De West-Indische Compagnie (WIC) rekt moeizaam haar bestaan. Ze gaat uiteindelijk in 1791 failliet. De meer succesvolle Verenigde Oost-Indische Compagnie behoudt het monopolie op de oosthandel tot aan de Bataafse omwenteling.
• De Afrikaanse slaven in Suriname die hebben weten te ontsnappen, stichten met hulp van de inheemse bevolking eigen dorpen in het Amazonegebied. Vanuit die nederzettingen voeren zij guerrilla-aanvallen uit op de plantages. Dit gebeurt met zo veel succes dat de koloniale overheid in 1760 het eerste van een reeks vredesverdragen sluit met de marronstammen. Dat maakt de bosnegers feitelijk tot de eerste vrijgemaakte slaven op het Amerikaanse continent.
• Het Mogolrijk valt uiteen terwijl de Britse invloed in de vorstenlanden toeneemt.

Voeding

• In de tweede helft van de eeuw gaat Nederland massaal over op aardappelen als hoofdvoedsel.
• Engeland raakt aan de thee.
• In ruime kring wordt tabak gebruikt. Het wordt gerookt in de Goudse pijp of gesnoven in de snuifdoos.
• De Britse marinearts James Lind is de eerste die een verband legt tussen de symptomen van scheurbuik en het eten van citrusvruchten. Voortaan wordt ter voorkoming van de ziekte citroensap gebruikt, hetgeen de Engelse mariniers de bijnaam 'Limeys' oplevert. Ook de goed te bewaren zuurkool gaat voortaan mee aan boord.

Godsdienst

• De Poolse rabbijn Yisroel ben Eliezer sticht de beweging van het Chassidisch jodendom. Hij en zijn aanhangers leggen de nadruk op de strikte naleving van spijswetten, de kledingvoorschriften en andere religieuze voorschriften.
• De Rooms-Katholieke kerk heeft opnieuw te maken met een afscheiding: de Oudkatholieken stichten een eigen kerkgenootschap.
• Binnen het protestantisme ontstaan piëtistische bewegingen, die de nadruk leggen op de innerlijke geloofsbeleving. De Duitse Evangelische Broedergemeente vestigt zich ook in Zeist en als zendingsgenootschap in Suriname. De Engelse Methodisten schieten wortel in de Amerikaanse kolonies.
• Mohammed ibn Abdul-Wahhab sticht het salafisme, een hervormingsbeweging in de islam.

Stad en land

• Tussen de grotere steden ontstaat een stelsel van postwegen. Door postkoetsen en door postbezorgers te paard (de postiljons) wordt post vervoerd naar plaatsen waar het publiek zijn brieven kan komen ophalen.
• Driemaal gaat er een jarenlange golf van veepest door Europa. De ziekte wordt in 1711 beschreven door de lijfarts van de paus Giovanni Lancisi die aanbeveelt, om bij optreden van de ziekte de hele runderstapel te doden door wurging, om bloedbesmetting te voorkomen. Terwijl de Engelsman Dodson en de Nederlander Kemper werken aan een vaccin, experimenteert de Groninger boer Geert Reinders hiermee in de praktijk. De ziekte veroorzaakt niet alleen de ondergang van veel boerenbedrijven, maar ook hoge voedselprijzen in de steden.

• Capability Brown is de voornaamste ontwerper van de Engelse landschapsstijl.
• Op buitenplaatsen gaat men oranjerieën inrichten, glazen kassen waar men 's winters de (sub)tropische planten in kuipen overhoudt.
• Vermogende burgers onderscheiden zich door het inrichten van rariteitenkabinetten.

Mode

• Naar de heersende mode wordt deze eeuw wel de pruikentijd genoemd. De allongepruik krimpt en krijgt een beschaafdere indruk. Later wordt de pruik samengebonden met een strik vanachter (staartpruik).
• Typerend voor deze achttiende-eeuwse periode zijn de torenhoge dameskapsels, die ware kunstwerken zijn van echt haar gecombineerd met paardenhaar en een constructie van metaal of kussens. Het geheel wordt versierd met parels, juwelen, pluimen en stukken stof.
• De damesmode wordt getypeerd door slanke lijfjes met een diep decolleté en een hoepelrok (crinoline). Kenmerkend is ook de grote productie van kant, dat een luxeobject bij uitstek wordt.
• Waar werklieden praktische lange broeken dragen, dragen edellieden en patriciërs tot in het laatste kwart van de 18e eeuw kousen, kousenbanden en kniebroeken. Lange broeken of "pantalons" mogen aan het Franse hof beslist niet worden gedragen. Daarbij maakt men ook voor officieren en militairen geen uitzondering. De achterliggende reden van dit hofprotocol is de bescherming van de zijde-industrie van Lyon die de kousen fabriceert.

Kunst

Chinoiserieën in rococostijl

• De Verlichting zorgt voor een opleving van kunsten en wetenschappen in Europa en Amerika.
• Rococo als voortzetting van barok in de kunst. luchtige asymmetrische vormen worden ingevuld met pastelkleuren.
• In het midden van de 18e eeuw is de chinoiserie op zijn hoogtepunt. Een chinoiserie is een kunstvoorwerp of gebouw in de Chinese stijl. Een vroeg voorbeeld van chinoiserie is sommig Delfts aardewerk, maar in de achttiende eeuw is veel porselein en behang geproduceerd met Chinese motieven, zoals pagodes, parasols, exotische vogels. Ook het Japanse Imari-porselein is met veel bloemdecoraties een geliefd importproduct.
• De Sturm und Drang is de tegenhanger van het rationalisme. Ze wordt gekenmerkt door de passie voor de natuur en de mens. De Franse filosoof Jean-Jacques Rousseau spreekt van "Retour à la Nature" (terug naar de natuur), de basale drift. Deze is de leidraad en de belangrijkste motivator van de mens en dus niet het verstand.
• In Europa verschijnen de eerste sprookjesboeken: een vertaling van de Sprookjes van Duizend-en-één-nacht en de Sprookjes van Moeder de Gans.
• In Europa verschijnen de 'Spectatoriale Geschriften' met beschouwingen over kunst, godsdienst, politiek en mode. De Hollandsche Spectator wordt in 1731 geïntroduceerd door Justus van Effen. Vanaf 1779 verschijnen in Gent de Spectatoriale Geschriften in de Zuidelijke Nederlanden.
• Bloei van de briefroman met als bekende voorbeelden: Jean-Jacques Rousseau, Julie, ou la nouvelle Héloïse (1758), Johann Wolfgang von Goethe, Die Leiden des jungen Werthers (1774), Choderlos de Laclos, Les liaisons dangereuses (1782), Betje Wolff en Aagje Deken, De Historie van mejuffrouw Sara Burgerhart (1782).
• Opkomst van de opera comique en de Opera buffa.
• Aan het Franse hof is de gavotte een populaire dans.

Wetenschappen

• Overgang van een historisch beschrijvende wetenschap naar een onderzoekende experimentele wetenschap.
• Classificatie van het plantenrijk door botanici als Carolus Linnaeus en William Withering.
• Herman Boerhaave geeft de studies van Jan Swammerdam uit.
• Scheikundigen als Antoine Lavoisier, Joseph Priestley en Henry Cavendish ontdekken de zuurstof, de waterstof en andere elementen van lucht.
• De enorme toename van gedrukte boeken, tijdschriften en pamfletten en de honger naar kennis bij het publiek vragen om ordening van informatie. In Engeland verschijnt A Dictionary of the English Language, en in Frankrijk de Encyclopedie dictionaire raisoné des sciences, des arts et des metiers van Diderot en d'Alembert, en de Histoire Naturelle van Buffon.
• Isaac Newton introduceert de experimentele natuurkunde, in Nederland beoefend door Willem Jacob 's Gravesande.
• De Franse wiskundige Joseph-Louis Lagrange introduceert in 1782 het Lagrange-formalisme. De Lagrangiaan is het verschil tussen de kinetische en de potentiële energie van het systeem. De integraal van de Lagrangiaan over de tijd geeft de actie van een systeem.
• Voor de Plaatsbepaling op aarde en de navigatie op zee zijn de inzichten en uitvindingen van John Harrison baanbrekend.
• Adam Smith ontwikkelt zijn leer van de klassieke economie. Hij stelt dat het collectieve belang van de samenleving het beste gediend wordt als alle individuen zo veel mogelijk hun eigen belang nastreven. In het marktmechanisme waar winst de drijfveer voor economisch handelen is, zal dan de beste afstemming ontstaan van vraag en aanbod.

Belangrijke personen van de 18e eeuw

Verlicht denker Voltaire

• Johann Sebastian Bach
• Johan Bernoulli
• Catharina de Grote
• Denis Diderot
• Leonhard Euler
• Frederik II (de Grote) van Pruisen
• George II van Groot-Brittannië
• George III van het Verenigd Koninkrijk
• Johann Wolfgang von Goethe
• Georg Friedrich Händel
• Joseph Haydn
• David Hume
• Immanuel Kant
• Joseph-Louis Lagrange
• Gottfried Wilhelm Leibniz
• Lodewijk XIV van Frankrijk
• Lodewijk XV van Frankrijk
• Thomas Jefferson
• Maria Theresia
• Montesquieu
• Wolfgang Amadeus Mozart
• Peter I van Rusland
• Robespierre
• Jean-Jacques Rousseau
• Adam Smith
• George Washington, de eerste president van de Verenigde Staten van Amerika
• Voltaire
• Christian Wolff

Mediabestanden

Zie de categorie 18th century van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.