18e eeuw

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Overzicht van de jaren in en rond de 18e eeuw
Jaren 90 1690 1691 1692 1693 1694 1695 1696 1697 1698 1699
Jaren   0 1700 1701 1702 1703 1704 1705 1706 1707 1708 1709
Jaren 10 1710 1711 1712 1713 1714 1715 1716 1717 1718 1719
Jaren 20 1720 1721 1722 1723 1724 1725 1726 1727 1728 1729
Jaren 30 1730 1731 1732 1733 1734 1735 1736 1737 1738 1739
Jaren 40 1740 1741 1742 1743 1744 1745 1746 1747 1748 1749
Jaren 50 1750 1751 1752 1753 1754 1755 1756 1757 1758 1759
Jaren 60 1760 1761 1762 1763 1764 1765 1766 1767 1768 1769
Jaren 70 1770 1771 1772 1773 1774 1775 1776 1777 1778 1779
Jaren 80 1780 1781 1782 1783 1784 1785 1786 1787 1788 1789
Jaren 90 1790 1791 1792 1793 1794 1795 1796 1797 1798 1799
Jaren   0 1800 1801 1802 1803 1804 1805 1806 1807 1808 1809

De 18e eeuw (van de christelijke jaartelling) is de 18e periode van 100 jaar, dus bestaande uit de jaren 1701 tot en met 1800. De 18e eeuw behoort tot het 2e millennium. Op politiek terrein hebben zich enorme verschuivingen voorgedaan, vooral in het laatste decennium. Na de Franse Revolutie van 1789 heeft Frankrijk zich ontwikkeld tot de meest agressieve mogendheid: onder leiding van Napoleon Bonaparte voert het oorlog tegen Rusland, Oostenrijk, het Verenigd Koninkrijk, Portugal, Napels en het Osmaanse Rijk. Deze sterke expansiedrift doet zich voor aan het einde van een eeuw die juist een verlies van Franse macht op het continent en in de koloniën te zien heeft gegeven. Het Verenigd Koninkrijk heeft zich ontwikkeld tot de sterkste mogendheid in Europa, hoewel deze positie nu door Frankrijk wordt aangevochten. Vooral de omvang van het Britse koloniale rijk is toegenomen (Voor-Indië, Canada), ondanks het verlies van de nu onafhankelijke Verenigde Staten. Oostenrijk is evenalshet Verenigd Koninkrijk een van de meest vooraanstaande en verbeten tegenstanders van het revolutionaire Frankrijk; het land heeft de afgelopen eeuw een voorname rol gespeeld in de strijd om de Europese hegemonie. Het andere belangrijke Duitse land, Pruisen, houdt zich afzijdig van de Europese troebelen. Het land heeft zich vooral door zijn sterke interne structuur de afgelopen honderd jaar kunnen opwerken tot een van de machtigste mogendheden. De kolos in het oosten, Rusland, heeft zijn grenzen verder naar het westen verlegd en speelt nu eigenlijk voor het eerst in zijn geschiedenis daadwerkelijk een rol van betekenis in de Europese politiek. Deze vijf landen - Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, Oostenrijk, Pruisen en Rusland – bepalen grotendeels het politieke gezicht van Europa in de achttiende eeuw.

Er zijn grote verliezers in deze eeuw. Spanje, in de 17e eeuw nog in het bezit van een machtig leger en van uitgestrekte gebieden op het continent, is nu een verkommerd land in een uithoek van Europa. De hegemonie van Zweden in het noorden is sedert de rampzalige oorlogen van Karel XII volledig teniet gedaan. De trotse onafhankelijkheid van de Republiek der Zeven Provinciën is verloren gegaan: Nederland is nu onder de naam Bataafse Republiek een vazalstaat van Frankrijk. De Zuidelijke Nederlanden staan, na bijna een eeuw Oostenrijkse overheersing, onder Frans bewind. In Zuidoost-Europa heeft het Osmaanse Rijk verdere verliezen moeten accepteren; het speelt nauwelijks meer een rol in de continentale politiek

In deze eeuw is zich een mondiale economie gaan ontwikkelen met Europa als middelpunt; dit continent, met name het noordwesten, is dan ook onvergelijkbaar rijker dan welk ander werelddeel ook. De talrijke uitvindingen en de ontwikkelde techniek, die hun uitwerking op de landbouw en de industrie niet mist, stelt vele Europeanen in staat een grotere greep te krijgen op vroeger niet te beïnvloeden omstandigheden.

Belangrijke gebeurtenissen en ontwikkelingen[bewerken]

Europa
  • Het vorstelijk absolutisme wint overal terrein. De adel verliest haar regionale machtspositie in ruil voor een plaats in het centrale bestuursapparaat en in de dagelijkse entourage van de vorst (Adelscompromis).
  • Er ontstaat ook een variant: de verlicht despoot. Deze wil vader of moeder van het volk zijn. Hij / zij bevordert kunsten en wetenschappen, en streeft naar betrouwbare wetgeving, rechtspraak en bestuur. Voorbeelden zijn: Frederik de Grote van Pruisen, Catharina de Grote van Rusland en Jozef II van het Heilige Roomse Rijk.
  • Het Osmaanse Rijk verliest in Europa aan macht. De meeste bestuurlijke ambten worden uitgeoefend door Grieken.
  • Ook de Russisch-Turkse oorlogen ten tijde van Catharina de Grote dringen het Osmaanse Rijk langzaam terug. De Russen vestigen hun overwicht in de Zwarte Zee en op land tot aan de Donau. De Russische Keizerlijke Marine opereert zelfs in de Middellandse Zee.
  • De Janitsaren, eens het meest gevreesde Turkse legeronderdeel, zijn verworden tot een allegaartje van opportunisten, die slechts uit zijn op eigen gewin. Zij peuteren meer en meer rechten van de sultan los (het recht om te trouwen, financiële rechten, toelating van geboren moslims). De Janitsaren vormen erfelijke dynastietjes die als een soort lagere adel in Europa leven. Zij knijpen de plaatselijke christelijke boeren genadeloos uit.
  • Het Habsburgse Rijk wordt de dominante macht in Zuid-Oost-Europa. De Militaire Grens, in de 16e eeuw aangelegd langs de Kroatische Militärgrenze, wordt door de verovering van Turks grondgebied uitgebreid met de Slawonische Militärgrenze (1702), de Banater Militärgrenze (1742) en de Siebenbürger Militärgrenze (1764). In deze gordel wonen voornamelijk Slavische beroepsmilitairen die Europa tegen de Turken moeten verdedigen.
  • In het begin van de Hannoveriaanse periode in het Verenigd Koninkrijk worden de Whigs de belangrijkste politieke partij in de regering. Tijdens deze periode zijn de Tories bijna uitgestorven als politieke macht. Tijdens de regering van George III verandert dit, hij bevrijdt zich van de "Whig-magnaten" en een nieuwe Tory-partij ontstaat, voornamelijk uit voormalige gematigde Whigs.
  • De Pools-Litouws Gemenebest blijkt niet in staat zich tegen de inmenging van de buurlanden te verdedigen en in de Poolse delingen van 1772, 1793 en 1795 wordt Polen opgedeeld tussen Pruisen, Oostenrijk en Rusland. Het oorspronkelijke Litouwen komt onder Russisch bestuur.


Economie
Amerika
  • Eeuw van de slavenhandel, met name vanuit West-Afrika naar Amerika. De slaven worden gehaald om te werken op de suikerplantage in het Caraïbisch gebied en op de katoenplantage in het zuiden van Noord-Amerika. Dit is nodig omdat tijdens en na de verovering van Amerika de inheemse indianen grotendeels zijn uitgemoord of uitgestorven door besmettelijke ziektes, en de overgeblevenen te zeer zijn verzwakt voor de zware arbeid op de plantages.
  • Als de onderkoninkrijken Nieuw-Granada en Rio de la Plata gevormd worden, ten koste van grondgebied van het Onderkoninkrijk Peru, verliest Lima aan belang en worden Caracas en Buenos Aires belangrijke handelssteden.
  • De Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog breekt uit wanneer de Engelse kolonisten in Amerika meer invloed opeisen op hun eigen bestuur. Dit resulteert in het opstellen van de Declaration of Independence
  • In Brazilië wordt diamant gevonden. Holland krijgt het monopolie op de import en bewerking van Braziliaanse diamant.
Republiek der Verenigde Nederlanden
Zuidelijke Nederlanden
  • De Habsburgse Nederlanden gaan bij de Vrede van Utrecht (1713) over van Spaans in Oostenrijks bewind. In de Oostenrijkse Nederlanden is de gevolmachtigd minister de hoogste vertegenwoordiger van de Oostenrijkse keizer na de landvoogd. De gevolmachtigd minister is het werkelijke hoofd van de regering in de Zuidelijke Nederlanden. De functie van landvoogd is louter honorair geworden, en wordt verleend aan leden van het regerende huis Habsburg-Lotharingen.
  • Na 1713 maakt de Oostenrijkse overheersing een meer open Joodse gemeenschap mogelijk. In deze tijd vindt er een grote immigratie van Asjkenazische Joden naar het land plaats. Keizer Jozef II geeft Joden het recht om handel te drijven, ambachten uit te oefenen en grond te bezitten. Tenslotte krijgen ze ook het recht op eigen begraafplaatsen.
  • Begin van de verfransing van Brussel. Administratie en hoge burgerij bedienen zich uitsluitend van de Franse taal.
  • Vanaf de Vrede van Utrecht in 1713 tot aan de Franse annexatie in 1795 bestaat er een provincie West-Vlaanderen, die veel zuidelijker ligt dan de huidige en ook nu franstalige gebieden omvat.
  • In de jaren '80 ontstaan spanningen door de onbesuisde vernieuwingsdrang van keizer Jozef II. Maar de Brabantse Omwenteling loopt vast in Pruisisch ingrijpen. Uiteindelijk worden de Belgen "bevrijd" door het Franse revolutionaire leger.
Militair
Koloniën
Faillissement van de WIC
  • De West-Indische Compagnie (WIC) rekt moeizaam haar bestaan. Ze gaat uiteindelijk in 1791 failliet. De meer succesvolle Verenigde Oost-Indische Compagnie behoudt het monopolie op de oosthandel tot aan de Bataafse omwenteling.
  • De Afrikaanse slaven in Suriname die hebben weten te ontsnappen, stichten met hulp van de inheemse bevolking eigen dorpen in het Amazonegebied. Vanuit die nederzettingen voeren zij guerrilla-aanvallen uit op de plantages. Dit gebeurt met zo veel succes dat de koloniale overheid in 1760 het eerste van een reeks vredesverdragen sluit met de marronstammen. Dat maakt de bosnegers feitelijk tot de eerste vrijgemaakte slaven op het Amerikaanse continent.
  • In de Nederlandse Kaapkolonie wordt succesvol wijnbouw ontwikkeld, bijvoorbeeld op Stellenbos en op Constantia.
  • Het Mogolrijk valt uiteen terwijl de Britse invloed in de vorstenlanden toeneemt.
Voeding
  • In de tweede helft van de eeuw gaat Nederland massaal over op aardappelen als hoofdvoedsel.
  • Engeland raakt aan de thee.
  • In ruime kring wordt tabak gebruikt. Het wordt gerookt in de Goudse pijp of gesnoven in de snuifdoos.
Scheepvaart
  • De paalworm vormt een ernstige bedreiging voor houten schepen. De schepen krijgen een tweede huid van grenenhout, die na aangetast te zijn, afgenomen kan worden. Als extra bescherming worden tussen de eiken- en grenenhouten romp koeienhuiden gestopt.
  • De Britse marinearts James Lind is de eerste die een verband legt tussen de symptomen van scheurbuik en het eten van citrusvruchten. Voortaan wordt ter voorkoming van de ziekte citroensap gebruikt, hetgeen de Engelse mariniers de bijnaam 'Limeys' oplevert. Ook de goed te bewaren zuurkool gaat voortaan mee aan boord.
Godsdienst
Stad en land
  • Aan het einde van de achttiende eeuw telt Europa meer dan 180 miljoen inwoners, 70 miljoen meer dan aan het begin. De meeste mensen wonen en werken nog op het land, alleen Londen (900.000 inwoners) en Parijs (600.000 inwoners) kan men grote steden noemen; slechts 50 steden hebben meer dan 50.000 inwoners.
  • Tussen de grotere steden ontstaat een stelsel van postwegen. Door postkoetsen en door postbezorgers te paard (de postiljons) wordt post vervoerd naar plaatsen waar het publiek zijn brieven kan komen ophalen.
  • Driemaal gaat er een jarenlange golf van veepest door Europa. De ziekte wordt in 1711 beschreven door de lijfarts van de paus Giovanni Lancisi die aanbeveelt, om bij optreden van de ziekte de hele runderstapel te doden door wurging, om bloedbesmetting te voorkomen. Terwijl de Engelsman Dodson en de Nederlander Kemper werken aan een vaccin, experimenteert de Groninger boer Geert Reinders hiermee in de praktijk. De ziekte veroorzaakt niet alleen de ondergang van veel boerenbedrijven, maar ook hoge voedselprijzen in de steden.
  • In Nederland worden omstreeks 1730 paalwormen aangetroffen en de houten dijkbeschoeiingen blijken ernstig aangetast. Om overstromingsrampen te voorkomen, moet men deze dijkbeschoeiingen door zware stenen vervangen.
  • Capability Brown is de voornaamste ontwerper van de Engelse landschapsstijl.
  • Op buitenplaatsen gaat men oranjerieën inrichten, glazen kassen waar men 's winters de (sub)tropische planten in kuipen overhoudt.
  • Vermogende burgers onderscheiden zich door het inrichten van rariteitenkabinetten.
Mode
  • Naar de heersende mode wordt deze eeuw wel de pruikentijd genoemd. De allongepruik krimpt en krijgt een beschaafdere indruk. Later wordt de pruik samengebonden met een strik vanachter (staartpruik).
  • Typerend voor deze achttiende-eeuwse periode zijn de torenhoge dameskapsels, die ware kunstwerken zijn van echt haar gecombineerd met paardenhaar en een constructie van metaal of kussens. Het geheel wordt versierd met parels, juwelen, pluimen en stukken stof.
  • De damesmode wordt getypeerd door slanke lijfjes met een diep decolleté en een hoepelrok (crinoline). Kenmerkend is ook de grote productie van kant, dat een luxeobject bij uitstek wordt.
  • Waar werklieden praktische lange broeken dragen, dragen edellieden en patriciërs tot in het laatste kwart van de 18e eeuw kousen, kousenbanden en kniebroeken. Lange broeken of "pantalons" mogen aan het Franse hof beslist niet worden gedragen. Daarbij maakt men ook voor officieren en militairen geen uitzondering. De achterliggende reden van dit hofprotocol is de bescherming van de zijde-industrie van Lyon die de kousen fabriceert.
Kunst
Chinoiserieën in rococostijl
Wetenschappen

Belangrijke personen van de 18e eeuw[bewerken]

Verlicht denker Voltaire