Universiteit Leiden

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Universiteit Leiden
Zegel van de Universiteit Leiden
Zegel van de Universiteit Leiden
Latijnse naam Academia Lugduno Batava
Motto Libertatis Praesidium
Bolwerk van de vrijheid
Locatie Leiden, Den Haag, Nederland
Opgericht 8 februari 1575
Rector Prof. mr. dr. Carel Stolker
Studenten 19.328 (2011/2012)[1]
Staf 3.862(31 dec 2011)[1]
Lid van Coimbra, EUA, Europaeum, LERU, SAE
Website
Portaal  Portaalicoon   Onderwijs

De Universiteit Leiden (Latijnse naam: Academia Lugduno Batava; Engelse naam: Leiden University, afkorting: LEI) werd opgericht in 1575 en is de oudste universiteit van Nederland. De universiteit telt zeven faculteiten, waaraan meer dan 19.000 studenten ingeschreven staan (stand: academisch jaar 2011-2012).[1] De naam van de universiteit was tot 1998 Rijksuniversiteit Leiden (RUL). Alumni van de Universiteit Leiden ontvingen 15 Nobelprijzen.[2]

Geschiedenis[bewerken]

De universiteit werd opgericht door Willem van Oranje in 1575. Het was in die tijd voor de Noordelijke Nederlanden belangrijk dat zij hun eigen geestelijken konden opleiden (in de nieuwe theologie en in het Nederlands) en dat verder goed opgeleide mannen beschikbaar kwamen voor het land en de landsregering. Aangenomen wordt dat de keuze voor Leiden een geschenk was van Willem van Oranje aan de stad na Leidens ontzet. Hij financierde de universiteit met geconfisqueerde katholieke geestelijke bezittingen.[3], zoals die van de Sint-Adelbertabdij‎ die in zijn opdracht door de watergeuzen was verwoest. De universiteit werd op 8 februari 1575 ingewijd in de Pieterskerk.

Opvallend is dat de stichtingsbrief op naam staat van Filips II. Er werden echter in die tijd, waarin Filips II formeel nog het gezag over de gehele Nederlanden had, wel vaker beslissingen in zijn naam genomen (pas in 1581 verklaarde men Filips II in het Plakkaat van Verlatinghe vervallen van de troon). Op 26 maart 1582 deed Filips II een openbaar plakkaat uitgaan met de strekking dat een ieder die studeerde aan de universiteit als ketter zou worden beschouwd, of in ieder geval verdacht van ketterij, en niet bevoegd was tot enig ambt of enige waardigheid.[4]

Het Academiegebouw aan het Rapenburg

De universiteit was aanvankelijk gehuisvest in het Sint Barbaraklooster,[3] maar verhuisde in 1577 naar het Faliede Bagijnhof aan het Rapenburg, om in 1581 onderdak te kiezen in het geconfisqueerde klooster van de dominicaanse Witte Nonnen aan de overkant van de gracht, dat in 1616 door brand werd verwoest, maar herbouwd werd. Dit gebouw doet nog steeds dienst als het Academiegebouw van de Universiteit Leiden. Het heeft diverse verbouwingen ondergaan, de recentste in 2007-2009.

De aanwezigheid van geleerden als Justus Lipsius, Josephus Justus Scaliger, Franciscus Gomarus, Hugo de Groot, Jacobus Arminius, Daniël Heinsius, Snellius en Gerard Vossius verschafte de Leidse universiteit groot Europees aanzien.[5] Deze positie werd tot het eind van de 18e eeuw behouden door de reputatie van geleerden als Herman Boerhaave. Bekende 19e-eeuwse alumni waren Johan Rudolph Thorbecke, grondlegger van de Nederlandse grondwet, en Matthias de Vries, de vader van de Nederlandse taalkunde. In 1860 werd Robert Fruin de eerste bekleder van de leerstoel vaderlandse geschiedenis, waarmee een begin werd gemaakt met de professionele beoefening van de geschiedwetenschap in Nederland.

Onderwijs[bewerken]

Justus Lipsius, vier maal rector magnificus van de Universiteit en belangrijk bestuurder in de beginjaren.
Einstein, Ehrenfest, De Sitter, Eddington en Lorentz in de werkkamer van De Sitter in Leiden (1923)

Basis van de universiteit waren de drie hoofdfaculteiten, Theologie, Rechten en Medicijnen, in die volgorde van belangrijkheid. Daarnaast werd er onderricht gegeven in onder andere filosofie, letteren, wiskunde en in de zeven vrije kunsten (grammatica, dialectica, retorica, arithmetica, geometria, musica, astronomia). Deze vakken werden op vrijwel elke universiteit in die tijd gegeven. Ook was er in Leiden een schermschool. Het schermen diende een nauwkeurig wiskundig patroon te volgen. Hieruit volgde de oprichting van de ingenieursschool, het enige vak in de volkstaal. Dit laatste vak kwam er op instignatie van prins Maurits, die behoefte had aan geschoolde ingenieurs, bekwaam in beschietingstechnieken en vestingbouw in verband met de Tachtigjarige Oorlog tegen Spanje, hoewel de meeste afgestudeerden landmeter werden voor de Republiek.[6] Hoewel deze vakken vooral op vaardigheden waren gericht had het onderricht ook wetenschappelijke consequenties: Ludolf van Ceulen, aangesteld als schermgrootmeester, berekende het getal pi tot op 35 decimalen.

19e en 20e eeuw[bewerken]

De viering van het 360-jarig bestaan van de Leidse universiteit in juni 1935

Aan het eind van de 19e eeuw werd de Leidse universiteit weer een van Europa's meest toonaangevende universiteiten.[2] In 's werelds eerste universitaire lagetemperaturenlaboratorium bereikte hoogleraar Heike Kamerlingh Onnes een temperatuur van slechts één graad boven het absolute nulpunt (–273 graden Celsius). In 1908 slaagde hij er als eerste in helium vloeibaar te maken en hij ontdekte bovendien het verschijnsel van supergeleiding in metalen.

Kamerlingh Onnes ontving de Nobelprijs in de natuurkunde in 1913. Een andere Leidse hoogleraar die deze prijs ontving was (samen met Pieter Zeeman van de Universiteit van Amsterdam) Hendrik Lorentz voor de beschrijving en verklaring van het Zeemaneffect. De fysioloog Willem Einthoven ontving de Nobelprijs voor de uitvinding van de snaargalvanometer, die, onder andere, de ontwikkeling van de elektrocardiografie mogelijk maakte.

Naast deze Nobelprijswinnaars waren ook de natuurkundigen Albert Einstein en Paul Ehrenfest, arabist en islamexpert Christiaan Snouck Hurgronje en rechtsgeleerde Cornelis van Vollenhoven van belang voor het aanzien van de universiteit in de jaren 20.

Op 26 november 1940 hield de hoogleraar Rudolph Cleveringa, decaan van de juridische faculteit, een vlammend betoog in het Academiegebouw om te protesteren tegen het ontslag van de joodse werknemers, onder wie de jurist Eduard Meijers, de latere grondlegger van het nieuwe Burgerlijk Wetboek. Medisch hoogleraar Ton Barge wijdde op dezelfde dag zijn college aan de onhoudbaarheid van de theorie van de rassenleer. Ook staakten de studenten. De universiteit werd daarop door de bezetter gesloten. In september 1945 werd zij heropend. Om de toespraak te herdenken benoemt de universiteit elk jaar een Cleveringahoogleraar. Het Leids Universiteits Fonds (LUF) organiseert jaarlijks de Cleveringalezingen welke over de gehele wereld worden gehouden.

Andere beroemde Leidse geleerden uit de 20e eeuw zijn historicus Johan Huizinga, auteur van Herfsttij der Middeleeuwen, en de astronomen Willem de Sitter en Jan Hendrik Oort.

De Universiteit Leiden heeft een stevige internationale positie verworven onder toponderzoeksinstituten in verscheidene onderzoeksgebieden, waaronder de natuurwetenschappen, de geneeskunde, de sociale wetenschappen, de rechtsgeleerdheid en de letteren.[bron?] Van de 73 toegekende Spinozapremies (de hoogste Nederlandse wetenschappelijke onderscheiding) zijn er achttien toegekend aan hoogleraren aan de Universiteit Leiden: aan neerlandicus Frits van Oostrom, taalkundigen Frederik Kortlandt en Pieter Muysken, wiskundige Hendrik Lenstra, natuurkundigen Carlo Beenakker, Jan Zaanen en Dirk Bouwmeester, medisch biologe Els Goulmy, epidemioloog Frits Rosendaal, pedagoog Rien van IJzendoorn, archeologen Wil Roebroeks en Corinne Hofman, neuroloog Michel Ferrari, classica Ineke Sluiter, sociaal psycholoog Naomi Ellemers en sterrenkundigen Ewine van Dishoeck, Marijn Franx en Xander Tielens.

De Universiteitsbibliotheek Leiden heeft meer dan 5,2 miljoen boeken en 50.000 tijdschriften, een aantal belangrijke bijzondere collecties van westerse en oosterse manuscripten, gedrukte werken, archieven, kaarten, atlassen, prenten, tekeningen en foto's. De bibliotheek beheert de grootste collecties wereldwijd op het gebied van Indonesië en van de Cariben. Wetenschappers van over de hele wereld bezoeken de Leidse Universiteitsbibliotheek. De onderzoeks- en onderwijsactiviteiten van het Scaliger Instituut concentreren zich op de verschillende aspecten rond de transmissie van kennis en ideeën via tekst en beeld vanaf de oudheid tot heden.

De Universiteit Leiden is vertegenwoordigd in de Stichting Academisch Erfgoed, een stichting die als doel heeft om universitaire collecties en cultuurschatten in stand te houden.

De financiële positie van de Leidse universiteit is stabiel. De omzet in 2011 was 514,7 miljoen Euro.[1]

Motto[bewerken]

De Latijnse woorden libertatis praesidium in het randschrift van het grootzegel betekenen zoveel als 'bolwerk van de vrijheid'. Hoewel de woorden doen denken aan die van Willem van Oranje, die de universiteit omschreef als "een vast stuensel ende onderhoudt der vryheyt", kwamen de woorden in de context van de Leidse universiteit pas in zwang rond het derde eeuwfeest (1875). De woorden verschenen in 1916 voor het eerst op het zegel van de universiteit.[7]

Faculteiten[bewerken]

Het Pieter de la Court-gebouw, hoofdgebouw voor de Faculteit der Sociale Wetenschappen
Het Kamerlingh Onnes Gebouw, hoofdgebouw voor de Faculteit der Rechtsgeleerdheid
Het Gorlaeusgebouw voor de Faculteit Wiskunde & Natuurwetenschappen

De Universiteit Leiden kent de volgende faculteiten:

Onderzoek en onderwijs in de geneeskunde en biomedische wetenschappen zijn ondergebracht in het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC).

Daarnaast kent de universiteit ook nog de volgende instituten of scholen, welke niet onder de bovenstaande faculteiten vallen:

In tegenstelling tot de andere faculteiten is de faculteit Campus Den Haag van de Universiteit Leiden gevestigd in Den Haag. Den Haag is het bestuurlijk en politieke hart van Nederland en profileert zich tevens als juridische hoofdstad van de wereld. Dit heeft de universiteit in 1999 doen besluiten om de nevenvestiging op te richten in samenwerking met deze gemeente. Hier biedt de Universiteit Leiden bepaalde academische opleidingen aan op het gebied van de rechtsgeleerdheid, politicologie en bestuurskunde. Sinds 1 januari 2011 is Campus Den Haag officieel een faculteit van de Universiteit Leiden.[9]

Op 1 september 2008 zijn de Faculteiten der Godsdienstwetenschappen, Letteren, Wijsbegeerte en Kunsten opgegaan in de nieuw gevormde Faculteit der Geesteswetenschappen. De masterstudenten en het onderzoek van de medewerkers zullen worden ondergebracht in de Graduate School of Humanities. Deze zal bestaan uit de volgende zes instituten.

  • Institute for Area Studies (regiostudies met betrekking tot Azië en het Midden-Oosten)
  • Academy for Creative and Performing Arts (voormalig Faculteit der Kunsten)
  • Institute for the Arts in Society (letterkunde, literatuurwetenschappen, kunstgeschiedenis, film- en mediastudies)
  • Institute for History
  • Centre for Linguistics (taalwetenschap)
  • Institute for Philosophy (voormalig Faculteit der Wijsbegeerte)

Op 1 juni 2014 is het Institute for Religious Studies (voormalig Faculteit der Godsdienstwetenschappen) komen vervallen. Deze zal per 1 juni 2014 verdergaan als onderdeel van het Institute for Area Studies onder de naam Leiden University Centre for the Study of Religion (LUCSoR).

Studentenleven[bewerken]

Het studentenleven speelt zich af bij studie- en studenten(sport)verenigingen. Zie voor een opsomming:

Eredoctoraten[bewerken]

Inaugurele rede van een nieuwe hoogleraar in het Groot Auditorium van het Academiegebouw, 2008
Erepromotie van Sir Winston Churchill
10 mei 1946 in de Pieterskerk
(foto: AHM van Vliet)
Links: HKH Prinses Juliana en Prins Bernhard

Geregeld, maar vooral bij universitaire lustra, wordt tijdens de viering van de dies natalis van de universiteit in de Pieterskerk, 8 februari, een eredoctoraat[10] uitgereikt. Volgens art. 49 van het promotiereglement komen in aanmerking:

  • personen die onderzoek hebben verricht dat voor de wetenschapsbeoefening aan de universiteit of voor de wetenschap in het algemeen van uitzonderlijke betekenis is gebleken;
  • personen die in wetenschappelijk, cultureel of maatschappelijk opzicht werkzaamheden hebben verricht waardoor wetenschappelijk onderwijs en onderzoek op uitzonderlijke wijze zijn bevorderd;
  • bij hoge uitzondering en uitsluitend op voordracht van de rector magnificus: personen die door hun werkzaamheden op uitzonderlijke wijze hebben bijgedragen aan het hooghouden van het devies van de universiteit Praesidium Libertatis.

Op deze laatste grond is tot dusver (2011) slechts viermaal een eredoctoraat uitgereikt:

  • 13 maart 1999: aan Nelson Mandela;
  • 8 februari 2005: aan Koningin Beatrix, vanwege de manier waarop zij het belang van de vrijheid telkens weer aan de orde heeft gesteld.
  • 8 februari 2011: aan Peter van Straaten, vanwege de bijdrage die zijn cartoons leveren aan onderwijs en onderzoek

Ook vóór de totstandkoming van dit reglement werd het devies: Praesidium Libertatis, al als reden voor het eredoctoraat gehanteerd, o.a.:

Bekende alumni en medewerkers[bewerken]

Hieronder een alfabetische lijst van bekende mensen die aan de Universiteit Leiden gestudeerd (alumni), of gewerkt hebben.

Nobelprijswinnaars zijn aangegeven met het teken van de onderscheiding van deze prijs: Nobel prize medal.svg.

Zie ook: Lijst van de rectores magnifici van de Universiteit Leiden. Zie ook: Lijst van Nobelprijzen per universiteit

A

B

C

D

E

F

G

H

I

J

K

N

O

P

Q

R

S

T

U

V

W

Z


Literatuur[bewerken]

  • P.C. Molhuysen: Bronnen tot de geschiedenis der Leidsche Universiteit, 1574-1811. 's-Gravenhage : Martinus Nijhoff. 7 delen, 1910-1924.
  • Th.H. Lunsingh Scheurleer and G.H.M. Posthumus Meyjes (eds), Leiden University in the Seventeenth Century. An Exchange of Learning (Leiden, 1975). ISBN 9004042679
  • Willem Otterspeer: Het bolwerk van de vrijheid : de Leidse universiteit, 1575-1672. Amsterdam : Uitgeverij Bert Bakker, 2000. ISBN 90-351-2240-2
  • Willem Otterspeer: De vesting van de macht : de Leidse Universiteit, 1673-1775. Amsterdam : Uitgeverij Bert Bakker, 2002. ISBN 90-351-2399-9
  • Willem Otterspeer: De werken van de wetenschap : de Leidse universiteit, 1776-1876. Amsterdam : Uitgeverij Bert Bakker, 2005. ISBN 90-351-2746-3
  • Willem Otterspeer: Het bolwerk van de vrijheid : de Leidse universiteit in heden en verleden. Leiden University Press, 2008. ISBN 9789087280246 (=korte versie van delen 1-3 plus jaren 1877-2000)

Noten[bewerken]

  1. a b c d De universiteit in cijfers
  2. a b Leiden's Nobel Laureates
  3. a b C. Postma (bew.), Holland in vroeger tijd, Europese Bibliotheek, Zaltbommel (1964). Bewerkte heruitgave van De tegenwoordige staat van Holland, Isaak Tirion, Amsterdam, 1742.
  4. (fr) Filips II, Ordonnance de Philippe II de n’aider des écoles dans les provinces révoltées, gegeven op 26 maart 1582 te Doornik.
  5. Zie bijvoorbeeld Het land van Rembrand van Conrad Busken Huet.
  6. Willem Otterspeer: Het bolwerk van de vrijheid : de Leidse universiteit, 1575-1672. Amsterdam : Uitgeverij Bert Bakker, 2000. ISBN 90-351-2240-2
  7. ‘Praesidium Libertatis’ of andersom?, Mare 12, 24 november 2005
  8. zie het persbericht op de website van de faculteit
  9. Campus Den Haag sinds 1 januari 2011 faculteit - Nieuws site Universiteit Leiden
  10. Lijst van Leidse eredoctoraten
  11. http://www.leidenuniv.nl/nieuwsarchief2/975.html

Externe links[bewerken]

Beluister

(info)