Nobelprijs

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Uitreiking van de Nobelprijs voor de Vrede 1963 aan vertegenwoordigers van het Rode Kruis.

De Nobelprijs (Zweeds: Nobelpriset, Noors: Nobelprisen) is een jaarlijkse prijs voor wetenschappelijk onderzoekers die een opmerkelijke prestatie hebben geleverd op het gebied van de natuurkunde, scheikunde en fysiologie of geneeskunde, aan auteurs die belangrijke bijdragen hebben geleverd aan de literatuur en voor personen en organisaties die belangrijk hebben bijgedragen aan bevordering van de vrede. De prijs werd ingesteld in 1895 in het testament van Alfred Nobel, en in 1901 na zijn overlijden voor het eerst uitgereikt.

Daarnaast wordt sinds 1969 jaarlijks de Prijs van de Zweedse Rijksbank voor economie, ter nagedachtenis aan Alfred Nobel uitgereikt, die vaak kortweg de Nobelprijs voor de Economie wordt genoemd.

Hoewel het met de prijs verbonden bedrag niet onaanzienlijk is, is het prestige en de erkenning die men door het winnen van een Nobelprijs krijgt voor de meeste winnaars de belangrijkste beloning.

De prijs voor de Vrede wordt toegekend door een commissie van vijf leden van het Noorse parlement (de Nobelcommissie). De andere prijzen worden toegekend door verschillende Zweedse wetenschappelijke instellingen:

De prijs, was tot 2012 opgekrikt tot 10 miljoen Zweedse kronen (circa 1 miljoen euro). Maar werd toen door de financiële situatie naar 8 miljoen kronen teruggebracht en is bedoeld ter ondersteuning van verder onderzoek, zonder dat de prijswinnaar zich met de financiering daarvan hoeft bezig te houden.

Geschiedenis[bewerken]

De prijs werd bij testamentaire beschikking ingesteld door de Zweedse industrieel Alfred Nobel. In het testament werd bepaald dat vrijwel zijn hele vermogen gebruikt moest worden voor de oprichting van een fonds: de Nobelstichting. Van de opbrengsten van dit fonds dienden de vijf prijzen te worden toegekend. Van de rente van het vermogen van Alfred Nobel worden jaarlijks de Nobelprijzen betaald.

De eerste ceremoniële prijsuitreiking vond plaats in 1901, in de Oude Muziekacademie van Stockholm. Vanaf 1902 vindt de uitreiking volgens traditie jaarlijks plaats op 10 december, de sterfdag van Nobel, door de Zweedse en de Noorse koning, respectievelijk in de Concertzaal van Stockholm (Stockholms Konserthus). De Nobelprijs voor de Vrede wordt in Noorwegen uitgereikt in het stadhuis van Oslo.

Het Stockholms Konserthus waar de Nobelprijzen worden uitgereikt

Wiskunde[bewerken]

Er is geen Nobelprijs voor wiskunde. Er is veel gespeculeerd waarom een Nobelprijs voor wiskunde ontbreekt[1]. Een wijdverbreid verhaal is dat Nobel wilde voorkomen dat een beroemd wiskundige (Gösta Mittag-Leffler) de prijs zou krijgen, omdat hij een affaire zou hebben met een vrouw met wie Nobel relaties onderhield. Meer waarschijnlijke verklaringen zijn dat Nobel de wiskunde niet zag als een praktische wetenschap waar de mensheid veel aan zou hebben, en het feit dat er al een andere prestigieuze wiskundeprijs in Scandinavië bestond, waar hij niet mee wilde concurreren.

De Turing Award wordt beschouwd als de hoogste prijs binnen de informatica, genoemd naar de Britse wiskundige Alan Turing. Daarnaast zijn er de Fields Medal, voor jonge wiskundigen (jonger dan 40) en sinds 2002 de Abelprijs. De laatste is genoemd naar de Noorse wiskundige Niels Henrik Abel en wordt uitgereikt door de koning van Noorwegen. Deze prijs heeft zich in korte tijd gepositioneerd, zowel qua prijzengeld als status, als waardige vervanger voor de ontbrekende Nobelprijs voor wiskunde.

Procedure[bewerken]

In september, tegen de tijd dat de Nobelprijzen worden bekendgemaakt, start de selectieprocedure voor het volgend jaar. Aan wetenschappers over heel de wereld, zo'n 3000 in totaal, wordt gevraagd kandidaten op hun vakgebied voor te dragen. Daarnaast hebben alle winnaars uit het verleden het recht iemand te nomineren. De hieruit resulterende lijst van kandidaten wordt vanaf maart ter advies voorgelegd aan een aantal gezaghebbende instituten. In september worden dan de keuzes gemaakt en de uitnodigingen voor het volgend jaar verzonden.[2]

Lijsten met Nobelprijswinnaars[bewerken]

Volgens discipline
Volgens land
Overige lijsten

Echtparen[bewerken]

Viermaal in de geschiedenis is een Nobelprijs toegekend aan een echtpaar:

Zie ook[bewerken]

Literatuur[bewerken]

  1. Why is there no Nobel Prize in Mathematics?, Ona Wu
  2. Het Parool 4 okt. 2011
  1. The politics of excellence, beyond the nobel prize; R. Friedman ; 2002
  2. Nobel Century: a biographical analysis of physics laureates, in Interdisciplinary Science Reviews, by Claus D. Hillebrand ; June 2002; No 2. p.87-93

Externe links[bewerken]