Zweeds

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Zweeds (svenska)
Gesproken in Zweden, Finland en groep emigranten in de Verenigde Staten
Sprekers 9,3 miljoen
Rang 90
Taalfamilie

Indo-Europees

Dialecten

 

Alfabet Latijns
Officiële status
Officieel in
Taalorganisatie Svenska språknämnden
Taalcodes
ISO 639-1 sv
ISO 639-2 swe
ISO 639-3 swe
Portaal  Portaalicoon   Taal

Het Zweeds (svenska) is een Noord-Germaanse of Scandinavische taal met ongeveer 9 miljoen sprekers. Het is de meestgesproken taal in Zweden (8,8 miljoen sprekers) en een van de officiële talen van Finland (300.000 sprekers). In de Finse autonome provincie Åland is het Zweeds de enige officiële taal.

Het Zweeds is nauw verwant aan de andere twee vasteland-Scandinavische talen, het Deens en het Noors. Het Zweeds en het Noors, en in iets mindere mate het Deens, zijn onderling redelijk verstaanbaar. Sommige woorden zijn anders, grammaticaal komen de talen overeen. De spelling is wel verschillend.

De woordenschat van het Zweeds bestaat bijna geheel uit Germaanse woorden. Er zijn wel wat leenwoorden uit vooral het Latijn, Frans en (Neder)Duits. Tegenwoordig worden er veel woorden uit het Engels overgenomen, al dan niet aangepast of letterlijk vertaald (leenvertaling).

Kenmerkend voor de uitspraak van het Zweeds is de melodie: het is een toontaal. Er bestaan twee verschillende toonaccenten, en deze kunnen betekenisonderscheidend zijn. Het woord anden betekent, afhankelijk van de intonatie, "de eend" of "de geest". Hoe de toonaccenten daadwerkelijk worden uitgesproken is sterk afhankelijk van waar de spreker vandaan komt. In het zuiden onderscheidt men de tonen meer in de lengte dan in de toonhoogte. Bovendien wordt een woord alleen met toonaccent uitgesproken wanneer het een belangrijke grammaticale functie in een zin vervult.

De standaardtaal is het Rijkszweeds (rikssvenska) en is gebaseerd op de dialecten rond Stockholm en het Mälardal. Andere varianten van het Zweeds zijn het Finland-Zweeds en Estland-Zweeds.

Verwantschap[bewerken]

Het Zweeds behoort tot de Indo-Europese talen, daarbinnen tot de Germaanse talen en daarbinnen de Noord-Germaanse talen. Samen met het Deens behoort het tot de Oost-Scandinavische talen. Het Noors, IJslands en Faeröers behoren tot de West-Scandinavische talen. Het Zweeds, Noors en Deens zijn voor een groot deel onderling verstaanbaar. Vooral het gesproken en geschreven Noors en geschreven Deens (de uitspraak is totaal anders) valt voor Zweden voor 80 tot 90% te begrijpen. Door sommigen worden deze talen ook wel dialecten van elkaar genoemd. Pas sinds de 19e en 20e eeuw, toen de landen na eeuwen van oorlog zich een grondgebied hadden toegeëigend, en door nationalistische ideeën, groeiden de talen steeds meer uit elkaar. Langs de grenzen spreekt men dus nog steeds een op elkaar lijkend dialect.

Verspreiding[bewerken]

Verspreiding van het Zweeds

Het Zweeds is de nationale taal van Zweden, voor 8 miljoen de moedertaal en voor 1 miljoen immigranten de tweede taal. Het is ook een officiële taal in Finland en de moedertaal van 5,9% (ca. 300.000 mensen) van de Finse bevolking, voornamelijk aan de zuidwestkust (en op de eilanden). Op Åland is het voor 95% van de bevolking de moedertaal. Verder is in 3 Finse gemeenten op het vasteland het Zweeds de enige officiële taal: Korsnäs, Närpes en Larsmo. Het Zweeds is een verplicht vak op de middelbare school voor Finstaligen in heel Finland (gemiddeld 2 uur per week).

Ook in Estland is er een heel klein gedeelte van de bevolking dat Zweeds spreekt. In de Middeleeuwen was dit tegen de 10% van de Estse bevolking, maar tegenwoordig daalt dit aantal snel.

Zweeds is ook de moedertaal van een groep emigranten in de Verenigde Staten, vooral in de staten Minnesota en Illinois. Ook in Zuid-Amerika (Argentinië en Brazilië) zijn er kleine groepen Zweedstaligen. Bovendien zijn er over de hele wereld 40.000 mensen die Zweeds leren (op volksuniversiteiten en andere scholen).

Officiële taal[bewerken]

Het Zweeds is de nationale (maar niet de officiële) taal van Zweden. Er zijn in het parlement wel stemmen opgegaan om het de enige officiële taal van Zweden te maken, maar dat voorstel is afgewezen. In Finland is het wel één van de twee officiële talen, naast het Fins. In de Europese Unie is het ook één van de 23 officiële talen. Tenslotte is het ook in de Noordse Raad één van de drie werktalen (naast het Deens en Noors).

Alfabet[bewerken]

Het Zweeds wordt geschreven met het Latijnse alfabet, waaraan na de Z [sèta] drie tekens zijn toegevoegd: Å, Ä en Ö. Deze worden als aparte letters gezien en ongeveer als [o], [è] en [eu] uitgesproken. De letter O wordt in de regel als [oe] en soms als [o] uitgesproken. Traditioneel werd de W niet als een aparte letter maar als een variant van de V beschouwd en dus ook bij de V gesorteerd, maar sinds april 2006 geldt de W als een volwaardige letter van het Zweedse alfabet, waarmee het aantal letters op 29 komt. Andere diakritische tekens komen niet voor in de Zweedse taal, behalve bij leenwoorden en eigennamen.

Geschiedenis[bewerken]

Het Zweeds is ontwikkeld uit het Oudnoords, de taal die in een groot deel van Scandinavië rond de 8e eeuw werd gesproken door de Vikingen. Daarna splitste deze taal zich op in het westen en oosten. Tot de oostelijke taal behoorden het Zweeds en het Deens. Maar rond de 12e eeuw splitsten deze talen zich ook weer op in aparte talen. Het Zweeds werd vanaf die tijd beïnvloed door het Latijn en het Grieks en later het Duits en vooral het Nedersaksisch. Ook werden er veel woorden geleend uit het Nederlands, vooral op het gebied van de zeevaart. In de 16e eeuw begon met de inleiding van de boekdrukkunst en de reformatie de tijd van het Nysvenska (Nieuw-Zweeds). Tot die tijd bestond er bijna alleen de spreektaal, maar door het drukken van de bijbel begon de taal steeds meer vorm te krijgen en uniformer te worden. Het Zweeds leende ook veel woorden uit het Frans. Nu is het de periode van het Nusvenska (Nu-Zweeds), die rond 1900 begon. Dit werd in gang gezet door de industrialisatie en de verstedelijking. Belangrijk was hiervoor de verandering van het aanspreken van vreemde personen met du (jij) in plaats van ni (u) (vanaf de jaren 70). Ook leent het Zweeds steeds meer woorden uit het Engels.

Grammatica[bewerken]

Zelfstandige naamwoorden[bewerken]

In het Zweeds worden, zoals in alle Noord-Germaanse talen, de zelfstandige naamwoorden verbogen. Waar in het Nederlands het onbepaald lidwoord (een) wordt gebruikt, heeft het Zweeds "en" (geslachtelijk) en "ett" (onzijdig), gevolgd door de standaardvorm. Laten we als voorbeeld de woorden en bil (een auto) en ett hus (een huis) nemen. Als wij deze woorden willen voorzien van een bepaald lidwoord (de of het) verandert het Nederlands alleen het lidwoord, terwijl in het Zweeds het zelfstandig naamwoord in de zg. bepaalde vorm gezet wordt: 'de auto' wordt bilen, 'het huis' wordt zo huset. Dit laat zien dat het bepaald lidwoord wordt aangehecht aan het zelfstandige naamwoord.

De bijbehorende meervoudsvormen zijn: bilar (auto's) en bilarna (de auto's), hus (huizen) en husen (de huizen).

Een ander voorbeeld aan de hand van het woord 'vis':

  Enkelvoud Meervoud
Onbepaalde vorm Bepaalde vorm Onbepaalde vorm Bepaalde vorm
Nominatief fisk fisken fiskar fiskarna
Genitief fisks fiskens fiskars fiskarnas

Hierbij moet overigens aangetekend worden dat de vormen niet altijd hetzelfde zijn. Er zijn verschillende groepen van zelfstandige naamwoorden met andere verbuigingen. De voorbeelden hier zijn slechts om een indruk te geven van de Zweedse zelfstandige naamwoorden.

Werkwoorden[bewerken]

De grootste groep regelmatige Zweedse werkwoorden eindigen in hun infinitiefvorm op -a. Net als bij andere Scandinavische talen zoals het Deens en Noors zijn de vervoegingen bij alle persoonsvormen hetzelfde en bestaat deze uit een toevoeging van de -r aan de infinitief voor de tegenwoordige tijd en -de voor de verleden tijd.

Voorbeeld:

infinitief: att tala (spreken - het woord 'att' komt alleen los voor de infinitief voor en is vrij lastig te vertalen, wel vergelijkbaar met het Engelse 'to' - 'att tala' / 'to speak', of het Nederlandse '(om) te spreken')

  • jag talar - ik spreek
  • du talar - jij spreekt
  • han/hon talar - hij/zij spreekt
  • vi talar - wij spreken
  • ni talar- jullie spreken/u spreekt
  • de talar - zij spreken
  • jag talade - ik sprak
  • du talade - jij sprak
  • han/hon talade - hij/zij sprak
  • vi talade - wij spraken
  • ni talade - jullie spraken/ u sprak
  • de talade - zij spraken

Uitspraak[bewerken]

Klinkers[bewerken]

Klinkerfonemen in het Standaardzweeds

Medeklinkers[bewerken]

bilabiaal labiodentaal dentaal Alveolar palataal velaar glottaal
plosief p b t d k g
approximant v l r j h
frikatief f s ɕ ɧ
vibrant
nasaal m n ŋ

Uitspraak[bewerken]

Deze uitspraakregels gelden voor normale gevallen (volgens het Internationaal Fonetisch Alfabet), er zijn echter ook uitzonderingen. De gegeven Nederlandse klanken zijn slechts een grove benadering.

Letter Geluid Beschrijving Voorbeeld
a [[a]?] korte a als in zal kall [[kal]?] koud
[[ɑː]?] lange donkere a bra [[brɑː]?] goed
e [[ɛ]?] korte e als in bed vecka [[ˈvɛˌka]?] week
[[eː]?] lange e als in Beet heta [[ˈheːta]?] heten
[[æ]?] voor r als open a-geluid berg [[bærj]?] berg
g [[j]?] voor e, i, y, ä en ö en na l en r als Nederlandse j gäst [[jɛst]?] gast, älg [[ɛlj]?] eland
[[g]?] anders als Engelse g als in big gammal [[ˈgaˌmal]?] oud
k [[ɕ]?] voor e, i, y, ä en ö als in Duits ich kyrka [[ˈɕyrˌka]?] kerk
[[k]?] anders als Nederlandse k kall [[kal]?] koud
o [[ɔ]?] meestal kort als in bord kort [[kɔʈ]?] kort
[[ʊ]?] als oe-klank, als in boer kort [[kʊʈ]?] kaart
[[uː]?] meestal als oe-klank, als in loep ko [[kuː]?] koe
[[oː]?] bijna als o in oven son [[soːn]?] zoon
r [[r]?] rollende r rik [[riːk]?] rijk
s [[s]?] als harde s se [[seː]?] stof
u [[ɵ]?] tussen oe en uu in full [[fɵl]?] vol
[[ʉː]?] bijna als Nederlandse vuur ful [[fʉːl]?] lelijk
v [[v]?] als w in wij vara [[ˈvɑːra]?] zijn
y [[y]?] zoals u in duur lycka [[ˈlyˌka]?] geluk
[[yː]?] tussen ie en uu in ny [[nyː]?] nieuw
å [[ɔ]?] als o in bos sång [[sɔŋ]?] lied
[[oː]?] bijna als o in boos kål [[koːl]? kool
ä [[ɛ]?] korte e als in bed häst [[hɛst]?] paard
[[ɛː]?] lange e als in bed maar dan langer aanhouden äta [[ˈɛːta]?] eten
[[æ]?] voor a als bel färg [[færj]?] kleur
[[æː]?] voor r als lange e bed, maar langer aanhouden här [[hæːr]?] hier
ö [[œ]?] als e in gewoon kött [[ɕœt]?] vlees
[[øː]?] bijna als eu-klank in leuk lök [[løːk]?] ui
[[œː]?] voor r als eu in leuk för [[fœːr]?] voor

Lettersamenstellingen:

Lettersamenstelling Geluid Beschrijving Voorbeeld
dj, gj, hj, lj [[j]?] als Nederlandse j djur [[jʉːr]?] dier, gjuta [[ˈjʉːˌta]?] gieten, hjul [[jʉːl]?] wiel, ljus [[jʉːs]?] licht
kj, tj [[ɕ]?] als sj-klank in Nederlands ramsj kjol [[ɕuːl]?] rok, tjuv [[ɕʉːv]?] dief
rd, rl, rn, rs, rt [[ɖ]?], [[ɭ]?], [[ɳ]?], [[ʂ]?], [[ʈ]?] met r versmelten deze medeklinkers tot een retroflex, dus met opgerolde tong bord [[buːɖ]?] tafel, pärla [[ˈpæːˌɭa]?] parel, barn [[baɳ]?] kind, först [[fœʂt]?] eerst, kort [[kɔʈ]?] kort
sch, sj, skj, stj, -sion, -tion [[ɧ]?] als een zachte g gevolgd door een w schack [[ɧak]?] schaken, sjuk [[ɧʉːk]?] ziek, skjuta [[ˈɧʉːta]?] schieten, stjärna [[ˈɧæˌɳa]?] ster, station [[staˈɧuːn]?] station
sk [[ɧ]?] voor e, i, y, ä, ö als in zachte g gevolgd door een w skön [[ɧøːn]?] mooi/lekker
[[sk]?] anders als s+k aan elkaar skog [[skuːg]?] bos

Woordenschat[bewerken]

De Zweedse taal bestaat vooral uit woorden met een Germaanse oorsprong (zoals 'hus', 'kung', 'blom', 'gås'). Toen het christendom naar Zweden kwam werden er veel woorden uit het Latijn en Grieks geleend. Tijdens de handelsperiode met Duitsland werden er ook veel woorden uit het (Neder-)Duits geleend ('fråga', 'stad', 'borgmästare'). Ook werden vooral termen uit de zeevaart uit het Nederlands geleend, maar ook uit het gewone Nederlands ('skenhelig') In de 17e eeuw werd het Frans populair als cultuurtaal en dus kwamen er veel leenwoorden uit het Frans ('nivå', 'ateljé', 'byrå'). Vanaf de 19e eeuw begon het Engels grote invloed op het Zweeds uit te oefenen ('bojkott'). Tegenwoordig gebeurt dit in hoge mate ('airbag', 'new age', 'tejp' (van tape), 'mejl' (van e-mail)).

Dialecten[bewerken]

Voorbeelden[bewerken]

  • Zweeds svenska /'swen-ska/
  • Zweden Sverige /'swer-je/
  • hallo! hej! /heej/
  • dag! (bij afscheid), tot ziens! hej då! /'heej-do/
  • alsjeblieft (vragend) tack /tak/
  • alsjeblieft (aandringend) snälla /'snell-a/
  • alsjeblieft (aanbiedend) varsågod /wâr-sjo-'ĝoed/
  • dank u, dank je tack /tak/
  • geen dank ingen orsak /'ing-en 'oe-sjaak/
  • hoe gaat het? hur står det till? /huur stoor dê 'til/
  • goed bra /brâ/
  • slecht dåligt /'do-lit/
  • waar ligt...? var ligger...? /'wâr ligg-er/
  • hoeveel? (ontelbare eenheden) hur mycket? /huur 'mukk-e/
  • hoeveel? (telbare eenheden) hur många? /huur 'mong-a/
  • waar komt u/kom je vandaan? varifrån kommer du? /wâr-i-'froon 'komm-er du/
  • ik kom uit Nederland/België jag kommer från Nederländerna/Belgien /jaĝ komm-er fron 'ne-der-len-der-na/bel-ĝi-en/
  • spreekt u/spreek je Nederlands? talar du nederländska? /'tâ-lar du 'ne-der-len-ska/
  • ja ja /jâ/
  • nee nej /neej/
  • proost! skål! /skool/

Zie ook[bewerken]

Wikipedia-logo-v2.svg Zie de Zweedse uitgave van Wikipedia.
Icoontje WikiWoordenboek Zoek Zweeds op in het WikiWoordenboek.
Wikibooks Wikibooks heeft een studieboek over dit onderwerp: Zweeds.