Germaanse talen

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

Germaanse talen in Europa
Groen: Landen met een Germaanse taal als officiële taal
Blauw: Landen, waar een of meer Germaanse talen naast een niet-Germaanse taal op nationaal niveau officieel zijn

Germaanse talen zijn een subgroep van de Indo-Europese talen. De grootste Germaanse taal is Engels, moedertaal van enkele honderden miljoenen mensen en de lingua franca van de wereld in het begin van de 21e eeuw. Duits is een taal die door meer dan honderd miljoen Europeanen wordt gesproken. Nederlands wordt gesproken door ongeveer 23 miljoen mensen en zijn dochtertaal Afrikaans door ca. 16 miljoen (waarvan het merendeel als tweede en derde taal). Kleinere Germaanse talen zijn Zweeds, Deens, Noors en Jiddisch. De Germaanse talen zijn afgeleid van een gemeenschappelijke brontaal, het Oergermaans.

[bewerken] Kenmerken

Een belangrijk kenmerk van de Germaanse talen dat ze onderscheidt van de andere Indo-Europese talen is een klankverschuiving die bekend staat als de Wet van Grimm. Deze verschuiving is deel van een vrij ingrijpend veranderingsproces dat leidde tot het ontstaan van het vroege Germaans. Een ander deel is het verdwijnen van ruwweg de helft van de acht naamvallen van het Proto-Indo-Europees, een systeem dat grotendeels wel bewaard is gebleven in bijv. de Baltische en de Slavische talen. Kenmerkend is verder het bestaan van sterke en zwakke vormen van het bijvoeglijk naamwoord.

Er wordt wel vermoed dat de wat afwijkende positie van het Germaans binnen de Indo-Europese talen verband houdt met het feit dat de sprekers van deze tak van het Indo-Europees in contact kwamen met een bevolking die een niet-Indo-Europese taal sprak; dit is de hypothese van een niet-Indo-Europees substraat van het Germaans. Er is in het Germaans een vrij groot aantal woorden dat niet gemakkelijk op Indo-Europese wortels is te herleiden. (Schattingen variëren van 10%-30% van de woordenschat). Sommige taalkundigen zien daarin de overblijfselen van een vroegere pre-Indo-Europese taal van noordwest Europa. Een vergelijkbaar proces van wisselwerking tussen de vroegste vormen van het Grieks en een pre-Griekse bevolking is echter historisch beter gedocumenteerd. Ook het Grieks verloor de helft van zijn naamvallen.

Germaanse talen hebben meer dan de meeste andere talen vastgehouden aan de ablaut bij het vormen van de verleden tijd van het werkwoord, de zgn. sterke werkwoorden (zwem → zwom). Daarnaast ontstonden er vormen van de verleden tijd van werkwoorden met een dentaalsuffix, dus een achtervoegsel met d of t erin, bijvoorbeeld maakte.

[bewerken] Oudste bronnen

Een vroege beschrijving van de cultuur van de Germanen is te vinden in de Germania van Tacitus. De taal is echter slechts laat geattesteerd. De oudste inscriptie staat op een helm gevonden bij Negau (Stiermarken) en dateert wellicht uit de 1e eeuw na Chr.

Een andere bekende inscriptie is gevonden op een van de gouden Gallehus-hoorns:

ek hlewagastiR holtijaR horna tawido

"Ik Hlewagast, Holtz zoon, heb de hoorn vervaardigd"

De hoorns zijn echter op 4 mei 1802 gestolen en korte tijd later door de dief omgesmolten. Daarmee is de oorspronkelijke inscriptie verloren gegaan; er bestaan alleen nog tekeningen van.

[bewerken] Taal- en cultuurgebied in Europa

Verspreiding van Germaanse talen:

██ Engels

██ Nederlands (en Afrikaans)

██ Deens

██ Duits

██ Zweeds

██ Noors (Nynorsk) en (Bokmål)

██ IJslands

De Germaanse talen zijn een subgroep van de Indo-Europese talen.

De grootste Germaanse talen van Europa zijn het Duits (95 miljoen), Engels (63 miljoen), en Nederlands (23 miljoen). Andere talen zijn de Scandinavische talen: Zweeds (10 miljoen), Noors (5 miljoen) en het Deens (5 miljoen). Verder zijn er ook nog kleinere talen zoals het Fries (0,4 miljoen), Nedersaksisch (1,6 miljoen), IJslands (0,3 miljoen), Jiddisch (4 miljoen).

In het noorden en oosten van Frankrijk wonen ook Germaanstaligen: Frans-Vlamingen (Nederlands) en Elzassers (Duits). Tevens kan men het noorden en noordoosten van Frankrijk deels tot het Germaans-Europese cultuurgebied rekenen. Ook bestaat er nog enige Germaanse invloed in het noordoosten van Italië (Zuid-Tirol).

In het Verenigd Koninkrijk behoort alleen Engeland tot het Germaans-Europese cultuurgebied, ook al bestaat er wel invloed vanuit de Keltische delen van de Britse Eilanden. De invloed van de Germaanse cultuur op de Keltische cultuur is echter groter.

De (Noord-)Germaanse cultuur heeft grote invloed op de Finse cultuur, en de invloed op de cultuur van de Baltische landen en Noord-Polen moet ook niet onderschat worden.

Verspreid over Midden- en Oost-Europa leven ook kleine groepen Duitsers. Zo leven er bijvoorbeeld Transsylvanische Saksen in Transsylvanië (Roemenië) (nu een kleinere groep, maar vroeger speelden ze een belangrijke rol).

Een internationaal samenwerkingsverband (zoals de Latijnse Unie) tussen de Germaanse landen bestaat nog niet.

[bewerken] Indeling

[bewerken] Stamboomindeling

De traditionele indeling van de Germaanse talen berustte op het stamboom-model. Dit model ging ervan uit dat een taal uiteen kan vallen in twee dochtertalen die op hun beurt weer uiteen kunnen vallen in nieuwe talen.

Op die manier zou het Oergermaans (of Proto-Germaans) uiteen zijn gevallen in Oost-Germaans, Noord-Germaans en West-Germaans. Het West-Germaans zou dan twee talen hebben voortgebracht, het zgn. Anglo-Fries (de voorloper van het Fries en het Engels) en het zgn. Oer-Duits (dat bij sommige taalwetenschappers ook heel eenvoudig Duits werd genoemd). Door de Hoogduitse klankverschuiving zou dit Oer-Duits zich opgedeeld hebben in Hoogduits en Nederduits, en uit die twee talen zouden dan de dialecten voort zijn gekomen, zoals Frankisch, Saksisch enz. Volgens die opvatting is het Nederlands uit het Nederduits voortgekomen, d.w.z. uit de Nederduitse tak van het zgn. "Oer-Duits".

Deze indeling van de Germaanse talen wordt in de taalwetenschap sinds de jaren 50 van de 20e eeuw algemeen afgewezen. ^[1]

[bewerken] Alternatieve indeling

Een alternatieve indeling stelt dat het Oergermaans uiteenviel in Noord, West en Oost, die daarna weer verscheidene afsplitsingen hadden; echter deze is eveneens omstreden en wordt evenmin breed aanvaard.

Aantek. 1: Meningen verschillen over de indeling van het Lombardijns. In tegenstelling tot zijn afgezonderde plek in dit overzicht, wordt het ook ingedeeld als nauw verwant met het Opperduits ofwel het Oudsaksisch.

Aantek. 2: Late middeleeuwen verwijst naar het tijdperk na de Zwarte Dood. Vooral voor de taaltoestand in Noorwegen was deze gebeurtenis belangrijk.

Aantek. 3: De Norn-sprekers werd bevolen het Schots te spreken, en het Gutnish is tegenwoordig vrijwel een dialect van het Zweeds.

Er is tegenwoordig geen algemeen aanvaarde indeling van de Germaanse talen. ^[2]

[bewerken] Indeling van Maurer

Veel instemming heeft de theorie van de Duitse taalwetenschapper Friedrich Maurer gekregen. ^[3][4]

Maurer gaat niet van drie maar van vijf Germaanse taalgroepen uit:

• Elbe-Germanen (aan de rivier Elbe: Alemannen, Bajuwaren, Langobarden)
• Oder-Weichsel-Germanen (aan de rivieren Oder en Weichsel)
• Noord-Germanen (in Scandinavië)
• Noordzee-Germanen (Friezen, Angelen, Saksen)
• Wezer-Rijn-Germanen (aan de rivieren Wezer en Rijn: Franken, Hessen en anderen)

Volgens hem zijn Nederduits en Hoogduits geen oeroude taaleenheden maar latere versmeltingsproducten. De begrippen Anglo-Fries en West-Germaans wijst hij af. ^[5]

[bewerken] Traditionele indeling

In het vervolg wordt echter de traditionele indeling weergegeven.

Het Oergermaans is een gereconstrueerde taal waar de andere Germaanse talen van afstammen.

Taal	Totaal aantal sprekers	Verspreiding
Noord-Germaanse talen:
Zweeds	9,3 miljoen	Zweden en  Finland
Noors Bokmål Nynorsk	4,7 miljoen	Noorwegen
Deens	5,5 miljoen	Denemarken,  Faeröer,  Groenland
IJslands	300 000	IJsland
Faeröers	70.000	Faeröer
West-Germaanse talen:
Engels	350 miljoen	Verenigd Koninkrijk, Verenigde Staten, Canada, Ierland, Zuid-Afrika, Australië, Nieuw-Zeeland, Guyana,  India,  Nigeria,  Kenia,  Tanzania,  Namibië,  Ghana,
Duits	110 miljoen	Duitsland,  Oostenrijk,  Zwitserland,  Liechtenstein,  Luxemburg,  Frankrijk,  België,  Namibië
Nederlands Afrikaans	23 miljoen	Nederland,  België,  Zuid-Afrika,  Namibië,  Suriname,  Aruba,  Nederlandse Antillen,  Frankrijk,  Duitsland
Jiddisch	3 miljoen	Duitsland,  Verenigde Staten,  Israël
Luxemburgs	300 000	Luxemburg,  België
Fries	500 000	Nederland,  Duitsland,  Denemarken

De Oost-Germaanse talen zijn uitgestorven. Zij bestonden uit:

• Gotisch
• Vandaals
• Bourgondisch

[bewerken] Vergelijkingen tussen enkele Germaanse talen

[bewerken] Zie ook

• Talen van de wereld
• Romaanse talen
• Lijst van Romaanse woorden in het Nederlands met een Germaans alternatief
• Germanen

[bewerken] Externe links

• Karakterisering van de Germaanse taalfamilie

[bewerken] Bronnen

1. ↑ Herbert L. Kufner, The grouping and separation of the Germanic languages; in: Frans van Coetsem en Herbert L. Kufner, Toward a Grammar of Proto-Germanic, Tübingen 1972, Max Niemeyer Verlag, ISBN 3-484-10160-1; p. 72
2. ↑ Ingerid Dal, Geschichte der niederdeutschen Sprache; in: Handbuch zur niederdeutschen Sprach- und Literaturwissenschaft, Gerhard Cordes en Dieter Möhn (red.), Berlin 1983, Erich Schmidt Verlag, ISBN 3-503-01645-7, p. 69-97; §2.1. = p. 72
3. ↑ A. Quak and J. van der Horst, Inleiding Oudnederlands, Leuven 2002, Universitaire Pers Leuven, ISBN 90-5867-207-7; p. 13
4. ↑ Hans Eggers, Deutsche Sprachgeschichte, Hamburg 1986, Bd. 1, p. 31-32, hoofdstuk "Vordeutsche Verkehrsgemeinschaften"
5. ↑ Friedrich Maurer, Nordgermanen und Alemannen, 3e editie, Bern/München 1952
6. ↑ Het cognaat betekent 'aardappel'. Het correcte woord is 'Súrepli'.
7. ↑ Bewezen betekenis is 'brief', maar het betekent ook boek in andere germaanse talen, Russisch buk 'boek', bukva 'brief', komen misschien van het gotisch.
8. ↑ The bokmål borrowing 'nok' is more commonly used.
9. ↑ Tegenwoordig slechts gebruikt in samengevoegde woorden, zoals hoofpyn (hoofdpijn) en metaphorisch, zoals in hoofstad (hoofdstad).
10. ↑ ^{a b} Archaisch: Tegenwoordig slechts gebruikt in samengevoegde woorden, zoals 'heimwee'.
11. ↑ Ongel wordt ook gebruikt voor vishaak.
12. ↑ oud en vervallen.
13. ↑ Dialectally tvo/ två/ tvei (m), tvæ (f), tvau (n).
14. ↑ ^{a b} Het cognaat betekent 'slang'.