Westerlauwers Fries

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

(Doorverwezen vanaf Fries (taal))
Ga naar: navigatie, zoeken
Westerlauwers Fries (Frysk)
Gesproken in Friesland, Groningen
Vitaliteit 4. Onveilig
Taalfamilie

Indo-Europees
Dialecten
Creoolse talen

Stadsfries
Alfabet Latijns
Officiële status
Officieel in Friesland
Taalorganisatie Fryske Akademy
Taalcodes
ISO 639-1 fy
ISO 639-2(B) fry
ISO 639-3 fry
SIL fry
Portaal  Portaalicoon   Taal
De taalsituatie in Noord-Nederland

Westerlauwers Fries (Westerlauwers Fries: Frysk) is het Fries dat gesproken wordt in de Nederlandse provincie Friesland en een aangrenzend deel van de provincie Groningen. Deze taal wordt doorgaans Fries genoemd en ook in dit artikel wordt hiermee de Westerlauwerse variant bedoeld. De tegenhanger van het Westerlauwers Fries is het Oosterlauwers Fries, waarvan het Saterfries het directe overblijfsel is. Van het Fries bestaat ook een variant die in de grensstreek tussen Duitsland en Denemarken wordt gesproken. Deze variant staat bekend als het Noord-Fries.

Inhoud

[bewerken] Standaardfries

Op basis van het Kleifries en Woudfries is het Standaardfries ontwikkeld, dat als onderwijs- en bestuurstaal in Friesland wordt gebruikt. De spellingsregels voor dit Standaardfries zijn verschillende keren hervormd, voor het laatst met de afkondiging van de Steatestavering (Statenspelling) door de Friese Provinciale Staten in 1980.

Nederland erkent het Fries als autochtone minderheidstaal. Als zodanig geniet de taal bescherming onder het Europees handvest voor regionale en minderheidstalen. Ook is het Fries, naast het Nederlands, een officiële taal in de provincie Friesland. Friese taal- en letterkunde is in Friesland een keuzevak waarin examen kan worden gedaan op het havo en vwo. Verder is er een studierichting Fries aan de Rijksuniversiteit Groningen. De opleiding Fries aan de Universiteit van Amsterdam is geschrapt. Studenten konden tot 31 augustus 2009 hun studie afronden. Bijvakken Fries worden door vele universiteiten in Europa aangeboden.

[bewerken] Dialecten

Het Fries is onder te verdelen in de volgende dialecten:

  1. Noordhoeks (het gebied ten noorden van Dokkum - de Noordhoek)
  2. Kleifries (in de Kleistreek)
  3. Woudfries (in de Friese Wouden)
  4. Zuidwesthoeks (in de Zuidwesthoek)
  5. Hindeloopers (in Hindeloopen)
  6. Aasters en Westers (op resp. Oost- en West-Terschelling)
  7. Schiermonnikoogs of Eilanders (op Schiermonnikoog)

[bewerken] Klankleer

[bewerken] Klinkers

Friese klinkers met voorbeelden
Symbool Voorbeeld
IPA IPA orthografie Nederlandse vertaling
[i]? [vit]? wyt 'wit'
[iː]? [tiːt]? tiid 'tijd'
[ɪ]? [sɪt]? sit 'zit'
[eː]? 1 [seː]? see 'zee'
[ɛ]? [lɛt]? let 'laat'
[ɛː]? 2 [fɛːst]? fêst 'vast'
[ə]? [də]? de 'de'
[a]? [axt]? acht 'acht'
[aː]? [aːd]? aard 'aard'
[ɔ]? [gɔt]? gat 'gat'
[ɔː]? 2 [vɔːd]? wâld 'woud'
[o]? [op]? op 'op'
[oː]? 1 [hoːpjə]? hoopje 'hopen'
[u]? [busə]? bûse 'broekzak'
[uː]? [huːt]? hûd 'huid'
[y]? [yt]? út 'uit'
[yː]? [dryːf]? drúf 'druif'
[ø]? [pøt]? put 'put'
[øː]? 1 [løːnə]? leune 'leunen'
[iə]? [stiən]? stien 'steen'
[ɪə]? [ɪər]? ear 'oor'
[uə]? [huət]? hoed 'hoed'
[oə]? [oər]? oar 'ander'
[yə]? [nyət]? nuet 'tam'
[øə]? [frøən]? freon 'vriend'
[ɛi]? [hɛi, bakərɛi]? hy, bakkerij 'hij', 'bakkerij'
[øy]? [strøyə]? struie 'strooien'
[ui]? [bluiə]? bloeie 'bloesem'
[oəi]? [moəi]? moai 'mooi'
[aːi]? [aːi]? kaai 'sleutel'
[ai]? [mais]? mais 'maïs'
[au]? [haut, gau]? hout, gau 'hout, gauw'

[bewerken] Medeklinkers

b ch d f g h j k l m n p r s sj t tsj v w x y z
b x d, r f g, ɣ h j k l m n p r s sj t tsj v v, f, w ks j z

[bewerken] Aantal sprekers

In Friesland spraken in 2004 ongeveer 440.000 mensen Fries, waarvan zo'n 350.000 als moedertaal. Er is geen recent onderzoek naar hoeveel mensen wereldwijd Fries spreken. In een publicatie uit 1976 werd het aantal sprekers van het Fries nog geschat op ongeveer 700.000.[1] In 2009 zou het gaan om 467.000 sprekers.[2]

[bewerken] Gerelateerde talen

Sinds de 16e eeuw wordt in de voornaamste Friese steden (niet in alle elf, bijvoorbeeld niet in Hindeloopen en IJlst) een Hollands-Friese mengtaal gesproken, enigszins misleidend bekend als Stadsfries. Deze taalvariant, die meestal gewoon tot het Nederlands gerekend wordt, spreekt men ook op het Bildt, op Ameland en in Midsland op Terschelling. Daarnaast vertoont het West-Fries, dat in Noord-Holland gesproken wordt, grote overeenkomsten met het Fries.

[bewerken] Voorbeelden

Een voorbeeld van het Fries (Sound Beluister (info·uitleg)):

Bûter, brea, en griene tsiis; (Boter, brood, en groene kaas)
 wa't dat net sizze kin, is gjin oprjochte Fries. (wie dat niet kan zeggen, is geen oprechte Fries)

Deze spreuk werd naar verluidt als schibbolet gehanteerd door de Friese aanvoerder Grote Pier tijdens een oorlog tussen Friesland en Holland om te onderscheiden of iemand wel werkelijk een Fries was.

Een ander voorbeeld is het volkslied: De âlde Friezen.

[bewerken] Frisisme

Een frisisme is een woord dat, of een constructie die, gevormd naar voorbeeld van het Fries in een andere taal wordt gebruikt, wat uit het oogpunt van taalpurisme afkeurenswaardig is.

[bewerken] Zie ook

[bewerken] Externe links

[bewerken] Referenties

  1. ↑ Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), 2005. Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International. Online version (Internet Archive)
  2. ↑ Lewis, M. Paul (ed.), 2009. Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International. Online version.
Wikipedia-logo-nl.png Zie de Friese uitgave van Wikipedia.
Streektalen in Nederland en Vlaanderen

Nederfrankisch en Friso-Frankisch: Bildts · Brabants · Hollands (Utrechts-Alblasserwaards · Zuid-Hollands) · Limburgs · Oost-Vlaams · Stadsfries · West-Fries · West-Vlaams · Zeeuws · Zuid-Gelders
Nedersaksisch en Friso-Saksisch: Achterhoeks · Drents · Gelders-Overijssels · Gronings · Sallands · Stellingwerfs · Twents · Twents-Graafschaps · Urkers · Veluws
Westerlauwers Fries: Aasters · Hindeloopers · Kleifries · Noordhoeks · Schiermonnikoogs · Westers · Woudfries · Zuidwesthoeks

Ontvangen van "http://nl.wikipedia.org/wiki/Westerlauwers_Fries"
Persoonlijke instellingen