Zeeuws
Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
|
|
|
 Het Zeeuws in kaart gebracht |
|
| Gesproken in | Nederland |
| Taalgebied | Zeeland en Goeree-Overflakkee (Zuid-Holland) |
| Streekdialecten | Goerees, Flakkees, Schouwen-Duivelands, Philipslands, Thools, Noord-Bevelands, Walchers, Zuid-Bevelands, Land-van-Axels, Land-van-Cadzands |
| Stadsdialecten | Burgerzeeuws |
| Portaal Nederlands |
Het Zeeuws is een samenvattende benaming voor een samenhangende groep dialecten in het zuidwesten van Nederland, met name in de provincie Zeeland.
Inhoud |
[bewerk] Naam
De naam Zeeuws is al oud: het woord stamt uit de Middeleeuwen en is zélf een zuidwestelijk dialectwoord. In de talige betekenis treft men het ook al vroeg aan. Een door deskundigen van het Zeeuws vaak aangehaald citaat van Jacob van Maerlant (uit zijn heiligenleven van Sint-Franciscus) luidt:
- Men moet om de rime te souken
- Misselike tonghe [verscheidene talen] in bouken:
- Duuts, Diets, Brabants, Vlaemsch, Zeeus;
- Walsch, Latijn, Griex ende Hebreeus
Sindsdien is het woord "Zeeuws" voor de tongval van Zeeland in gebruik gebleven. Er zijn evenwel veel andere benamingen, waarvan er sommige gebruikelijker zijn. De spreker kan naar zijn dialect verwijzen met de naam van zijn streek (Walchers, Zuud-Bevelands) of woonplaats (Oôskappels, Eintjessands). Die gewoonte komt waarschijnlijk van de idee dat men in elk dorp een ander dialect spreekt, dat een plaats verderop al niet meer te verstaan is, en dat "het" Zeeuws al helemaal niet bestaat (voor een behandeling van dit vraagstuk zie onder). Een spreker van Goeree-Overflakkee zal zijn taal (Goerees en Flakkees) zelfs nooit als Zeeuws aanduiden. Vanouds noemen de Zeeuwen hun eigen taal "boers" en het Nederlands "(op z'n) burgers"; deze benamingen raken uit de mode. Ook de naam plat komt voor, echter minder dan in bijvoorbeeld het oosten van het land.
[bewerk] Verbreiding en plaatsbepaling
Behalve in Zeeland spreekt men het Zeeuws ook op het eiland Goeree-Overflakkee. In het Land van Hulst en in een smalle zuidelijke streek van het Land van Axel spreekt men dialecten die in taalkundig opzicht niet als Zeeuws, maar als Oost-Vlaams gezien moeten worden. De dialecten in de rest van Zeeuws-Vlaanderen heten gewoonlijk wel Zeeuws; deze wijken echter zo af dat men ze met evenveel recht West-Vlaams kan noemen. Feitelijk gaan het Zeeuws en het West-Vlaams vloeiend in elkaar over, en hoezeer beide talen oppervlakkig (op het eerste gehoor) ook verschillen, intern zijn ze zeer verwant doordat ze een verwante ontwikkeling hebben doorgemaakt. Soms worden het Zeeuws en het West-Vlaams daarom ook samen als één taal behandeld.
In zekere zin is er ook een dialectcontinuüm met het Hollands, het duidelijkst merkbaar op Voorne-Putten. Ook het Hoeksewaards en zelfs het Rotterdams hebben nog Zeeuwse invloeden. Met het Brabants echter is dit niet het geval: de grens tussen Zeeland en Noord-Brabant vormt een van de sterkste isoglossenbundels van Nederland. Alleen in de dorpen Oud-Vossemeer (gemeente Tholen, Zeeland) en Nieuw-Vossemeer (gemeente Steenbergen, Noord-Brabant) zijn de dialecten wederzijds beïnvloed.
[bewerk] Afgeleide talen
Drie op het Nederlands gebaseerde creooltalen, namelijk het Skepi, het Berbice-Nederlands en het Negerhollands, gaan terug op de Zeeuwse dialecten. Ook het Afrikaans werd historisch gezien door het Zeeuws beïnvloed, al is het overwegend Zuid-Hollands van karakter en zijn er ook Noord-Hollandse invloeden. In de zeventiende eeuw waren Holland en Zeeland de voornaamste zeevarende gewesten, waardoor het hun streektalen waren die zich in de koloniën verspreidden.
[bewerk] Taalgeschiedenis
Zoals de hele kuststrook van de Nederlanden was Zeeland (en West-Vlaanderen) in de vroege Middeleeuwen Ingweoonstalig: dat wil zeggen dat er Fries of een sterk verwant Germaans dialect gesproken werd. Onder de Merovingen en zeker onder de Karolingen begon de Frankische expansie: veel door de Franken veroverde gebieden gaven hun taal op ten gunste van het Frankisch. In Zeeland gebeurde dit al vrij vroeg. Een Ingweoons substraat is er echter altijd achtergebleven, mogelijk mede door de banden met Holland.
Na de Frankische expansie volgde de Vlaamse expansie: later in de Middeleeuwen werd Vlaanderen het leidende gewest in de Nederlanden. De taalveranderingen die hier optraden werden door heel de Nederlanden verspreid, zij het niet allemaal in dezelfde mate. Belangrijke veranderingen waren het veranderen van combinatie -ft in -cht, en de consequente umlaut van [u:] in [y:]. Daardoor zegt men nu in Zeeland buuk, niet boek zoals in het Twents en Limburgs, voor "buik".
In de late Middeleeuwen verloor Vlaanderen zijn positie meer en meer aan Brabant. Dit gewest had weer andere klankveranderingen doorgevoerd: de uu en ii werden gediftongeerd tot ui en ij. Om een complex van redenen deed het Zeeuws evenwel niet mee aan deze Brabantse expansie, terwijl het Hollands de veranderingen snel overnam. Sindsdien raakten de klanken ii en uu in toenemende mate met het Zeeuws geassocieerd. Er was wel invloed van het Hollands - Holland werd in de Gouden Eeuw tenslotte het alles overheersende gewest - maar het Zeeuws raakte weinig verhollandst, uitgezonderd in de steden Middelburg en Vlissingen. Op afgelegen plaatsen als Zuid-Beveland en zeker Zeeuws-Vlaanderen drong deze taal zelfs bijna niet door en raakte het dialect verder en verder van de opkomende Nederlandse standaardtaal verwijderd. Pas met de invoering van de Leerplichtwet in 1900 keerde het tij. Sindsdien groeiden de dialecten langzaamaan naar het Nederlands toe, terwijl het relatief aantal sprekers duidelijk terugliep. Het Zeeuws raakt echter nog niet met uitsterven bedreigd (zie onder).
[bewerk] Status als taal, dialect of variant
Vanouds wordt het Zeeuws als een dialect van het Nederlands, niet als aparte taal gezien. Dit is uiteraard een kwestie van definitie: het Standaardnederlands en het Zeeuws zijn beide volwaardige, zelfstandige taalsystemen. Er is sprake van wederzijdse verstaanbaarheid van beide talen, zij het doorgaans met grote moeite. Zoals boven gesteld heeft het Zeeuws aan twee grote taalveranderingen in het Nederlands meegedaan maar heeft het de laatste overgeslagen - in die zin staat het Zeeuws dichter bij het Nederlands dan het Limburgs, dat ook de Vlaamse expansie grotendeels heeft overgeslagen, maar verder ervan af dan het Afrikaans en het Brabants.
In het licht van de dialectrenaissance en de trend steeds meer inheemse taalvormen als aparte talen te beschouwen hebben sommigen gezocht het Zeeuws uit zijn traditionele context van Nederlands dialect te bevrijden. Men heeft recentelijk geprobeerd het Zeeuws, in navolging van het Limburgs en het Nedersaksisch, op nationaal niveau als streektaal te erkennen. Dit initiatief is in 2004 bij de minister van Binnenlandse Zaken gestrand; men beschouwde de Zeeuwse dialecten als "behorende tot het Nederlands", al heeft het geen noemenswaardige bijdrage aan de Nederlandse standaardtaal geleverd.
Ethnologue beschouwt het Zeeuws echter wel als een aparte taal, en deze visie is door ISO in de ISO/DIS-639-3-codes overgenomen; de code is zea. In dit artikel wordt beurtelings met de woorden "taal", "dialecten" en "variant" naar het Zeeuws verwezen; dit is niet bedoeld als stellingname voor één der zienswijzen. Ook het verwijzen naar de Nederlandse standaardtaal met "Nederlands" zonder meer heeft geen politieke achtergrond.
[bewerk] Kenmerken
Onder deze kop zullen voornamelijk de verschillen met het Standaardnederlands besproken worden. Veel van wat hier gesteld zal worden zal geen betrekking hebben op alle dialecten, in het bijzonder niet op die uit Zeeuws-Vlaanderen. Dit zal niet steeds in detail aangetekend worden - men neme dit in acht. In de afzonderlijke artikelen over de subdialecten (hieronder opgesomd) wordt hierop dieper ingegaan.
[bewerk] Klankleer
[bewerk] Klinkerverschijnselen
De voornaamste klanken zijn de uu en de ii (geschreven ie) op de meeste plaatsen waar het Nederlands ui en ij heeft. Dit treedt in alle als Zeeuws beschouwde dialecten op. Dientengevolge verschijnt uit er als uut, buiten als buten, zwijgen als zwiege(n) en tijd als tied. In enkele woorden komt de Nederlandse ui of ij wel terug, bijvoorbeeld ruilen. Bij ijs en ies is er in sommige dialecten sprake van betekenisverschil: het eerste slaat op consumptie-ijs, het tweede op natuurlijk ijs.
In vier of vijf woorden komt de Nederlandse ij in het Zeeuws terug als een uu, dit als gevolg van ronding. Het gaat om de woorden bluve(n) ("blijven"), pupe ("pijp"), twuvel ("twijfel", al komt twievel ook voor), vuuf/vuve ("vijf") en wuuf ("wijf"). Ronding treft men ook aan in een aantal woorden die van oorsprong een korte e hadden, vooral als die door een l gevolgd wordt. Schelp werd schulp, en tegen een sloot zegt men dulve (vgl. Nederlands Delft en delven).
Het omgekeerde, ontronding, vond plaats in veel woorden met van oorsprong een u: put werd pit, rups is rispe en het Nederlandse rug vertaalt men in veel Zeeuwse dialecten met rik. Ook bij lange vocalen komt ontronding een enkele keer voor: vuur is vier geworden, sturen klinkt als stiere(n).
Een klank die sterk met het Zeeuws wordt geassocieerd is de ae voor de Standaardnederlandse aa. Deze mutatie komt echter niet in alle Zeeuwse dialecten voor: ze ontbreekt ten zuiden van de Westerschelde, en is grotendeels afwezig in Middelburg en Vlissingen. Bovendien komt ze nergens op alle plaatsen waar in het Nederlands een aa staat voor. Vooral in vreemde woorden hoort men hier een ao (uitgesproken als [A:], soms als [O:]). Inheemse woorden waarin dat gebeurt zijn onder meer vaoder en praote(n). "Hollanders" die Zeeuws proberen te spreken maken hier vaak fouten in. De ae wordt uitgesproken als [E:] (d.w.z. de è in het Franse mère), maar zo niet op Zuid-Beveland: daar verkleurt hij verder naar [I:] (de ee uit beer).
Deze ae-klank is in feite een geval van umlaut. Behalve de aa worden ook de korte o en lange oo in een aantal woorden van umlaut voorzien, zodat ze in u respectievelijk eu veranderen. Naarmate men verder naar het zuiden gaat komt dit verschijnsel vaker voor. Op Zuid-Beveland (en in Arnemuiden en Nieuw- en Sint Joosland) wordt de eu tot een u verkort. Een "zomer in Zeeland" is op Overflakkee en Schouwen-Duiveland dus een zomer, op Walcheren en in Goedereede en Ouddorp een zeumer en op Zuid-Beveland een zummer. De zon wordt vaak zunne genoemd.
De Oudgermaanse ai en au zijn in het Nederlands geheel tot monoftongen ee en oo ontwikkeld. In de meeste Zeeuwse dialecten hebben deze woorden een rudiment van een tweeklank bewaard: Het Nederlandse boom (<Ogrm. *baumjô) bestaat er als boôm: de klinker is een open o met lichte naslag ([bO@m], soms [bOAm] of zelfs [buAm]). Eén (<Ogrm. *ainaz) heeft als cognaat eên (uitspraak [I@n], [IAn] of [iAn]). De boven beschreven klank oô komt vreemd genoeg ook terug in veel woorden die niet op een Oudgermaanse au teruggaan, zoals doôs. Op Walcheren worden bovendien in veel dorpen juist de woorden als "boom" met een Nederlandse, gesloten oo uitgesproken.
De korte e verkleurt vaak in hoge mate naar een a-achtege klank, zodat werken tot waarke(n) wordt.
[bewerk] Medeklinkerverschijnselen
Zeeland is deel van het grote h-loze gebied in het zuidwesten van het Nederlandse-taalgebied. De h wordt er dus niet uitgesproken, zodat woorden als huis, horen en hemel gerealiseerd worden als uus, oôre en emel. Alleen in moderne leenwoorden kan de h opduiken. In het verleden hadden sprekers van het Zeeuws zeer grote moeite deze klank te produceren als ze Standaardnederlands moesten spreken. Vaak werd die klank overdreven tot een "g". Heden ten dage lukt het de meeste Zeeuwen wel die klank te produceren. De h-deletie ontbreekt op Goeree-Overflakkee, behalve in de dorpen Achthuizen en in Oude-Tonge.
In sommige beschrijvingen wordt het Zeeuws een "zachte g" toegeschreven. Dit is fonologisch gezien niet juist; een betere naam zou zijn "zwakke g". De Zeeuwse g wordt op dezelfde plaats in de keel gevormd als de Hollandse g, maar de keel wordt hierbij minder vernauwd. Hierdoor gaat de klank in de richting van de h, hoewel slechts weinigen haar helemaal als een Nederlandse h in "hond" uitspreken. Niettemin noteren veel dialectauteurs deze letter wel: men schrijft dan Hod voor "God" en noemt de plaats Goes Hoes.
De r wordt geëlideerd voor een s. Dit verschijnsel komt in de gehele provincie voor maar treedt in de stadsdialecten van Middelburg en Vlissingen niet meer zo vaak op. Een kers wordt een kes, hersenen worden assens. Gos/hos betekent "gras", ontstaan uit de variant "gors".
[bewerk] Grammatica
[bewerk] Morfologische eigenheden
De Zeeuwse vormleer wijkt niet fundamenteel af van de Nederlandse, maar een aantal verschillen is wel aan te wijzen.
In de Zeeuwse dialecten is nog een duidelijk rudiment van de drie woordgeslachten mannelijk, vrouwelijk en onzijdig overgebleven. Mannelijke woorden krijgen, conform de bdht-klinker-regel, het bepaald lidwoord d'n ("En d'n boer zeide tot de boerinne..."). Vrouwelijke woorden die vanouds op een klinker eindigen hebben in het Zeeuws een -e behouden, waar deze in het Hollands en Brabants verloren is gegaan: men denke o.m. aan verve ("verf"), weie ("wei, weide"), vraeke ("wraak"), schieve ("schijf, cd"), pupe ("pijp") en vrouwe ("mevrouw"). Het aantal woorden dat deze -e behouden heeft is zeer groot en er is niet of nauwelijks sprake van dat dit systeem in onbruik raakt. Wel worden soms vrouwelijke woorden die niet op een -e eindigen als mannelijk behandeld.
In de werkwoordsvervoeging valt een aantal dingen op. Zo hebben veel Zeeuwse dialecten twee infinitieven: een gewone op -e en een verzwaarde op -en, die na het woordje te en bij zelfstandig gebruik van een werkwoord ingezet wordt. Dit verschijnsel, dat men dieper in het binnenland, bijvoorbeeld op Zuid-Beveland, niet aantreft (daar eindigen alle infinitieven op -en), komt overeen met het Fries en is al zeer oud. Verder eindigt de jie-vorm zelden op een -t. In plaats daarvan gebruikt men de uitgang -e(n) of helemaal geen uitgang. "Je maakt" wordt in het Zeeuws je maeke(n) of je maek. Ook de -t voor de derde persoon enkelvoud kan frequent uitvallen: Ie loôp naer-uus en kiek glad nie achteromme. Soms heeft de eerste persoon enkelvoud nog de zeer archaïsche uitgang -e: 'k Volge 't voetballen al 'n jaer nie. De imperatief kan een -t als uitgang hebben of geen uitgang krijgen; hierbij bestaat er geen onderscheid tussen enkelvoud en meervoud (Zie(t) is wat-at er gebeurd is!).
Geheel onregelmatig vervoegd worden de werkwoorden hebben en zijn. Hier volgt een beknopt overzicht van hun vormen in het Walchers.
- è(n) [hebben]
|
|
|
- weze(n) [zijn]
|
|
|
Veel werkwoorden hebben een van het Nederlands afwijkende verleden tijd. Erg opvallend is het frequent voorkomen van sterke vormen waar deze van oorsprong niet voorkwamen, bijvoorbeeld maeke(n) - miek - gemaekt, vege(n) - voog - gevogen, erve(n) - orf - he-orve en jaege - joeg - gejogen.
[bewerk] Syntactische eigenheden
Net als de meeste streektalen in Nederland en Vlaanderen bouwt het Zeeuws zijn voegwoorden en betrekkelijke voornaamwoorden door er dat (soms ook als of of) aan toe te voegen. Dit wordt gerealiseerd als a(t). Concreet uitgedrukt heeft dit tot gevolg dat een woord als wanneer in het Zeeuws terugkomt als oeneer-a: Vraeg me nie oeneer-at 'n vromme komt ("Vraag me niet wanneer hij terugkomt"), en die als die-a: D'n dominee, die-a gister in de kerke stoeng was 'n goeie spreker ("De dominee die gisteren in de kerk stond was een goede spreker"). Voegwoordvervoeging, een fenomeen typisch voor de Nederlandse streektalen waar al veel dialectologen zich het hoofd over gebroken hebben, komt in de meeste Zeeuwse dialecten rijkelijk voor: als het woord dat er op volgt in het meervoud staat krijgt het voegwoord of betrekkelijk voornamwoord een "meervoudsvorm". Voorbeelden: Ze bluve maer zeie dan ze der niks mee te maeken è; Ik vraeg m'n eigen af of-an me dat wel goed doeë; Ie was al klaer vòdan julder binnekwaemen.
Net als alle streektalen uit het westen en noorden van Nederland en Vlaanderen kent het Zeeuws het woordje zich niet. Men gebruikt de wederkerende voornaamwoorden m'n eige, j'n eige, z'n eige etc.
[bewerk] Woordenschat
De meeste Zeeuwse dialecten bewaren tot in onze tijd veel van hun ideosyncratische karakter. Toch lijdt het vocabulaire van de Zeeuwse dialecten veel meer onder de vernederlandsing dan de uitspraak en de grammatica. De mate waarin de dialecten hun typische woordenschat kwijtraken verschilt sterk per plaats: de stadsdialecten van Middelburg, Vlissingen en (in mindere mate) Goes zijn al sinds de dagen van de Republiek aan een sterke vernederlandsing onderworpen. De dialecten van de boerengemeenschappen (veruit in de meerderheid) beginnen in onze tijd naar elkaar toe te groeien. De dialecten van vissersplaatsen als Ouddorp, Arnemuiden, Bruinisse en Westkapelle evenwel kennen nog zeer veel typische woorden, die vaak een dorp verder al niet meer verstaan worden.
De woorden die als typisch Zeeuws gelden hebben doorgaans een veel groter verspreidingsgebied. Veel woorden komen ook in het Vlaams voor, andere waren vroeger algemeen in het Hollands maar zijn daar nu verouderd. Een opvallend grote groep woorden is van Frans-Picardische oorsprong.
Het heeft geen zin hier een uitputtend overzicht te geven van Zeeuwse woorden. Er volgt alleen een korte indruk.
- ambras, drukte
- aerebezem, aardbei (op Zuid-Beveland en Goeree-Overflakkee)
- frinze, aardbei (op Walcheren)
- glad, helemaal
- juun, ui of uien
- kachel, veulen
- murpel, knikker
- perebie, wesp
- petaote, aardappel (op Zuid-Beveland)
- puut, kikker
- stuitje, tijdje
- stuke(n), vallen
- touter, schommel
- vromme, terug
In 2004 hield men in Zeeland, in navolging van Friesland en Limburg, een verkiezing van het "mooiste Zeeuwse woord". Winnaar werd platte zeuge, dat "keukenborstel" of "pissebed" betekent. De gedoodverfde winnaar was eigenlijk het woord hosternokke, een bastaardvloek, maar dit woord kwam uiteindelijk op een gedeelde vijfde plek terecht.
[bewerk] Dialecten
In principe heeft ieder dorp zijn eigen dialect, en zoals hierboven reeds aangegeven kan een enkele plaats al een volkomen afwijkende spraak hebben. Toch valt er een redelijke onderverdeling in regiolecten te maken; de meeste beslaan één voormalig eiland. Voor verdere informatie raadplege men de artikelen over de respectieve dialecten zelf.
- Oostvoorns
- Goerees
- Flakkees
- Schouwen-Duivelands
- Philipslands
- Thools
- Noord-Bevelands
- Walchers
- Burgerzeeuws
- Zuid-Bevelands
- Land-van-Axels
- Land-van-Cadzands (Zie West-Vlaams)
[bewerk] Zeeuws in gecultiveerde vorm
[bewerk] Opschriften en slogans
Al sinds lange tijd worden er boerderijen en andere woonhuizen, dorpshuizen, (mini-)campings e.d. van Zeeuwse opschriften voorzien. De spelling is soms nog sterk op het Nederlands geënt (er wordt bijvoorbeeld "huus" in plaats van "uus" geschreven). Een enkele keer treft men een Zeeuwse straatnaam aan.
Het Zeeuws werd in de reclame onsterfelijk gemaakt door het plat pratende Zeeuws Meisje uit de campagne voor het gelijknamige margarinemerk, die de uitspraken Ons bin zuneg en Geên cent te vee, oor! liet horen.
[bewerk] Muziek
De streektaalmuziek heeft ook in Zeeland op bescheiden schaal wortel geschoten. De meeste artiesten die zich in het Zeeuws uiten bedienen zich van het luisterliedgenre. Bekende namen zijn Peter Dieleman (uit Wilhelminadorp), Engel Reinhoudt (Wolphaartsdijk), Bei Cok (Kruiningen, een pionier), Anja Kopmels (Kortgene), Ries de Vuyst (Breskens) , Piet Brakman (Groede) en Adrie Oosterling (Groede, die ook in het Nederlands zingt). Er wordt echter ook rockmuziek gemaakt, door Surrender, een band naar het model van Normaal, en de feestrockband Du Driefstang, beide van Zuid-Beveland, en door de eind 2006 opgeheven groep De Lamaketta's uit Terneuzen.
[bewerk] Originele literatuur en vertalingen
De literatuur in het Zeeuws staat volkomen in de kinderschoenen. Er is een literair tijdschrift, het blad Noe, dat vrijwel de gehele literatuur in deze taal op zich neemt. Het zijn voornamelijk korte gedichten, die door gelegenheidsdichters uit de hele provincie geschreven worden. Historicus Jan Zwemer (Oostkapelle) publiceerde een boekje met klassieke sprookjes die op een eigenaardige manier bewerkt waren. In de Provinciale Zeeuwse Courant is een rubriek "streektaal", aan het Zeeuws gewijd.
Er zijn ook enkele werken in het Zeeuws vertaald, met name bijbelfragmenten. In 2000 publiceerde Wim Joosse (Nieuw- en Sint Joosland) de integrale psalmen in zijn moedertaal. Een paar jaar later verschenen er, onder de titel 'k Za je dát vertelle, enkele andere bijbelfragmenten in drie verschillende dialecten. In Kats bracht de plaatselijke amateurtoneelvereniging een vertaling van Herman Heijermans' toneelstuk Brief in schemer ("Brief in d'n duuster") op de planken.
[bewerk] Wikipedia
Sinds 1 oktober 2006 bestaat er een Zeeuwse editie van Wikipedia. Deze bevindt zich nog in de beginfase; op 28 december 2006 waren er 47 artikelen te vinden. Ter vergelijking: de Limburgse Wikipedia had op dat moment 2.689 artikelen, de Friese versie 4.039 en de West-Vlaamse 1.002. De Nederlandse versie had er ruim 250.000.
[bewerk] Organisaties
Veel dialectactiviteiten worden georganiseerd door de Stichtieng Zuudwest 7, die onder andere het blad Noe (zie boven) uitgeeft. Veel ouder en dieper geworteld is de Zeeuwsche Vereeniging voor Dialectonderzoek. Deze publiceert veel studiemateriaal en organiseert jaarlijks een symposium in en over het dialect. Ook leveren ze lagere scholen lesmateriaal over het dialect.
[bewerk] Taalverlies en -behoud
Zoals alle streektalen staat ook het gebruik van het Zeeuws op de helling. Gelet op de nabijheid van de Randstad en de sterke associatie die het dialect heeft met de plattelandsbevolking is de conservatiegraad van het Zeeuws echter nog vrij hoog. Een uitgebreid onderzoek, gehouden in de jaren negentig, leverde op dat binnen het Zeeuwse-taalgebied nog ruim zestig procent van de bevolking de taal frequent gebruikt. Het Zeeuws kan hierin niet op tegen het Limburgs (althans in Nederlands Limburg), maar staat er bepaald gunstiger voor dan het Drents, dat nog slechts door ongeveer de helft van de bevolking gesproken wordt. De taal is nog sterk aanwezig op Goeree-Overflakkee (een groot, geïsoleerd, niet-verstedelijkt en weinig toeristisch gebied) en Zeeuws-Vlaanderen. In en om de steden (Middelburg, Vlissingen, Goes en Terneuzen) leeft het slechts in de marge - volgens de voornoemde studie spreekt maximaal een derde van de stedelijke bevolking het Zeeuws. Ook in toeristische plaatsen als Zoutelande en Renesse is het gebruik van het dialect door immigratie van Nederlandstaligen sterk achteruitgegaan. In de vanouds Zeeuwstalige dorpen op Voorne raakt het dialect hoe langer hoe meer in onbruik, vanwege de sterke immigratiedruk vanuit de regio Rotterdam. Voor de rest van de provincie echter geldt dat de dorpsgemeenschap, inclusief de jongeren, in principe het plaatselijk dialect spreekt. Positieve uitschieters zijn Arnemuiden, Westkapelle, Bruinisse, Ouddorp en een groot aantal plaatsen in Zeeuws-Vlaanderen, waar de taal zelfs nog door meer dan negentig procent van de jongeren gesproken zou worden.
Het Zeeuws wordt doorgaans met de boerenstand en het "gewone" volk geassocieerd. Een werkelijk slecht imago heeft het dialect echter niet: veel Zeeuwen houden vast aan hun taal, die zij "De mooiste taele van allemaele" plegen te noemen. Zulke waardering is bij het behoud van een taal of dialect cruciaal.
[bewerk] Voorbeeld
Het Onze Vader in het Zeeuws (i.c. Walchers) kan als volgt luiden:
- Onzen Vaoder, die in d'n emel zeit,
- Laet Je naem heileg henoemd ore
- Laet Je konienkriek komme
- Laet Je wille hedaen ore
- Op de aerde juust zôôas in d'n emel.
- Heeft ons heden ons daegeleks brôôd,
- Verheeft ons onze schulden,
- Juust zoôan ok ons onze schuldenaers verheve è.
- En brieng ons nie in verleidienge
- Mae verlos ons van d'n Duvel.
- Want van Joe is 't konienkriek,
- De macht en de grôôteid tot in't einde van d'n tied.
- Amen
[bewerk] Externe links
- De Zeêuwse taelsite, uitgebreide site van het blad Noe over het Zeeuws.
- Website van de Zeeuwsche Vereeniging voor Dialectonderzoek
- Zeeuwse Wikipedia
| Streektalen in Nederland en Vlaanderen |
|---|
|
Nederfrankisch en Frisofrankisch: Bildts · Brabants · Hollands (Utrechts-Alblasserwaards · Zuid-Hollands) · Limburgs · Oost-Vlaams · Stadsfries · West-Fries · West-Vlaams · Zeeuws · Zuid-Gelders |
