Sallands

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Sallands taalgebied

Het Sallands is een taal binnen de taalfamilie van het Nedersaksisch. Het wordt gesproken in het westen van de provincie Overijssel, behalve in de Kop van Overijssel, waar men varianten van het Stellingwerfs spreekt. De dialecten uit het oosten van Overijssel vormen het Twents. Het Sallands wordt gesproken in het historische Salland, (echter niet in Hellendoorn, Nijverdal en Holten, dorpen die tegenwoordig nauwe banden met Twente hebben en waar het dialect meer Twents dan Sallands klinkt) en in Kampen en omstreken. Raalte ligt bij benadering midden in het Sallandse taalgebied. Het dialect met absoluut gerekend de meeste sprekers is het Zwols. Het Sallands wordt door Ethnologue als aparte taal gezien en heeft de ISO 639-3-code sdz.

Klankverschijnselen[bewerken]

Kenmerkend voor het Sallands is dat het in de klinkerverschijnselen sterk is beïnvloed door het Nederlands, meer in het bijzonder de Hollandse dialecten van de zeventiende eeuw. Deze invloed deelt het Sallands met het West- en Oost-Veluws, het Stellingwerfs en het Drents, waarin deze talen tegenover het behoudender Twents en het Achterhoeks staan. Kenmerkend zijn de oe voor de oudere oo (Sallands goed tgov. Twents good), de ie voor de ee (Sl. niet, Tw. neet) en de uu voor de oe (Sl. huus "huis", Tw. hoes). Dit laatste verschijnsel komt echter niet consequent voor: een "muis" heet zowel in het Sallands als in het Twents een moes. Dit is een belangrijk verschil met bijvoorbeeld het West-Veluws, waar elke oe in een uu is veranderd en het dus ook muus is.

Umlaut[bewerken]

Het Sallands heeft als alle Saksische dialecten umlaut ondergaan in de woorden met een Oudgermaanse lange ô; hierbij heeft bovendien een verandering plaatsgevonden volkomen analoog aan de mutatie van oo naar oe. Hierdoor klinkt het Oudgermaanse *grônaz "groen" nu als gruun of gruujn (tegenover het Twentse greun). Ook heeft het Sallands umlaut in de verkleinwoorden, waardoor het zich aansluit bij het Veluws en Twents en het zich onderscheidt van het Stellingwerfs en Drents. Een "boekje" wordt een bukie(n) of boekien, een "bakje" een bäkkien of bakkien, een "hondje" een hunnechie(n), hontien of `huntie(s).

Verschillen[bewerken]

Verschillen tussen de verschillende Sallandse dialecten zijn er overduidelijk. Meestal zijn ze oost-west georiënteerd en laten ze van het westen naar het oosten een toenemende afstand van de Nederlandse standaardtaal zien. Zo zegt men in Kampen nog gewoon beter voor het Nederlandse "beter", rond Zwolle en Deventer is dat baeter, in de rest van het Salland better . Ook kent men in het westen van Salland maar twee woordgeslachten, terwijl de dialecten tegen de Twentse taalgrens wel drie geslachten behouden hebben. Een ander opvallend verschil doet zich in het noordwesten van het Sallandse taalgebied voor: in en om Kampen en Zwolle laat men de h weg. Dit verschijnsel loopt verder naar het noorden door tot op Urk. In de steden Kampen, Zwolle en Deventer kent men een brouwende uitspraak van de r, die volkomen beperkt is gebleven tot de steden. In de noordoostelijke hoek van Salland (b.v. Dedemsvaart en omgeving), is de uitspraak gerelateerd aan het Zuiddrents. Veel verkleinwoorden met -ien (meissien, jonchien, pannechien, vrouwchien etc.) Ook de ô-achtige klank wordt oa zoals in zwaar = zwoar, daar = doar) waar anders better staat, is het hier beter. Bij, wij, zij, hij wordt met een i'j uitgesproken (korte i met een j).

Het verschil is het beste te horen voor mensen die zelf uit een van de streken komen en de taal zelf te spreken, of er bekend mee te zijn. Iemand uit de Randstad zal amper verschil horen tussen het Sallands en het Twents, of zelfs tussen het Gronings en het Twents.

Taalverlies, cultivatie etc.[bewerken]

Naar het dialectbehoud van het Sallands is geen diepgaand onderzoek gedaan. Wel is de algemene indruk dat het Sallands meer onderhevig is aan taalverlies en in minder hoog aanzien staat dan het Twents. De taal wordt hier en daar door gelegenheidsschrijvers en -dichters en regionale muziekbands gecultiveerd. De Hellendoornse dichteres Johanna van Buren had een Sallands-Twents overgangsdialect (het Helderns ofwel Hellendoorns) als moedertaal maar dit werd op schrift vertwentst, omdat ze in een Twentse krant publiceerde.[1] Een Sallandse dialectmuziekgroep die een nationale hit scoorde was het duo Höllenboer, maar deze hit (Busje komt zo) was Nederlandstalig. In 2011 komt echter een nieuwe band Bökkers, met een album dat geheel in Sallands gezongen is. In 2013 komt de opvolger, waarvan de single "De Neuze" een regionale hit wordt. In Zwolle, juist de plaats waar het Sallands het snelst verdwijnt, is er een redelijk actieve dialectkring, die onder meer cursussen Zwols aan de volksuniversiteit geeft.

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Nijen Twilhaar, Jan (2003), Taal in stad en land: Sallands, Twents en Achterhoeks, Den Haag: Sdu uitgevers