Luxemburgs

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Luxemburgs, Letzeburgs (Lëtzebuergesch)
Gesproken in Luxemburg, Duitsland, Frankrijk, België
Sprekers ca. 390.000[1]
Rang niet in de top 100
Taalfamilie

Indo-Europees

Alfabet Latijns
Officiële status
Officieel in

Vlag van Luxemburg Luxemburg

Taalorganisatie Conseil Permanent de la Langue Luxembourgeoise (CPLL)
Taalcodes
ISO 639-1 lb
ISO 639-2 ltz
ISO 639-3 ltz
Verspreidingsgebied van de Luxemburgse taal (gearceerd) en daaraan gerelateerde Moezelfrankische dialecten.
Verspreidingsgebied van de Luxemburgse taal (gearceerd)
en daaraan gerelateerde Moezelfrankische dialecten.
Portaal  Portaalicoon   Taal

Luxemburgs of Letzeburgs (Lëtzebuergesch) is een taal[2] die in ruimere zin - als variant binnen het Moezelfrankisch - wordt gesproken in het Groothertogdom Luxemburg, rond Aarlen (Arlon, Arel), en in het noorden van Lotharingen, rond Thionville (Diedenhoven Diddenuewen) (samen zo'n 300.000 personen). Daarnaast in België rond Sankt-Vith (Zënt-Vaït) en in een klein stuk van Duitsland, namelijk de westelijke Eifel, rond Bitburg (Béibreg). Deze taal heet in Luxemburg Lëtzebuergesch en wordt door de inheemse bevolking van het Groothertogdom Luxemburg in het dagelijks leven als omgangstaal gebruikt en door een aanzienlijk deel van de daar woonachtige buitenlanders verstaan. In Luxemburg is de taal algemene omgangstaal en als officiële taal erkend, nochtans in die functie weinig gebruikt. Het Luxemburgs is buiten Luxemburg in en rond Aarlen en Thionville (Diedenhoven) alleen bij de oudere generatie nog in onderling gebruik.

Door de onaangename herinneringen aan de Duitse bezetting in de Tweede Wereldoorlog willen veel Luxemburgers hun taal geen Duits dialect meer noemen. Zij vinden dat Luxemburgs als een aparte taal moet worden beschouwd en hebben daarvoor de erkenning gekregen. De schrijfwijze van het Luxemburgs, die taalhistorisch bij het Duits zou moeten aansluiten, is daarom na de oorlog aangepast aan de Franse klankweergave, zie de voorbeelden hieronder. Nu zijn de verschillen met het Hoogduits inderdaad zo groot dat wie alleen Hoogduits kent (grote) moeite heeft om Luxemburgs te verstaan. Aan de andere kant zijn de verschillen tussen Luxemburgs en Hoogduits geringer dan tussen bijvoorbeeld de standaardtalen Nederlands (een vorm van Nederfrankisch) en Duits (eigenlijk een gestandaardiseerde vorm van Hoogduits).

Classificatie[bewerken]

-- HET DUITSE TAALLANDSCHAP --
De periferie van het Duits

Het Luxemburgs is een Middelduitse en daarmee ook Hoogduitse variëteit van Middelfrankische stam. Sommige classificaties brengen het onder bij het Moezelfrankisch. Samen met het Ripuarisch en het Rijnfrankisch vormt het Moezelfrankisch de westelijke groep van de Middelduitse dialecten. Het Luxemburgs heeft vele eigenaardigheden, zowel op het niveau van de woordenschat als dat van de syntaxis. Bovendien is het sterk beïnvloed door een Romaans superstraat: ongeveer 5.000 woorden van Franse oorsprong zijn opgenomen in het Luxemburgs.

De oostelijke grens van het Luxemburgse taalgebied is de isoglosse of klankgrens op/auf (de zogenaamde Bad Hönninger linie, een klankverschuiving op het woordeinde die het Luxemburgse Frankisch onderscheidt van het Moezelfrankisch). In het zuiden en het westen grenst het Luxemburgs aan Romaanse talen (Lotharings en Waals).

Klankverschuivingen: het Luxemburgse taalgebied ligt in de zogenaamde "Rheinische Fächer" (Rijnlandse waaier; zie ook artikel: Benrather Linie), een in het westen van het Duitse taalgebied gelegen, vrij brede overgangszone tussen de Hoogduitse dialecten enerzijds en de Laagduitse (en Nederlandse) dialecten anderzijds. Onderstaande tabel toont de positie van het Luxemburgs ten opzichte van de belangrijkste isoglossen (klankgrenzen). Het Standaardnederlands en -duits fungeren als ijkpunten. Respectievelijk zijn zij een voorbeeld van een variant die geen enkele van deze klankverschuivingen heeft ondergaan en één die ze allemaal heeft ondergaan. Het Kölsch, dat nauw aan het Luxemburgs verwant is, is een vorm van Ripuarisch en daarmee eveneens een Middelfrankische variant.

Tabel met verschillende linies in het Luxemburgs met hun (taalkundige) kenmerken
ligging Nederlands Limburgs (Midden en Zuid: Roermond, Maastricht, Heerlen) Limburgs (Zuid-Oost: Kerkrade, Vaals) Keuls Luxemburgs Duits
ten zuiden van de Uerdinger linie (ik > ich) ik ich of iech iech of iesj iech of iesj ech ich
de Benrather linie (maken > machen) maken make mache maache maachen machen
de Bad Honnefer linie (dorp > Dorf) dorp Dörp Dörp Dörp Duerf Dorf
doorkruist door de Linzer linie (tussen > zwischen) tussen tussche(tösje) zwösche (tswösje) zwesche tëschent (noorden)
zwëschent (zuiden)
zwischen
ten noorden van de Bad Hönninger linie (op > auf) op op op op op auf
de Bopparder linie (korf > Korb) korf Korrev of Kurrev Korrev of Kurrev Korv Kuerf Korb
de Sankt Goarer linie (dat > das) dat dat dat dat dat das
de Speyerer linie (appel > Apfel) appel Appel Appel Appel Apel Apfel

Verspreiding[bewerken]

Luxemburgse varianten worden in meerdere landen gesproken (Luxemburg en België), daardoor hebben ze hun eigen kenmerken gekregen. Vooral in Luxemburg zelf is er sprake van dialectverschillen.

Luxemburgs in Luxemburg[bewerken]

In Luxemburg heeft het Luxemburgs in 1984 de status van een officiële taal gekregen. Het is een van de drie officiële talen van Luxemburg naast het Duits en het Frans. 250.000 mensen hebben het Luxemburgs als eerste taal, ongeveer 50.000 als tweede taal. Terwijl het voor de meeste Luxemburgers de moedertaal is, speelt het Luxemburgs een grote rol in de media en in het onderwijs en het openbaar bestuur op lager en lokaal niveau, maar in het hoger onderwijs en de politiek domineert het Frans. In de meeste overige formele sectoren van het openbare leven wordt daarnaast ook Hoogduits en dan vooral als geschreven taal gebruikt. Het Luxemburgs functioneert algemeen als informele omgangstaal.

In tegenstelling tot de meeste minderheidstalen, waarvan het gebruik bij de jongere generatie sterk terugloopt, handhaaft het Luxemburgs zich goed. In sommige opzichten breidt het gebruik zich zelfs uit: zo wordt thans in het Luxemburgse parlement steeds meer Luxemburgs gesproken.

Daar staat tegenover dat ten gevolge van het grote aantal buitenlanders dat in Luxemburg woont en werkt, en die in meerderheid als eerste of tweede taal Frans spreken, vooral in de hoofdstad het Luxemburgs weer terrein verliest aan het Frans, terwijl in de omvangrijke Europese instellingen Frans en Engels en in mindere mate Duits domineren en Luxemburgs niet voorkomt.

Luxemburgs in België[bewerken]

- HET WAALSE TAALLANDSCHAP -
De streektalen van Wallonië

In Land van Aarlen, rond de Belgische stad Aarlen (Arlon) wordt van oudsher Luxemburgs gesproken. Sinds een eeuw verdwijnt deze taal echter, hoewel in 1990 de Franse Gemeenschap het onder de naam Francique (Frankisch) als regionale taal heeft erkend. In ieder geval zijn sommige straatnaambordjes tweetalig (Frans en Luxemburgs) gemaakt.

Interne variatie[bewerken]

Het Luxemburgs kent verschillende dialectvormen, waaronder het Areler (rond Aarlen), Eechternoacher (Echternach), Kliärrwer (Clervaux), Miseler (de Moezel), Stater (Luxemburg), Veiner (Vianden), Minetter (in het zuiden van Luxemburg) en Weelzer (rond Wiltz). Tussen onderscheiden dorpen kunnen er ook (kleinere) woordenschat- en klankverschillen optreden.

De toenemende mobiliteit van de bevolking en de verspreiding van de standaardtaal door middel van massamedia zoals radio en televisie leiden ertoe dat de taal langzaam aan gestandaardiseerd wordt door de vorming van een Lingua Franca.

Standaardisatie[bewerken]

Sinds het midden van de 19e eeuw zijn er een aantal voorstellen uitgebracht om de spelling van het Luxemburgs te standaardiseren. Geen van deze systemen was officieel erkend, tot de "OLO" (ofizjel lezebuurjer ortografi) aangenomen werd op 5 juni 1946.[3] Deze spelling bood een raamwerk waarbinnen sprekers van alle Luxemburgse variëteiten de woorden konden schrijven zoals ze die zelf uitspraken, eerder dan een enkelvoudige standaardspelling voor elk woord op te leggen. De regels verwierpen uitdrukkelijk verscheidene elementen van de Duitse spelling (bijvoorbeeld het gebruik van "ä" en "ö"[4] en hoofdletters voor zelfstandige naamwoorden). Op dezelfde manier werden er nieuwe beginselen uitgewerkt voor de spelling van Franse leenwoorden.

  • fiireje, rééjelen, shwèzt, veinejer (vgl. Duits vorigen, Regeln, schwätzt, weniger)
  • bültê, âprê, Shaarel, ssistém (vgl. Frans bulletin, emprunt, Charles, système)

Deze voorgestelde spelling verschilde zodanig van de bestaande "buitenlandse" standaarden waarmee de bevolking vertrouwd was, dat ze nooit algemene steun verwierf.

Een meer succesvolle standaard kwam voort uit het werk van het comité van specialisten dat belast was met het opstellen van het Luxemburger Wörterbuch, in vijf volumes uitgegeven van 1950 tot 1977. Bij de naoorlogse spellingsstandaardisatie werd in eerste instantie gekozen voor een spelling die zich tegenover die van het Hoogduits profileerde en aansluiting zocht bij het Frans. De spellingconventies die aangenomen werden voor dit decennia durende project, legden de basis voor de standaardspelling die officieel werd op 10 oktober 1975.[5] Enkele aanpassingen aan deze standaard werden voorgesteld door de Conseil permanent de la langue luxembourgeoise en officieel aangenomen bij de spellinghervorming van 30 juli 1999.[6] Een gedetailleerde uitleg bij de huidige Luxemburgse spelling kan men vinden in Schanen & Lulling (2003).

Verschillen tussen Luxemburgs en Hoogduits[bewerken]

Het Luxemburgs wijkt van het Hoogduits af door

  1. een aantal klankverschuivingen,
  2. de vele Franse leenwoorden en
  3. enkele grammaticale verschillen.

Klankverschuivingen[bewerken]

Klankverschuivingen: het Luxemburgse taalgebied ligt in de zogenaamde "Rheinische Fächer" (Rijnlandse waaier), een in het westen van het Duitse taalgebied gelegen, vrij brede overgangszone tussen de Hoogduitse dialecten enerzijds en de Laagduitse (en Nederlandse) dialecten anderzijds.

De meeste medeklinkerverschuivingen van de Hoogduitse dialecten komen in het Luxemburgs ook voor.

Bijvoorbeeld: Waasser in plaats van water, ech in plaats van ik, zéng (uitgespr. tseng) in plaats van tien

Maar de verschuiving van p naar pf heeft het Luxemburgs niet meegemaakt: Päerd in plaats van Pferd (ook in Limburgs: Päerd)- Appel in plaats van Apfel

Ook bestaan er veel klinkerverschuivingen tussen Hoogduits en Luxemburgs.

  • "Nuecht" (spr. uit: Noe-esjt) in plaats van "Nacht"
  • "Owend" in plaats van "Abend" (Limburgs: "Ovvend" of "Aovend")
  • "Krech" in plaats van "Kirche"
  • "iwwer" in plaats van "über" (Limburgs: "uvver", "euver" of "uuëver")

Franse leenwoorden[bewerken]

Sommige Franse leenwoorden zijn op een merkwaardige manier verbasterd, zoals Präbeli (parapluie).

Hoewel er ook in de dagelijkse spreektaal veel Franse leenwoorden voorkomen, zijn die wel heel erg talrijk in het taalgebruik van de politici:

Bijvoorbeeld:

D'Projet ass vun der Chamber votéiert gin — Het wetsvoorstel is door de kamer goedgekeurd

(vergelijk: Le projet de loi a été voté par la Chambre)

Grammaticale verschillen[bewerken]

De belangrijkste grammaticale verschillen met het Hoogduits:

  1. het Luxemburgs kent geen genitivus. In plaats van "Das Haus meines Vaters" zegt men in het Luxemburgs ofwel "D'Haus vu mengem Papp" ofwel "Mengem Papp säin Haus" (mijn vader zijn huis)
  2. met uitzondering van een twaalftal van de meest gebruikte werkwoorden kent het Luxemburgs geen onvoltooid verleden tijd. In plaats daarvan wordt de voltooid tegenwoordige tijd gebruikt. Dit is een kenmerk dat Luxemburgs deelt met de zuidwest-Duitse dialecten (Elzassich, Zwabisch, Zwitserduits). Ook het Afrikaans kent deze merkwaardigheid.
    ik werk — ech schaffen (Limburgs: Ich/iech sjaf (schaff, duitse schrijfwijze))
    ik werkte — ech hu geschafft (limburgs: ich hub gesjaf)
  3. om de passieve vorm weer te geven, gebruikt het Luxemburgs niet zoals in het Nederlands of Hoogduits het hulpwerkwoord "worden" ("werden"), maar het werkwoord "gin" ("geven"/"geben").

Vormleer[bewerken]

In het Luxemburgs wordt op een bijzondere manier met het zelfstandig naamwoord, bijvoeglijk naamwoord en werkwoorden omgegaan.

Zelfstandig naamwoord[bewerken]

Omdat het Luxemburgs veel verwantschap heeft met het Duits, heeft het ook een naamvallensysteem. Daarbij spelen ook de geslachten een rol, net zoals in vele Zuid-Nederlandse streektalen en Duits.

Naamvallen[bewerken]

Zoals het Duits kan het Luxemburgs naamvallen aangeven door het lidwoord den/en, het aanwijzend of bezittelijk voornaamwoord, bijvoorbeeld mäin ("mijn"; Duits: mein), dësen ("deze"; Duits: diesen), keen ("geen"; Duits: kein), of door een bijgesteld adjectief. In het Luxemburgs zijn er nog drie naamvallen in gebruik: de accusatief, die - zoals in het Nederlands - de functie van de nominatief heeft overgenomen, de datief en - in sommige vaste uitdrukkingen - de genitief. De nominatief leeft nog voort bij de persoonlijke voornaamwoorden en in enkele versteende naamwoordgroepen, zoals der Däiwel ("de duivel") of eiser Härgott ("onze Heer God"). Als men bij andere woordsoorten over "nominatief" spreekt, dan is dat uit het oogpunt van de historische grammatica een accusatief.

Aangezien de genitief niet uitgedrukt wordt, drukt men bezitsrelaties - zoals in het Nederlands - uit met een omschrijving. Concreet gaat het om een combinatie van een datief en een bezittelijk voornaamwoord. In het Duits wordt dit procedé Genitivumschreibung genoemd, in het Engels periphrastic genitive. Het komt ook voor in spreektalig en dialectaal gekleurd Duits en Nederlands. Enkele zeldzame uitzonderingen waarin de genitief bewaard is, omvatten:

  • Ufanks der Woch ("in het begin van de week"; Limburgs: "Aavank van de waek (woche/weisj Kerkrade/Vaals)"; Duits: Anfang der Woche)
  • Enn des Mounts ("op het einde van de maand"; Limburgs: "Enj van de Moantj"; Duits: Ende des Monats)

Een voorbeeld van de Genitivumschreibung is de volgende woordgroep:

  • dem Mann säi Buch ("het boek van de man / de man z'n boek")

Een bijzonderheid van het Luxemburgs is de frequente aanvulling van familienamen met een -s, -sen of -schen als ze voor een voornaam staan, waardoor een genitiefconstructie gemaakt wordt. Deze vorm is ook in het Duits vrij gebruikelijk, althans in verheven taalgebruik.

Het enkelvoud is steeds ongemarkeerd, dat wil zeggen er is alleen een meervoudsuitgang, maar geen enkelvoudsuitgang. In het meervoud maakt men geen onderscheid tussen de geslachten.

Geslachten[bewerken]

Zoals in het Duits en in vele (vooral zuidelijke) Nederlandse streektalen drukken de Luxemburgse lidwoorden drie geslachten uit: mannelijk (den), vrouwelijk (d’) en onzijdig (d’). Het grammaticale geslacht van leenwoorden is in het Luxemburgs meestal gelijk aan dat van de corresponderende brontaal, bijvoorbeeld d’ Gare ("het station"; Frans: la gare). Erfwoorden hebben normaal hetzelfde geslacht als in het Duits en Nederlands d’ Bréck ("de brug"; Duits: die Brücke). Net als in andere talen stemt het grammaticaal geslacht niet noodzakelijk overeen met het natuurlijk geslacht. Een handig hulpmiddel kan het Duits zijn, aangezien Duitse woorden die op een -e eindigen, meestal vrouwelijk zijn: d’Kaz ("de kat"; Duits: die Katze), d’Bei ("de bij"; Duits: die Biene), d’Blumm ("de bloem"; Duits: die Blume).

Voornaamwoorden[bewerken]

In onderstaande tabel staan de persoonlijke voornaamwoorden. Merk op dat hier het onderscheid nominatief-accusatief behouden blijft. De vormen tussen haakjes zijn de onbeklemtoonde vormen.

nominatief accusatief datief
1 enk. ech mech mir (mer)
2 enk. du (de) dech dir (der)
3 enk. m. hien (en) hien (en) him (em)
3 enk. v. si (se) si (se) him (er)
3 enk. o. hatt (et) hatt (et) him (em)
1 mv. mir (mer) äis/eis äis/eis
2 mv. dir (der) iech iech
3 mv. si (se) si (se) hinnen (en)

Vergelijk het voor de aardigheid met het Zuid-Limburgs. Vooral nominatief en accusatief vertonen veel overeenkomst met Luxemburgs:

nominatief accusatief datief
1 enk. ich mich mich
2 enk. doe (te/de) dich dich [doe in Limburgs=du in Luxemburgse schrijfstijl]
3 enk. m. hae (er) häöm ('m) häöm ('m)
3 enk. v. zie (ze) zie (ze) häör ('r/d'r) [zie in Limburgs = si in Luxemburgs]
3 enk. o. hut (ut) hut (ut) hut (ut) ['hut' in Limburgs = nagenoeg hatt in Luxemburgs]
1 mv. vier (v'r) os/oos os/oos
2 mv. gier (g'r) uch uch
3 mv. zie (ze) hun hun

De 2de persoon meervoud wordt ook gebruikt als een beleefdheidsvorm (zoals het Franse vous, zie ook tutoyeren); in dat geval wordt het voornaamwoord met een hoofdletter geschreven. Naar vrouwen en meisjes kan ook verwezen worden met vormen van het onzijdige (!) voornaamwoord hatt:

  • Dat ass d'Nathalie. Hatt ass midd, well et vill a sengem Gaart geschafft huet. ("Dat is Natalie. Zij is moe omdat ze veel in haar tuin gewerkt heeft.")

Onderstaande twee tabellen geven een overzicht van de lidwoorden en de belangrijkste voornaamwoorden.

nominatief/accusatief
enkelvoud meervoud
mannelijk vrouwelijk onzijdig
bepaald lidwoord den d' d' d'
aanw. vnw. (die) deen déi dat déi
aanw. vnw. (deze) dësen dës dëst dës
onbepaald lidwoord en eng en
ontkennend onbep. vnw. keen keng keen keng
mann. bezitt. vnw. säin seng säin seng
vrouw./meerv. bezitt. vnw. hiren hir hiert hir
datief
enkelvoud meervoud
mannelijk vrouwelijk onzijdig
bepaald lidwoord dem der dem den
aanw. vnw. (die) deem där deem deenen
aanw. vnw. (deze) dësem dëser dësem dësen
onbepaald lidwoord engem enger engem
ontkennend onbep. vnw. kengem kenger kengem kengen
mann. bezitt. vnw. sengem senger sengem sengen
vrouw./meerv. bezitt. vnw. hirem hirer hirem hiren

Bijvoeglijke naamwoorden[bewerken]

Bij het bijvoeglijke naamgebruik in het Luxemburgs spelen ook attributief en predicatief een aparte rol. Ook wordt er anders omgegaan met de vergrotende en verkleinende trap.

Predicatief en attributief gebruik[bewerken]

De morfologie van het Luxemburgs onderscheidt twee gebruiken van het bijvoeglijk naamwoord: attributief en predicatief. Predicatieve adjectieven staan steeds bij een koppelwerkwoord (zoals sinn, "zijn") en krijgen geen extra uitgang:

  • De Mann ass grouss. (mannelijk; "De man is groot."; Limburgs: "De man is groeët.");
  • D'Fra ass grouss. (vrouwelijk; "De vrouw is groot.");
  • D'Meedchen ass grouss. (onzijdig; "Het meisje is groot.");
  • D'Kanner si grouss. (meervoud; "De kinderen zijn groot."; Limburgs: "De kènjer zint groeët.").

Attributieve adjectieven staan voor het zelfstandig naamwoord dat ze beschrijven en krijgen een andere uitgang naargelang hun grammaticaal geslacht, getal en naamval:

  • de grousse Mann (mannelijk);
  • déi grouss Fra (vrouwelijk);
  • dat grousst Meedchen (onzijdig);
  • déi grouss Kanner (meervoud).

Merk op dat het bepaald lidwoord verandert wanneer er een attributief adjectief op volgt: vrouwelijk d' wordt déi (of di), onzijdig d' wordt dat en meervoud d' wordt déi.

Trappen van vergelijking[bewerken]

De vergrotende trap wordt in het Luxemburgs meestal analytisch gevormd, dit wil zeggen dat het bijvoeglijk naamwoord in de regel onveranderd blijft (en dus geen -er krijgt, zoals in het Nederlands of Duits). Hij wordt daarentegen gevormd wordt door méi ("meer") voor de stellende trap te plaatsen (bijvoorbeeld schéinméi schéin):

  • Lëtzebuerg ass méi schéi wéi Esch. ("Luxemburg is mooier dan Esch."). (Limburgs: "Luxemburg is sjoeëner/sjonder wie Esch.")

Een uitzondering hierop vormen enkele versteende comparatieven, die niet meer aangevuld worden als trappen van vergelijking:

  • eng eeler Dame ("een oudere dame");
  • eng gréisser Firma ("een grotere / vrij grote firma").

De Overtreffende trap daarentegen wordt gewoonlijk synthetisch gevormd met de uitgang -st(en) (bijvoorbeeld schéinschéinst). In attributieve positie gebruikt men uiteraard het beklemtoonde bepaald lidwoord en wordt de overtreffende trap verbogen:

  • dee schéinste Mann ("de mooiste man"); (Limburgs: "de(r) sjoeënste man")
  • déi schéinst Fra ("de mooiste vrouw").(Limburgs: "de sjonste vrouw, 't sjonste vrommesj")

Het predicatieve gebruik van de overtreffende trap herhaalt ofwel de attributieve structuur ofwel omvat het de bijwoordelijke constructie am + -sten (bv. schéinam schéinsten), die ook in het Duits bestaat:

  1. Lëtzebuerg ass dee schéinsten / deen allerschéinsten. ("Luxemburg is de mooiste / de allermooiste."; Limburgs: "Luxemburg is de(r)(aller)sjonste"; Brabants: "Luxemburg ist allerschonst"; West-Zeeuwschvlaams: "Luxemburg ist allerschoêhste"; Z.O.-Zeeuwschvlaams: "Luxemburg ist allerschuujhste"; Duits: Luxemburg ist der (aller)schönste.);
  2. Lëtzebuerg ass am schéinsten. ("Luxemburg is het mooist."; Limburgs: "luxemburg is op zien sjonst."; Duits: Luxemburg ist am schönsten.)

Sommige veel gebruikte bijvoeglijke naamwoorden hebben bijzondere trappen van vergelijking:

  • gutt, besser, am beschten ("goed, beter, best"; Duits: gut, besser, am besten);
  • vill, méi, am meeschten ("veel, meer, meest"; Limb: "väöl, mieë, meist"; Duits: viel, mehr, am meisten);
  • wéineg, manner, am mannsten ("weinig, minder, minst"; Duits: wenig, weniger/minder, am wenigsten/mindesten).

Werkwoorden[bewerken]

Hierbij een opsomming van hoe het Luxemburgs omgaat met regelmatige en onregelmatige werkwoorden. Onderstaande een model hoe er met de regelmatige werkwoorden omgesprongen moet worden. Hetzelfde vindt plaats in het Limburgs.

persoon uitgang
ech (ik) infinitief
du (jij) stam + s
hien, si, hatt (hij, zij, het) stam + t
mir (wij) infinitief
dir (jullie) stam + t
si (zij) infinitief

Regelmatige werkwoorden[bewerken]

De vervoeging van regelmatige werkwoorden in het Luxemburgs lijkt erg op die van het Duits. Let erop dat de spelling stam - zoals in het Duits - altijd onveranderd blijft (dus: gewannen "winnen" → gewannt "wint"). Zoals bij de lidwoorden geldt de Eifeler regel: als het volgende woord begint met een medeklinker die niet h, n, d, z, ou t is, verdwijnt de eind-n. In de onderstaande tabel, twee veel voorkomende werkwoorden.

wunnen ("wonen") drénken ("drinken")
ech wunnen drénken
du wunns drénks
hien, si, hatt wunnt drénkt
mir wunnen drénken
dir wunnt drénkt
si wunnen drénken

Onregelmatige werkwoorden[bewerken]

In de onderstaande tabel, twee veel voorkomende werkwoorden met onregelmatige werkwoorden.

sinn ("zijn") hunn ("hebben")
ech sinn hunn
du bass hues
hien, si, hatt ass huet
mir sinn hunn
dir sidd hutt
si sinn hunn

Ook hier weer interessant om de overeenkomst met het Limburgs te zien:

sinn ("zijn") hunn ("hebben")
ich bin hub/han
doe [doe=du, enkel verschil schrijfwijze] bis hubs/has
hae, zie [zie=si], ut is haet
vier zint [zint=sint] hubbe/hant
gier zit hubt/hant
zie [zie=si] zint hubbe/hant

Literatuur[bewerken]

Er bestaat ook een kleine literatuur in de Luxemburgse taal, die overigens wel groeiende is. Als klassiek werk bij uitstek geldt een (aan de maatschappelijke en politieke toestanden van het Luxemburg van het midden van de 19e eeuw refererende) bewerking van het verhaal van de Vos Reinaarde: "De Rénert" van Michel Rodange.

Duits in Luxemburg[bewerken]

Het Duits dat in Luxemburg gebruikt wordt ("Luxemburger Hochdeutsch") onderscheidt zich door enkele opvallende begrippen van het Hoogduits in de Bondsrepubliek Duitsland. Daarnaast zijn er afwijkingen in de grammatica. In onderstaande tabel staan een aantal typische Luxemburgse uitdrukkingen:

Luxemburgs Hoogduits Hoogduits Nederlands
amenagieren (< Fra. aménager) +/- einrichten, renovieren inrichten, renoveren
24 auf 24 (< Lux. 24 op 24) rund um die Uhr de klok rond, (Vlaams) "24 op 24"
7 auf 7 (< Lux. 7 op 7) täglich dagelijks, (Vlaams) "7 op 7"
Rond-point (< Fra.) Kreisverkehr rotonde, (Vlaams) rondpunt
jemandem anrufen (< Lux. engem uruffen) jemanden anrufen iemand opbellen
Protokoll errichten Anzeige erstatten een klacht indienen
dreimal nichts (< Fra. trois fois rien; Lux. dräi mol näischt) gar nichts helemaal niets, drie keer niks
auf (dem) + bepaalde plaatsnamen (bv. auf (dem) Bridel) in + plaatsnamen (bv. in Bridel) in + plaatsnamen

Verdere aanduidingen over het gebruik van de Hoogduitse schrijftaal in Luxemburg zijn te vinden in het Variantenwörterbuch des Deutschen. Als bronnen dienden hierbij in het bijzonder krantenuittreksels uit de Duitstalige pers in Luxemburg, naast Luxemburgse websites.

Trivia[bewerken]

  • De nationale spreuk van het Groothertogdom Luxemburg is ook in het Luxemburgs: Mir wëlle bléiwe wat mir sin (Wij willen blijven wat we zijn).

Enkele woorden[bewerken]

Een voorbeeld van enkele veel gebruikte woorden in het Luxemburgs.

Luxemburgs Limburgs Nederlands
Moien Mörge Goedendag
Äddi Addieje/Saluu/Hoiie Tot ziens
wann ech gelift (Vaniskrift) es uch beleef alstublieft
merci merci/danke dank
Lëtzebuerg Luxembörg Luxemburg
jo jao ja
neen nae nee(n)

Franse invloed[bewerken]

Enkele leenwoorden uit het Frans.

Frans Luxemburgs Nederlands
billet Billjee kaartje (biljet)
saucisse Zossiss worst(je) (saucijs)
prison Prisong gevangenis
valise Wallis koffer (valies)
pompiers Pompjeeën brandweer
merci beaucoup villmools merci hartelijk bedankt
enseignement Enseignement onderwijs
exception(s) Exceptioun(en) uitzondering(en)

Externe links[bewerken]

Een overzicht van diverse externe links over de taal het Luxemburgs.

Inleidingen tot de spelling[bewerken]

Voorbeeldteksten[bewerken]

Meer informatie over de taal[bewerken]

Interviews en stellingnames[bewerken]

Spellingcontrole[bewerken]

  • (lb) Spellchecker.lu – gratis spellingcorrector voor het Luxemburgs
  • (fr) Spellchecker CORTINA – de eerste spellingcorrector voor het Luxemburgs (Jérôme Lulling/Mousel)

Woordenboeken[bewerken]

  • (fr) www.dico.luDictionnaire luxembourgeois-français
  • (fr) Luxdico.com online Luxemburgs woordenboek (24.000), Jérôme Lulling / Schanen (2003- )

Onderzoekscentra[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Le nombre de locuteurs du luxembourgeois revu à la hausse
  2. Europees Parlement, Commissie cultuur, jeugd, onderwijs en media (94). Besluit [...] SOCRATES (13327/98 - C4- 0018/99 98/0195(COD)) - Twee talen naast elkaar. EUR-Lex - De toegang tot het recht van de Europese Unie. De Europese Unie (1999-02-25) Geraadpleegd op 2012-11-02 "de officiële talen van de Gemeenschap, te zamen met het Iers ([...]) en het Letzeburgs (een taal die overal op het grondgebied van Luxemburg wordt gesproken)"
  3. [1] Mémorial A no. 40 (7 September 1946), p. 637-641: "Arrêté ministériel du 5 juin 1946 portant fixation d'un système officiel d'orthographe luxembourgeois".
  4. "Et get kèèn ä geshriven. […] Et get kèèn ö geshriven." (p. 639)
  5. Mémorial B no. 68 (16 November 1976), p. 1365-1390: "Arrêté ministériel du 10 octobre 1975 portant réforme du système officiel d'orthographe luxembourgeoise".
  6. [2] Mémorial A no. 112 (11 August 1999), p. 2040-2048: "Règlement grand-ducal du 30 juillet 1999 portant réforme du système officiel d'orthographe luxembourgeoise".
Wikipedia-logo-v2.svg Zie de Luxemburgse uitgave van Wikipedia.