Zuid-Tirol

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Zuid-Tirol (BZ)
Provincie van Italië Vlag van Italië
Flag of South Tyrol.svg Wapen
(Details) (Details)
Kaart met ligging provincie
Situering
Regio Trentino-Zuid-Tirol
Algemeen
Oppervlakte 7400 km²
Inwoners 503.434 (68 inw/km²)
Hoofdstad Bozen
Overig
Hoogste punt Ortler (Ortles); 3 905 m
Aantal gemeenten 116 - zie lijst
Portaal  Portaalicoon   Italië

Zuid-Tirol (Duits: Südtirol; Italiaans: Alto Adige; Ladinisch: Südtirol) is het zuidelijke deel van de landstreek Tirol en de meest noordelijke autonome provincie van Italië, onderdeel van de regio Trentino-Zuid-Tirol. Het gebied telt 503.000 inwoners op een oppervlakte van 7400 km². De hoofdstad van de provincie is Bozen (Italiaans: Bolzano; Ladinisch: Bulsan).

Zuid-Tirol is drietalig: zowel het Duits, het Italiaans als het Ladinisch, een nauw aan het Reto-Romaans verwante Romaanse taal, hebben een officiële status. Meer dan 66% van de bevolking is Duitstalig, ongeveer een kwart spreekt Italiaans en 4% van de bevolking, voornamelijk wonend in de Gherdëinavallei, spreekt Ladinisch. Deze Ladijnen genieten dezelfde rechten als de Duitstaligen.

Zuid-Tirol maakt deel uit van de Euregio Tirol-Zuid-Tirol-Trentino, in wezen beslaat deze het oppervlak van het historische kroonland Tirol van de Oostenrijks-Hongaarse monarchie.

Namen van de provincie[bewerken]

De officiële naam van de provincie luidt Autonome Provincie Bozen-Zuid-Tirol (Duits: Autonome Provinz Bozen-Südtirol; Italiaans: Provincia autonoma di Bolzano-Alto Adige; Ladinisch: Provinzia Autonòma de Balsan-Südtirol of Provinzia Autonòma de Bulsan-Südtirol). De officiële afkorting voor de provincie is BZ, afgeleid van Bozen of Bolzano.

De Duitstaligen noemen de provincie doorgaans verkort Südtirol en verwijzen ernaar als zijnde een Land (zoals de deelstaten van Duitsland of Oostenrijk) in plaats van een Provinz.

De Italiaanse benaming voor Zuid-Tirol is Alto Adige ('Boven-Adige', in het Duits vertaald als Oberetschland). Deze naam ontstond naar het voorbeeld van de Franse departementen en verwijst naar de gelijknamige rivier Adige (Duits: Etsch) die hier ontspringt. Soms wordt ook Sudtirolo, gebaseerd op de Duitse naam, gebruikt. In het dagelijkse leven wordt Zuid-Tirol door de Italiaanstaligen vaak provincie Bolzano (provincia di Bolzano) genoemd.

Geografie[bewerken]

Locatie
Landschap in de provincie
Uitzicht vanop de Plattkofel
De Rosengarten vanop z'n eigen flank
Massief op de Rosengarten

Het gebied is net als het Oostenrijkse Tirol uitermate bergachtig, namelijk gelegen in de Dolomieten. De voornaamste rivieren zijn de Etsch (Adige) en de Eisack (Isarco). De belangrijkste steden in de provincie zijn behalve de hoofdstad: Meran (Merano) , Brixen (Bressanone) en Leifers (Laives). De, qua oppervlakte, grootste gemeente van Zuid-Tirol is Sarntal, met een oppervlakte 302,5 km².

Ligging[bewerken]

Zuid-Tirol grenst aan de Italiaanse provincies Trente (waarmee het de regio Trentino-Zuid-Tirol vormt), Sondrio (regio Lombardije) en Belluno (regio Veneto). Tevens grenst Zuid-Tirol aan de Oostenrijkse deelstaten Tirol (zowel het noordelijk als oostelijk deel) en Salzburg en het Zwitserse kanton Graubünden.

Reliëf[bewerken]

In Zuid-Tirol liggen de zuidelijke Alpen, of, zoals ook wel genoemd, de Dolomieten, de Italiaanse uitloper van de Alpen. De hoogste bergen liggen voornamelijk rondom, op of aan de grenzen van Zuid-Tirol.

Gebergtes, massieven en formaties[bewerken]

Bergtoppen[bewerken]

De titel van hoogste Zuid-Tiroolse punt mag de Ortler (Ortles) op zijn conto schrijven.

Allerkleinste Zinne (Torre Minor) - Annakogel - Birkenkofel - Boéseekofel - Boéspitze (Piz Boe) - Delagoturm - Dreischusterspitze - Fensterlesturm - Fünffingerspitze - Geißkogel - Glockenkarkopf (Vetta d'Italia) - Grohmannspitze - Grosse Zinne (Cima Grande) - Hintere Schwärze (Cima Nera) - Hochwilde (Altissima) - Hohe Gaisl (Croda Rossa Cadini) - Grosser Löffler - Hinterer Kitzkogel - Im Hinteren Eis (Punta della Vedretta) - Innerkoflerturm - Kalvarienberg - Kesselkogel (Catinaccio d'Antermoia) - Kleine Zinne (Piccola Cima) - Kleinste Zinne (Cima Piccolissima di Lavaredo) - Königspitze - Kronplatz - Langkofel (Sasso Lungo) - Langkofeleck - Langkofelkarspitze - Latemar - Laurinswand - Masaré - Monte Cristallo - Monte Fernazza - Monte Piana - Nordgipfel - Pareispitze (Col Becchei) - Pisciadu - Plattkofel (Sasso Piatto) - Plose - Punta di Frida - Schlern (Monte Sciliar) - Ortler (Ortles) - Rosengarten (Catinaccio) - Rotwand - Sass de Mesdi - Sass Pordoi - Scheiblehnkogel - Schmieder - Schrakogel - Schwarzwandspitze - Sella (Sella) - Sellatürme - Similaun - Sonklarspitze - Stabelerturm - Südgipfel - Teufelswand - Thurwieserspitze - Trafoier Eiswand - Tscheiner-Spitze - Vajolet-Hauptturm - Vajolet-Nordturm - Vajolet-Ostturm - Weißkugel (Palla Bianca) - Westliche Zinne (Cima Ovest) - Wilden Freiger - Wilden Pfaff - Winklerturm - Zahnkofel - Zaingger Berg (Pala di Santa)

Valleien[bewerken]

Rivieren[bewerken]

Meren[bewerken]

Hooggelegen bergweiden[bewerken]

Districtsgemeenschappen en gemeenten[bewerken]

De 116 gemeenten van Zuid-Tirol zijn gegroepeerd in acht districtsgemeenschappen (Duits: Bezirksgemeinschaft; Italiaans: comunità comprensoriale; Ladinisch: cumunità raion of comunitè comprensoriala); de gemeente Bolzano is ook een district. De districten coördineren de culturele, sociale, economische en ecologische ontwikkeling van de deelnemende gemeenten. Zij hebben ook sociale en ecologische verantwoordelijkheden.

Districtsgemeenschappen (31 December 2008)
Bezirksgemeinschaften Südtirols
Bezirksgemeinschaft/Comunità comprensoriale Hoofdstad Oppervlakte Bevolking
Bozen/Bolzano Bozen/Bolzano 52 km² 101.919
Burggrafenamt/Burgraviato Meran/Merano 1.101 km² 96.291
Überetsch-Unterland/Olttradige-Bassa Atesina Neumarkt/Egna 424 km² 70.714
Salten-Schlern/Salto-Sciliar Bozen/Bolzano 1.037 km² 47.797
Eisacktal/Valle Isarco Brixen/Bressanone 624 km² 49.404
Pustertal/Val Pusteria Bruneck/Brunico  2.071 km² 78.391
Vinschgau/Val Venosta Schlanders/Silandro 1.442 km² 35.347
Wipptal/Alta Valle Isarco Sterzing/Vipiteno 650 km² 18.994
Grootste gemeenten (31 December 2008)
Duits Italiaans Bevolking
Bozen Bolzano 101.919
Meran Merano 37.253
Brixen Bressanone 20.360
Leifers Laives 16.722
Bruneck Brunico 15.170
Eppan an der Weinstraße Appiano sulla Strada del Vino 13.892
Lana Lana 10.985
Kaltern an der Weinstraße Caldaro sulla strada del vino 7.558
Ritten Renon 7.430
Sarntal Sarentino 6.863
Kastelruth Castelrotto 6.442
Sterzing Vipiteno 6.203
Schlanders Silandro 5.931
Ahrntal Valle Aurina 5.831
Naturns Naturno 5.419
Sand in Taufers Campo Tures 5.166
Latsch Laces 5.145
Klausen Chiusa 5.098
Mals Malles 5.046
Neumarkt Egna 4.821
Algund Lagundo 4.650
Sankt Ulrich in Gröden Ortisei 4.597
Ratschings Racines 4.311
Terlan Terlano 4.100

Geschiedenis[bewerken]

Zuid-Tirol was sinds de 8e eeuw, Trentino sinds 1027 deel van het hertogdom Beieren. In 1363 kwamen beide gebieden onder het Habsburgse vorstenhuis en sindsdien behoorden ze tot Oostenrijk. Bij de volkstelling van 1910 sprak nog geen 3% van de bevolking van Zuid-Tirol Italiaans, terwijl Trentino daarentegen zeer overwegend Italiaanstalig was. Als beloning voor de steun aan de Entente in de Eerste Wereldoorlog werden beide gebieden aan Italië toegewezen, waarmee een lang gekoesterde nationalistische droom werd verwezenlijkt. Na de Oostenrijks-Hongaarse nederlaag werden de provincie Trentino en het zuiden van de provincie Tirol in 1919 geannexeerd tot aan de 'natuurlijke geografische grens', waarmee de bergkam van Brenner werd bedoeld. Een en ander was al eerder vastgelegd in het (geheime) Pact van Londen (1915). Aan het nieuw opgerichte Joegoslavië werd toen om dezelfde redenen de Oostenrijkse regio Julisch Venetië, waarvan Istrië deel uitmaakte, aan Italië beloofd.

De natuurlijke grens waarover werd gesproken was de waterscheiding van de Alpen. Het stroomgebied van de Etsch (Adige) met al zijn zijrivieren zou bij Italië gevoegd worden. Het stroomgebied van de Inn met haar zijrivieren zou bij Oostenrijk blijven. Volgens de bepalingen in het Verdrag van Saint-Germain in 1919 werd dit plan doorgevoerd en kwam, na het trekken van bovengenoemde grens, een grote Duitstalige bevolking ineens in Italië wonen.

Onder het fascistische bewind van Mussolini voerde Italië een onderdrukkende italianiseringspolitiek om het gebied volledig te assimileren. Vanaf 1923 werd het Duits uit het openbare leven verbannen en Duitse plaatsnamen werden vervangen door Italiaanse. De naam Tirol werd verboden en vervangen door Alto Adige. Ook werd een begin gemaakt met het italianiseren van de Duitse achternamen, waarbij zelfs op grafstenen de inschriften veranderd werden. Tevens kwam er een grootschalige immigratie op gang van Italianen uit andere gebieden naar met name de steden, om de oorspronkelijke bevolking in aantal te overtreffen.

Het was de hoop van de Zuid-Tirolers dat Adolf Hitler met de annexatie van Oostenrijk ook Zuid-Tirol zou terugeisen onder het motto Heim ins Reich, zoals ook met het Sudetenland zou gebeuren. Machtspolitiek woog in dit geval echter zwaarder dan nationale idealen, want als dank voor de Italiaanse steun bij de annexatie van Oostenrijk (maart 1938, "Duce, das werde ich Ihnen nie vergessen"), sloten Hitler en Mussolini een akkoord waarbij de Zuid-Tirolers voor de keuze werden geplaatst om de Duitse nationaliteit te bevestigen en als consequentie te emigreren naar het Duitse Rijk (Option), of zich volledig als Italianen te assimileren en afstand te doen van alle culturele rechten. Onder deze druk koos 86% voor vertrek. Uiteindelijk vertrokken ca. 75.000 mensen naar gebieden in Duitsland en Oostenrijk. Verdere emigratie werd door het oorlogsverloop opgehouden. Degenen die vertrokken waren, mochten na 1945 niet terugkeren, totdat internationale druk Italië dwong onder bepaalde omstandigheden remigratie toe te staan. Ongeveer een derde van hen maakte daarvan gebruik.

Italië probeerde ook na de Tweede Wereldoorlog het gebied onder controle te houden. Een massaal petitionnement van de Zuid-Tirolers om zich bij Oostenrijk te mogen aansluiten, werd door de geallieerden genegeerd. In de in 1947 gesloten Vrede van Parijs werden de rechten van de Duitstaligen in Zuid-Tirol weliswaar verbeterd — tenminste op papier — door het bezegelen van de één jaar eerder gesloten overeenkomst tussen de Oostenrijkse minister van Buitenlandse Zaken Karl Gruber en de Italiaanse premier Alcide De Gasperi. Maar de afgesproken autonomie ging gelden voor de provincies Trentino en Zuid-Tirol gezamenlijk, in de regio Trentino-Zuid-Tirol, waar de Italiaanstaligen in de meerderheid waren, en waar de Duitstaligen op bestuursniveau een minderheid bleven. De afspraken overeengekomen in het autonomiestatuut werden niet omgezet in wetgeving en door de bestuurders tegengewerkt. Tienduizenden arbeiders uit de zuidelijke provincies van Italië emigreerden naar Zuid-Tirol om in, door de overheid gesubsidieerde, nieuwe industrievestigingen werk te vinden. De provinciale hoofdstad Bozen (Bolzano) kreeg daardoor een in meerderheid Italiaanse bevolking. In de andere steden gingen de Italiaanse immigranten grote minderheden vormen.

De spanningen tussen de Zuid-Tirolers en de Italianen liepen hierdoor steeds verder op. In 1961 resulteerde dit in aanslagen van de radicale Befreiungsausschuss Südtirol op een standbeeld van Mussolini en het geboortehuis van de nationalist Ettore Tolomei, vóór 1919 de grote propagandist van de annexatie, in Feuernachten door het opblazen van een groot aantal elektriciteitsmasten. De Italiaanse politie en justitie traden vervolgens hard op: vele activisten kregen lange gevangenisstraffen of werden gemarteld. Twee activisten stierven aan de gevolgen van de martelingen.

Onder druk van Oostenrijk en de internationale opinie werd Italië uiteindelijk gedwongen de autonomie te verschuiven van de regio Trentino-Zuid-Tirol naar de provincie Zuid-Tirol, waar de Duitstaligen de meerderheid vormden en hun eigen beleid konden voeren. In 2001 is deze autonomie nog verder uitgebreid, waardoor haar zwaartepunt vandaag de dag volledig bij de provincie ligt. Ook de provincie Trente profiteert hiervan. De Italiaanstalige minderheid in Zuid-Tirol zag echter haar bevoorrechte positie verdwijnen en sinds de jaren zestig kozen velen er dan ook voor weer te vertrekken uit het gebied, waardoor het aandeel Italiaanstaligen geleidelijk afneemt. De Ladinische bevolking profiteert in hun dorpen van de autonomie, doordat nu ook de Ladinische taal en cultuur als bestuurs- en onderwijstaal erkend worden.

Ondanks de autonomie pleit een grote groep Duits- en Ladinischtaligen nog steeds voor afscheiding van Italië. Ook het gebruik van de verzonnen en na annexatie opgelegde Italiaanse plaatsnamen en de aanwezigheid van symbolen en namen die aan de annexatie herinneren ligt bij velen nog steeds gevoelig. Het veranderen van deze namen is een competentie van de provincie, die in overeenstemming met het autonomiestatuut echter verplicht blijft tot tweetaligheid.

Bevolking[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Taalsituatie in Zuid-Tirol voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Autonomie[bewerken]

Zuid-Tirol vormt, samen met Trentino, de regio Trentino-Zuid-Tirol, een van de vijf Italiaanse regio's, die zijn uitgerust met uitgebreide wetgevende bevoegdheden en dus erkend door de Italiaanse grondwet als autonome regio's met een speciale status.

De autonomie is gebaseerd op de Gruber-De Gasperi-overeenkomst. Sinds 1972 heeft de provincie Bozen - net als de provincie Trente - zijn eigen autonomie. Zuid-Tirol heeft de exclusieve wetgeving, die op bepaalde punten die van de Itaiaanse staat overstijgt, met name wat betreft openbare ambten, onderwijs, ruimtelijke ordening, jacht en visserij, communicatie en transport.

Zuid-Tirol levert op grote schaal (witte) energie aan de rest van Italië. Ongeveer 90% van alle staatsbelastingen vloeien naar de provincie terug.

Politiek[bewerken]

De politiek in Zuid-Tirol wordt sinds de Tweede Wereldoorlog gedomineerd door de Südtiroler Volkspartei (SVP), de grote volkspartij die de Duitse en Ladinische bevolkingsgroepen vertegenwoordigt. Deze partij domineert dan ook de Zuid-Tiroler Landdag of Provincieraad (Landtag, Consiglio della Provincia, Cunsëi dla Provinzia). Verkiezingen voor de 35 zetels tellende Landdag vinden om de vijf jaar plaats.

Behaalde de SVP in het verleden altijd de absolute meerderheid van de stemmen, bij de laatste verkiezingen in 2008 kreeg de partij voor het eerst serieuze concurrentie van kleinere Duitstalige partijen en strandde ze op 48%, hoewel in zetels de absolute meerderheid behouden bleef. De Landdag is momenteel als volgt samengesteld:

Uitslag Landdagverkiezingen Zuid-Tirol
Partij % 2003 % 2008 Z. 2003 Z. 2008
Südtiroler Volkspartei - SVP 55,6 48,1 21 18
Die Freiheitlichen 5,0 14,3 2 5
Il Popolo della Libertà 11,8 8,3 4 3
Partito Democratico - PD 7,5 6,0 2 2
Verdi - Grüne - Vërc / Bürger Liste Civiche 7,9 5,8 3 2
Südtiroler Freiheit - 4,9 - 2
Union für Südtirol 6,8 2,3 2 1
Lega Nord 0,5 2,1 0 1
Unitalia 1,5 1,9 1 1
Bürgerbewegung - 1,2 - 0
Ladins Dolomites 1,4 1,1 0 0
Overige Italiaanse partijen 1,9 3,9 0 0
Opkomst 82,4 80,1 35 35

De Landsregering of het Provinciebestuur (Landesregierung, Giunta provinciale) wordt gekozen uit en door de Landdag en bestaat uit een Landshoofd of Provinciepresident (Landeshauptmann, Presidente della Provinzia, Presidënt dla Provinzia) en momenteel acht Landsraden of Gedeputeerden (Landesräte, Assessori, Assessëur). Volgens het autonomiestatuut van Zuid-Tirol moeten alle drie de taalgroepen vertegenwoordigd zijn in de regering. De huidige regering wordt gevormd door een coalitie van SVP en PD. De SVP levert het Landshoofd en zes landsraden, van wie een Ladinischtalig is. De PD levert de twee overige landsraden, die beide Italiaanstalig zijn.

Landshoofden[bewerken]

Economie[bewerken]

De economie wordt gedomineerd door de dienstensector, vooral door het toerisme. De landbouw, de bouwsector, kleine en middelgrote industriële bedrijven hebben ook een belangrijke rol in de economische structuur van het land.

De landbouw stelt 7,8% van de Zuid-Tiroolse beroepsbevolking (2005). De teelt van appels en wijn domineren. Ongeveer 10% van de EU-productie of 2% van de wereldproductie van appels komen uit de regio.

In de afgelopen jaren hebben veel bedrijven hun waarde bewezen. Bijvoorbeeld Leitner in de kabelbaan, Salewa in de wintersportkleding, Loacker in de voedingsmiddelenindustrie en de logistieke bedrijven Fercam en Gruber Logistics. Bovendien hebben tal van bedrijven uit Duitsland hun Italiaanse filialen in Zuid-Tirol.

De werkloosheid is op dit moment (2008) op 2,4% (1,9% bij mannen en 3,0% voor vrouwen) - zo dicht bij volledige werkgelegenheid. Al bijna twee decennia is de arbeidsmarkt in Zuid-Tirol gekenmerkt door een lage werkloosheid, hoewel vergelijkbare percentages inmiddels zijn gerealiseerd in grote delen van Noord-Italië (het werkloosheidspercentage in Noord-Italië: 3,9%). De werkloosheid onder jongeren van 15-24 jarigen is met 7,2% relatief laag (in vergelijking tot het eerste kwartaal 2008: Italië 20,4%, Oostenrijk 8,2%, Duitsland 10,2%).

Het bbp per hoofd van de bevolking in 2007 was ongeveer € 33.500. Zo is Zuid-Tirol op Lombardije na de rijkste regio van Italië. Gecorrigeerd voor koopkracht is het een van de rijkste regio's (NUTS 2-niveau) van de Europese Unie, met een niveau van 134,5 (EU27 = 100, Italië: 103,4, Tirol: 128,2). Maar in de afgelopen jaren was de economische groei zwak.

Transport[bewerken]

Luchtvaart[bewerken]

Er is één internationale luchthaven, die zich in Bozen bevindt. De Oostenrijkse maatschappij Air Alps verbindt er Bozen-Zuid-Tirol rechtstreeks met Rome en de Sardijnse provinciehoofdplaats Olbia.

Wegennet[bewerken]

Verder is er in het noorden de beroemde Brennerpas, waarover één van de belangrijkste Europese noord-zuid-routes loopt. Belangrijke wegen zijn de A22 (Verona - Oostenrijk) en de weg 42/E66.

Passen[bewerken]

Brennerpas - Costalungapas - Gardenapas - Lavazèpas (Lavazè Joch, Passo di Lavazè) - Reschenpas (Passo di Resia) - Sellapas - Stilfser Joch (Passo dello Stelvio) - Timmelsjoch (Passo del Rombo)

Media[bewerken]

De grootste en oudste van de twee Duitstalige Zuid-Tiroolse kranten is de Dolomiten. De Neue Südtiroler Tageszeitung wordt echter ook veel gelezen.

Wat betreft radio en televisie valt meteen de unieke plek van Zuid-Tirol op. Binnen de autonomie is het namelijk geregeld dat de Oostenrijkse radio- en televisiezenders van de publieke omroep ORF in heel Zuid-Tirol worden uitgezonden. Om 18.30 uur is er ook dagelijks een half uur voor Zuid-Tirol op ORF 2 te ontvangen. In Zuid-Tirol zelf zijn er drie publieke radio- en tv-zenders: de Duitse Rai Sender Bozen, de Italiaanse Rai Bolzano en de Ladinische Radio TV Ladina. Ook is er een commerciële, Italiaanstalige tv-zender: Video33. Daarnaast zijn er talrijke radiozenders, waaronder Radio Holiday, Radio Sonnenschein, Radio Südtirol en Südtirol 1.

Voor doorgifte van de uitzendingen is de Rundfunk-Anstalt Südtirol (RAS) verantwoordelijk.

Toerisme[bewerken]

Het grote Nationaal Park Stelvio ligt deels in Zuid-Tirol. Zuid-Tirol is verder zeer geliefd door skiërs, wandelaars, mountainbikers en bergbeklimmers. En natuurlijk is de Italiaanse culinaire wereld en Zuid-Tiroolse wijnen een toeristentrekker, al wordt in plaats van pasta in Noord-Italië vaak rijst geserveerd.

Berg- en skistations[bewerken]

Mijnen die open zijn voor publiek[bewerken]

Natuurreservaten (deels) in Zuid-Tirol[bewerken]

Kastelen, kloosters en kerken[bewerken]

Opmerking: De eventuele voorvoegsels Schloss en Kloster zijn weggelaten.

Berghutten[bewerken]

Bekenden afkomstig uit Zuid-Tirol[bewerken]

Componisten[bewerken]

Dichters[bewerken]

Uitvinders en wetenschappers[bewerken]

Vrijheidsstrijders[bewerken]

Anderen[bewerken]

Zie ook[bewerken]

Bronnen[bewerken]

  1. Unsere Geschichte, Südtirol 1914 - 1992 in Streiflichtern Dr. Martha Stocker; Silvius Magnano Akademie: 2006.
  2. Andreas Hofer in unserer Zeit Toespraak van Dr. Andreas Khol: 18 februari 2007.
  3. Bericht der Bundesministerin für auswärtige Angelegenheiten an den Nationalrat betreffend Südtirol Autonomieentwicklung 2003-2006
  4. Het Tirol Atlas projekt; Institut für Geographie van de universiteit Innsbruck.

Externe links[bewerken]