Christiaan Snouck Hurgronje

Christiaan Snouck Hurgronje rond 1930.

Christiaan Snouck Hurgronje (Oosterhout, 8 februari 1857 – Leiden, 26 juni 1936) was een Nederlands arabist en islamoloog.

Opleiding

Snouck Hurgronje studeerde aan de Universiteit Leiden theologie en vooral Semitische talen. Hij promoveerde in 1880 cum laude op zijn dissertatie "Het Mekkaanse feest" waarin hij aanbeveelt dat "(w)aar in Nederlands-Oost Indië de hadji's een nadelige invloed uitoefenen op de bevolking, daar behoort men zo gestreng mogelijk de bepalingen toe te passen, ook met het doel het aantal Mekkagangers te doen verminderen" (Stelling XXIII). De als lector benoemde Snouck leidde daarna acht jaar lang Indische bestuursambtenaren op en vertrok in 1884 op kosten van het Nederlandse Ministerie van Koloniën naar Mekka.

Moslim en onderzoeker in Mekka

Snouck had in Nederland goed Arabisch leren spreken en zocht in Djedda contact met de groot-sjerief, de Turkse gouverneur en legde na hun bemiddeling een "examen" af voor een aangereisde groep schriftgeleerden uit Mekka. Snouck overtuigde hen van zijn oprechtheid en vertrok, na op 5 januari 1885 zijn voorhuid te hebben geofferd, als de moslim "Abd-el Ghaffar" naar Mekka. Deze stad is uitsluitend toegankelijk voor moslims. In juli, vlak vóór de eigenlijke Hadj (bedevaart) in Mekka, werd Snouck door de Turkse gouverneur uitgewezen. Men vreesde voor zijn veiligheid. Snouck ontvluchtte Mekka met achterlating van al zijn foto's en aantekeningen. Deze werden gered en zijn hem nagezonden. Zijn reisverslag, dat in 1888 onder de naam "Mekka" verscheen, maakte Snouck wereldberoemd.

In Mekka was Snouck na gesprekken met Atjehse pelgrims tot de conclusie gekomen dat het Nederlands-Indisch bestuur op Sumatra faalde. Hij wilde dat het bestuur volgens zijn wetenschappelijke inzichten werd hervormd en vertrok als adviseur naar Oost-Indië.

Spion en adviseur in de Oost

Snouck werd in Buitenzorg aangesteld als taalambtenaar en onderzoeker van het islamitisch onderwijs. Op Sumatra en vooral in Atjeh wilde de Indische regering hem niet toelaten. Aanbiedingen om hoogleraar te worden in Leiden en Cambridge sloeg Snouck desondanks af.

In 1891 en 1892 reisde Snouck door Atjeh. Hij sprak Atjehs, Maleis, Javaans, en twaalf andere talen zodat de gesprekken in zijn hoedanigheid van "Hadji Abd-el Ghaffar" met een bevolking die deze vrome geloofsgenoot volledig vertrouwde een betrouwbare basis vormden voor zijn rapporten aan de regering. In zijn "Verslag omtrent de religieus-politieke toestanden in Atjeh" pleitte Snouck voor goed georganiseerde systematische spionage in plaats van terreur als middel om het Nederlandse gezag te handhaven. Terreur wees Snouck af, al schreef hij dat "met de Oelama's (Schriftgeleerden) niet te onderhandelen valt daar hun leer en eigenbelang meebrengen dat zij alleen voor geweld zwichten". Snouck raadde de regering aan deze moslimleiders "zeer gevoelig te slaan".

Snouck werd in 1898 de naaste medewerker van kolonel Van Heutsz, die zich gesteld zag voor de opgave om de bevolking van Atjeh aan het Nederlandse gezag te onderwerpen. Mede dankzij de adviezen van Snouck lukte het Van Heutsz om de krijgskansen in de slepende Atjehoorlog te doen keren. Hoewel de relatie tussen van Heutsz en Snouck Hurgronje aanvankelijk goed was, kwam daarin na verloop van tijd verandering, omdat Van Heutsz niet bereid bleek zijn adviezen op te volgen. Van Snoucks ideaal om in Atjeh een verlicht koloniaal bestuur te vestigen kwam niets terecht.

Een in 1890 gesloten huwelijk met de dochter van de hoofdpanghoeloe van Tjiamis veroorzaakte in Nederland veel ophef. Snouck liet weten dat het huwelijk een "voorstelling" was geweest, georganiseerd om de wetenschapper de kans te geven het Islamitisch huwelijkseremonieel te onderzoeken. Uit dit onderzoek van Snouck kwamen vier kinderen voort. In 1903 huwde Snouck met een tweede Indische vrouw. Uit dit tweede huwelijk werd in 1905 een zoon geboren.

Hoogleraar en hervormer te Leiden

In 1906 keerde Snouck Hurgronje verbitterd naar Nederland terug, waar hij zich, als hoogleraar Arabisch te Leiden, aan de wetenschap ging wijden. Snouck verbood zijn twee Indische families om hem ooit nog te schrijven en trouwde in 1910 met een Nederlandse in de protestantse kerk. De moslim Snouck verwekte wéér een kind en noemde het Christien. Snouck was enige tijd rector magnificus en ontving tal van koninklijke en wetenschappelijke onderscheidingen. Hij was commandeur in de Orde van de Nederlandse Leeuw en Grootkruis van de Orde van Oranje-Nassau, ontving in 1914 een eredoctoraat van de Rijksuniversiteit Groningen en was lid van de Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen.

In 1923 pleitte Snouck in De Gids voor een "krachtige hervorming van de staatsinrichting van Nederlands-Indië" waarbij "men moest breken met de opvatting van morele en intellectuele minderwaardigheid der inheemsen" en hen "vrije vertegenwoordigende lichamen en zo groot mogelijke autonomie" moest toestaan. De Nederlandse regering nam deze adviezen niet over. De in 1925 en 1928 ingestelde regentschapsraden op Java en Madoera veroordeelde Snouck als "schijnvertoning".

De eigenzinnige criticus van het Nederlandse koloniale beleid werd ondanks alles in 1927 door een feestcomité onder voorzitterschap van prins Hendrik geëerd. Van het aan hem aangeboden geldbedrag liet hij het Oosters Instituut in Leiden oprichten. In 1936, inmiddels met emeritaat, overleed de beroemde geleerde. Na zijn overlijden werd zijn woning op Rapenburg 61 te Leiden overgedragen aan het Leids Universiteits Fonds. Het fonds zetelt hier nog steeds.

Selecte bibliografie

• Het Mekkaansche feest. Leiden: E.J. Brill, 1880 (proefschrift).
• Mekka. 's Gravenhage: Martinus Nijhoff (2 dln.), 1888.
• "Een Mekkaansch gezantschap naar Atjeh in 1683". Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde van Nederlandsch Indië, deel 37, 1888.
• De Atjehers. Leiden: E.J. Brill (2 dln.), 1893-1894.
• Het Gajōland en zijne bewoners. Batavia: Landsdrukkerij, 1903.
• Mohammedanism. Lectures on its Origin, its Religious and Political Growth, and its Present State. New York and London: G.P. Putnam's Sons, 1916.
• "Vergeten Jubilée's", in: De Gids 1923.
• Verspreide geschriften. Leiden: E.J. Brill (6 dln.), 1923-1927.
• Mekka in de tweede helft van de negentiende eeuw; schetsen uit het dagelijks leven (Vertaald uit het Duits en ingeleid door Jan Just Witkam). Amsterdam/Antwerpen: Atlas, 2007.

Literatuur

• Koningsveld, P.S. van (1982): Snouck Hurgronje alias Abdoel Ghaffar: enige historisch-kritische kanttekeningen, Leiden
• Koningsveld, P.S. van (1985): Snouck Hurgronje's "Izhaar oel-Islam": een veronachtzaamd aspect van de koloniale geschiedenis, Leiden
• Vanvugt, E. (1988): Het dubbele gezicht van de koloniaal; Nederlandsch-Indië herontdekt, Haarlem
• Veer, P. van der (1995): Modern oriëntalisme; essays over de westerse beschavingsdrang, Meulenhoff, Amsterdam, pp. 167-202.
• Arnoud Vrolijk & Jan Just Witkam (2007): Christiaan Snouck Hurgronje (1857-1936), Orientalist : catalogue of an exhibition on the sesquicentenary of his birth, 8 February 2007 / compiled by Arnoud Vrolijk and Hans van de Velde ; with an introductory essay by Jan Just Witkam. Universiteitsbibliotheek Leiden, 2007

Zie ook

• Daniel van der Meulen
• Islam
• Medina
• Mekka

Externe links

• Biografie van Christiaan Snouck Hurgronje in het Biographisch woordenboek der Noord- en Zuidnederlandsche letterkunde
• Biografie G.W.J. Drewes, 'Snouck Hurgronje, Christiaan (1857-1936)', in: Biografisch Woordenboek van Nederland.
• Ambtelijke adviezen van C. Snouck Hurgronje 1889-1936
• Digitale tentoonstelling over Snouck Hurgronje in de Universiteitsbibliotheek Leiden (oorspr. 2007)

Referenties