Universiteit van Franeker

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

De Universiteit van Franeker (Fries: Universiteit fan Frjentsjer; Latijn: Academia Franekerensis) werd in 1585 opgericht door de Staten van Friesland: de leden vormden tot 1604 het curatorium. De Friese stadhouder Willem Lodewijk was een groot voorstander van de oprichting, waartoe in 1584 besloten werd en de burgemeester van Leeuwarden, Rombertus van Uylenburgh zou in Delft hebben onderhandeld over de oprichting. Er werden vier redenen aangevoerd: het was goedkoper dan studeren in Leiden, de ouders konden beter op het gedrag van hun kinderen letten, het was goed voor de ontwikkeling van de bevolking en het geld dat de studenten zouden uitgeven bleef binnen de provincie.

Dertig jaar lang was de Academie naast de Leidse de enige universiteit in de Nederlanden. De hogeschool was gevestigd in het voormalige Kruisherenklooster te Franeker. Na een aanvankelijk veelbelovende start met groeiende studentenaantallen - vooral de theologische faculteit groeide sterk uit - begon het tij rond 1660 te keren, met een kleine opleving rond 1700. In 1774 moest een grote bezuinigingsoperatie worden doorgevoerd.

Bij de viering van het tweehonderdjarig bestaan liet stadhouder Willem V het afweten. In 1787 werd het de hoogleraren verboden om deel te nemen aan exercitiegenootschappen. Leden van het hooglerarencorps raakten gefrustreerd of vertrokken. Het aantal studenten daalde onrustbarend. In 1795 waren het er nog maar acht.

De oprichting van een kraamkliniek rond 1798 kwam niet van de grond. In 1811, onder het bewind van Napoleon, werd de universiteit bij decreet opgeheven, tegelijkertijd met de Universiteit van Harderwijk en de Utrechtse Universiteit. Anders dan Utrecht werden Franeker (en Harderwijk) nadien niet weer tot universiteit verheven. Als compensatie werd in Franeker een Atheneum opgericht (1815-1843), maar die instelling was geen lang leven beschoren.

De Universiteit van Franeker had vier faculteiten en kende in totaal 177 hoogleraren - volgens Jensma waren het er 198 - waarvan:

• 43 hoogleraren in de godgeleerdheid
• 39 hoogleraren in de rechten
• 27 hoogleraren in de geneeskunde
• 30 hoogleraren in de letteren en 31 in de wijsbegeerte

In de 236 jaar van haar bestaan hebben bijna 15.000 studenten ingeschreven gestaan. Een derde daarvan was afkomstig uit het buitenland, waaronder veel Polen en Hongaren, een kwart uit andere provincies van de republiek. Er zijn 2072 studenten gepromoveerd in Franeker. Uit het studentenleven van destijds is het café De Bogt fen Guné overgebleven. Al rond 1625 stond de hogeschool bekend als de suypacademie.

In het Museum Martena is de voormalige xylotheek (houtmonsterverzameling) te zien, opgebouwd door de Duitse plantkundige en bosbouwer F.A. von Schlümbach. Daar zijn ook veel portretten van de professoren tentoongesteld.

Ofschoon de stad niet meer over een universiteit beschikt, vinden er toch nog af en toe academische promoties plaats. Promovendi van de Rijksuniversiteit Groningen die promoveren op een onderwerp dat met Friesland te maken heeft of die een band met Friesland hebben, mogen hun proefschrift in de Franeker Martinikerk verdedigen. Momenteel doet de Christelijke Hogeschool Nederland, locatie Leeuwarden, onderzoek of ze per 2009 een universiteit kan worden.

[bewerk] Bekende studenten en hoogleraren

• Foppe van Aitzema, diplomaat in Brunswijk en gezant bij de Hanzesteden
• Lieuwe van Aitzema, historicus, diplomaat, bon-vivant en spion
• Willem Baudartius, theoloog
• Balthasar Bekker, predikant en theoloog
• Court Lambertus van Beyma, patriot, notaris, Statenlid en volksvertegenwoordiger
• Govert Bidloo, anatoom
• Cornelis van Bijnkershoek, president van de Hoge Raad van Holland, Zeeland en West-Friesland
• Johannes Bogerman, theoloog, tevens later hoogleraar te Franeker
• Sebald Justinus Brugmans, arts en botanicus
• Petrus Camper, arts en wetenschapper, was hoogleraar te Franeker
• Johannes Coccejus, hoogleraar Oosterse talen
• Johannes van den Driesche, hoogleraar Oosterse talen
• Sicco van Goslinga, regent en diplomaat
• Willem van Haren, schrijver en politicus
• Onno Zwier van Haren, Nederlands politicus en dichter
• Pieter Harting, hoogleraar geneeskunde van 1841 tot aan de sluiting van de universiteit
• Daniël Heinsius, humanistisch geleerde
• Tiberius Hemsterhuis, hoogleraar Grieks en filosoof
• Theodorus van Kooten, hoogleraar Latijn en geschiedenis
• Jodocus van Lodenstein, predikant
• Willem Loré, waterstaatkundige
• Johannes Maccovius, theoloog en zwager van Saskia van Uylenburgh
• Adriaan Metius wiskundige en astronoom; eerst student, later professor en rector
• Johannes Mulder, (1769-1810) medicus, anatoom, gynaecoloog
• Mattheus Brouërius van Nidek dichter; tussen 1696-1697 student bij Rector Magnificus P. Latané
• Jacob Perizonius, hoogleraar geschiedenis en welsprekendheid 1682-1693
• Murk van Phelsum, arts, farmacoloog
• Petrus Stuyvesant, gouverneur van Nieuw-Amsterdam
• Jean Henri van Swinden, hoogleraar natuurkunde en wijsbegeerte
• Christiaan Hendrik Trotz, hoogleraar rechten
• Johan Valckenaer, jurist en patriot
• Prins Willem IV

[bewerk] Bronnen

• Encyclopedie van Friesland (1958)
• Jensma, G. (2007) De universiteit te Frejentsjer, 1585-1843. In: de Moanne, nr 10, p. 9-11.

[bewerk] Externe links

• G.T. Jensma e.a. (red.), Universiteit te Franeker 1585-1811. Bijdragen tot de geschiedenis van de Friese Hogeschool, Leeuwarden 1985.
• Frieslands Hoogeschool en het Rijks Athenaeum te Franeker.