Leeuwarden (stad)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Leeuwarden
Stad in Nederland Vlag van Nederland
Vlag van Leeuwarden Wapen van Leeuwarden
(Details) (Details)
Leeuwarden (stad)
Leeuwarden (stad)
Situering
Provincie Vlag Friesland Friesland
Gemeente Vlag Leeuwarden Leeuwarden
Coördinaten 53° 12′ NB, 05° 47′ OL
Algemeen
Inwoners (december 2013) 95.949[1]
Overig
Postcode 8900 - 8939
Netnummer 058
Belangrijke verkeersaders A31/N31, A32/N32, N355, N357, N359
Detailkaart
Leeuwarden en omgeving         Gemeentegrenzen      Wijkgrenzen      Buurtgrenzen      Autosnelweg      Secundaire weg      Spoorweg         ██ Geselecteerde gemeente ██ Bebouwd gebied ██ Bos of park ██ Binnenwater, rivier of kanaal
Leeuwarden en omgeving

     Gemeentegrenzen

     Wijkgrenzen

     Buurtgrenzen

     Autosnelweg

     Secundaire weg

     Spoorweg

 

██ Geselecteerde gemeente

██ Bebouwd gebied

██ Bos of park

██ Binnenwater, rivier of kanaal

Foto's
De Waag Leeuwarden.JPG
Portaal  Portaalicoon   Nederland
Friesland

Leeuwarden (Geluidsfragment uitspraak (info / uitleg)) (Stadsfries en Stellingwerfs: Liwwadden of Leewadden; Fries: Ljouwert (Geluidsfragment uitspraak (info / uitleg)),Bildts: Luwt), is de hoofdstad van de Nederlandse provincie Friesland en ook de hoofdplaats van de gelijknamige gemeente Leeuwarden en telt 108.085 (1. Jan. 2014) inwoners.

Belangrijke sectoren in de stad zijn de financiële en zakelijke dienstverlening, de overheid en de non-profitsector. De stad is de grootste van de Friese elf steden. In 2018 is Leeuwarden, samen met de Maltese hoofdstad Valletta, Culturele hoofdstad van Europa.

Geschiedenis[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Geschiedenis van Leeuwarden voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Ontstaan[bewerken]

Historische kaart van Leeuwarden uit 1580

De geschiedenis van Leeuwarden gaat terug tot in de Romeinse tijd. Toen woonden er al mensen op de plek waar nu de Oldehove staat. Leeuwarden is ontstaan op terpen die werden opgeworpen aan een inham van de Middelzee die later dichtslibde en werd ingepolderd. De riviertjes Ee, Vliet en Potmarge mondden bij deze terpen uit in zee.

De naam Leeuwarden duikt voor het eerst op in een schenkingsakte uit de 8e eeuw. In dit document van de abdij van Fulda spreekt men van villa Lintarwde[2].

De terpbewoners hielden zich bezig met landbouw, visserij en scheepvaart. Leeuwarden lag gunstig aan zee en onderhield handelscontacten met andere handelsplaatsen zoals Lübeck en met de Oostzeelanden. Op de terpen ontstonden drie nederzettingen: Oldehove, Nijehove en Hoek.

Oldehove, dat van oudsher een uithof van het klooster Corvey in Duitsland was, had in het midden van de twaalfde eeuw al een kerk, gewijd aan de heilige Vitus. In akten uit de veertiende eeuw komt de Sint-Vituskerk van Oldehove voor onder de naam Liiewardensis.

In Oldehove stond de oudste parochiekerk van Leeuwarden. Vandaar dat Oud-Leeuwarden ook wel Nijehove werd genoemd, vanwege de nieuwere kerk. Oud-Leeuwarden, oftewel Nijehove werd al in 1285 in een Duitse handelsakte aangeduid als stad.

Hoek was de kleinste van deze nederzettingen en was deels eigendom van de adellijke familie Cammingha. Zij hadden hier een stins staan en hadden er tevens een kerk gesticht. Er zijn zes oorkondes bewaard gebleven over het ontstaan van de stad Leeuwarden, waarvan twee over de vereniging van Leeuwarden gaan die op 21 januari 1435 plaatsvond. Negen jaar eerder was er al een officieel besluit tot samenvoeging. Voordat Oud-Leeuwarden werd samengevoegd met Oldehove en Hoek had het al stadsgrachten.

Tussen 1200 en 1300 slibde de Middelzee dicht en nam de handel af vanwege het ontbreken van een haven. De nadruk van de handel werd toen meer gelegd op de nabije regio. In 1392 stonden de omringende grietenijen (gemeenten) de magistraat van de stad hoge rechtspraak toe.

Stadsrechten[bewerken]

Historische kaart en stadsgezicht van Leeuwarden uit 1664

In 1435, hetzelfde jaar dat Oldehove, Nijehove en Hoek samengevoegd werden tot één stad, Leeuwarden, kreeg Leeuwarden stadsrechten.

De vijftiende eeuw werd beheerst door de strijd tussen Schieringers en Vetkopers. In het algemeen schaarden de steden en het platteland zich achter de Schieringers. Leeuwarden was het bolwerk van de Vetkopers. De partijstrijd leidde tot de bouw van nieuwe verdedigingswerken. Het intern verdeelde Friesland werd rond 1500 onderworpen door Albrecht van Saksen.

Na de onderwerping door Albrecht van Saksen werd Leeuwarden de zetel van het Hof van Friesland dat zich bezighield met bestuur en rechtspraak. Dit college kreeg in 1571 een eigen onderkomen, de Kanselarij. In dezelfde tijd werd in Leeuwarden ook het kerkelijk gezag gevestigd. De Sint-Vituskerk werd de zetel van de deken en de belangrijkste kerk van Friesland. Alle landsheren en stadhouders werden in deze kerk ingehuldigd. In 1559 werd Leeuwarden tot bisschopszetel verheven van het nieuw opgerichte bisdom Leeuwarden. Cunerus Petri, de enige bisschop, belandde bij de calvinistische machtsovername korte tijd in het gevang en vertrok daarna definitief uit Friesland. De Sint-Vituskerk werd in de jaren 1595 en 1596 wegens verregaande bouwvalligheid afgebroken.

De zestiende en zeventiende eeuw vormden een gouden tijd voor Leeuwarden. Leeuwarden kreeg aanzien doordat het eeuwenlang de residentie werd van de Nassaus die stadhouder werden van de noordelijke provincies. Zij woonden in het Stadhouderlijk Hof met hun hofhouding, nu functioneert het gebouw als hotel. In 1747 verdween de residentie van de Nassaus. In deze eeuwen kwam de stad ook tot grote bloei. Het aantal inwoners steeg van 5000 rond het jaar 1500 tot 16.000 in 1650. Dit kwam mede doordat Leeuwarden in de Republiek relatief makkelijk te bereiken was. Er waren destijds veerdiensten naar onder andere Groningen, via de Dokkumer Ee en de Stroobosser Trekvaart en Amsterdam via Harlingen over de Zuiderzee. Met plaatsen die dichterbij lagen werd veel handel gedreven door middel van smalle zeilscheepjes. Trekschuiten die door paarden op de wal werden voortgetrokken vertrokken destijds vier keer per dag vanuit Leeuwarden naar Harlingen, Bolsward, Sneek en Dokkum.

De Gouden Eeuw was ook een tijd waarin de adel op kwam in Leeuwarden. De Eewal, Grote Kerkstraat, Nieuwestad, Tweebaksmarkt en de Weaze waren destijds de deftigste straten van Leeuwarden. Hier woonden de rijke adellijke families zoals Van Martena, Van Aylva, Van Camstra en Burmania. Leeuwarden behoorde toen tot de tien aanzienlijkste steden van Nederland. Daarvan getuigen nu nog prachtige gebouwen als de Kanselarij (waar recht gesproken werd), het Stadhouderlijk Hof, de Waag (als centrum van de handel), en de scheve toren de Oldehove.

In 1523 werden te Leeuwarden de prominente rebellenleider en piraat Wijerd Jelckama en de laatste overlevende leden van de Arumer Zwarte Hoop (ook wel Gelderse Friezen genaamd) onthoofd. De dood van Jelckama, die de neef was van Grote Pier, markeerde een einde in een lange periode van Friese opstanden sinds 1515.

Kelders, Leeuwarden

Na de middeleeuwen[bewerken]

De binnenstad van Leeuwarden met grachten
De gemeente Leeuwarden in 1866.

Het welvarende Leeuwarden moest wel beschermd worden tegen vijanden. Daartoe werd de stad rondom van een gracht en wallen voorzien. Deze verdedigingswerken zijn later, toen zij overbodig werden, afgebroken of tot plantsoen gemaakt. De grachten in de binnenstad zijn op die van de Nieuwestad, Voorstreek, de Tuinen, de Weaze en het noordelijke deel van het Schavernek na allemaal gedempt. De grachten die gedempt zijn betreffen onder andere die van Eewal, Tweebaksmarkt, Nieuweburen, Grote Kerkstraat, en De Oude Herengracht (zaailand). In de negentiende eeuw ontstonden de eerste wijken buiten de stadsgracht.

In de eerste helft van de 17e eeuw trokken Joden naar Leeuwarden toe. Het aantal Joden in Leeuwarden groeide tot zo'n 1200 in de 19e eeuw. In 1754 werd er officieel een joodse gemeente ingesteld en in 1755 werd de eerste synagoge gebouwd. Later kwam er een nieuw gebouw op dezelfde plaats, Synagoge Leeuwarden. In 1980 werd er een derde synagoge ingewijd omdat de tweede te groot bleek voor de kleine joodse gemeente die thans nog bestaat in Leeuwarden.

In de negentiende eeuw werden de verbindingen van de stad verbeterd. In 1827 begon het rijk met de aanleg van straatwegen van Leeuwarden naar Overijssel en naar Groningen, Harlingen, Sneek en Lemmer. Voorts werden de oude trekvaarten uitgediept en verbeterd. In 1863 kwam de spoorverbinding tussen Leeuwarden en Harlingen. Snel daarna kwamen de lijnen met Zwolle, Groningen en Sneek tot stand.

In 1944 werd een deel van de gemeente Leeuwarderadeel geannexeerd, waardoor Leeuwarden er 16.000 inwoners bij kreeg.

Recht en bestuur[bewerken]

Recht[bewerken]

Twee rechtsgebouwen staan er in Leeuwarden: een gerechtshof en een rechtbank. Het gerechtshof staat aan de kopse kant van het Wilhelminaplein. Het zogenoemde ressort Leeuwarden omvatte de arrondissementen Leeuwarden, Assen en Groningen. Het ressort Leeuwarden is met ingang van 1 januari 2013 opgegaan in het nieuwe resort Arnhem-Leeuwarden. De rechtbank zat tot 1 januari 2013 in een nieuw gebouw van architect Abe Bonnema dat gesitueerd is aan de langszijde van het Wilhelminaplein. Zowel de kanton- als arrondissementsrechtbank zaten hierin. Met ingang van 2013 is de rechtbank opgegaan in de nieuwe rechtbank Noord-Nederland.

Stadsbestuur[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie ook het artikel over de gemeente Leeuwarden
Stadhuis (2012)

Ferd Crone is sinds 17 november 2007 burgemeester van de gemeente Leeuwarden. Het college van burgemeester en wethouders, de gemeenteraad en de Griffie hebben hun werkplek in het stadhuis van Leeuwarden. Tot 1993 zaten alle gemeentelijke diensten in het stadhuis en bijgebouwen. Eind jaren tachtig kwam er vanwege ruimtegebrek een nieuw stadskantoor aan het Oldehoofsterkerkhof waar een groot complex voor moest wijken. Het monumentale Burmaniahuis bleef weliswaar overeind, maar werd ingesloten door de nieuwbouw. In 1993 werd het stadskantoor in gebruik genomen.

Iedere wijk beschikt over een wijkwethouder en een stadsdeelbeheerder.

Stedenbanden[bewerken]

In 1990 ging de gemeente een stedenband aan met de Russische stad Orjol. Nadat Orjol minder florissant voor het daglicht kwam en het nut van de band in twijfel werd getrokken en te duur werd bevonden, heeft de gemeente in 2002 de band met haar zusterstad verbroken.

In de periode van de stedenband is er onder meer een uitwisseling geweest van volleybal(Orbi)- handbal (Meteoor), voetbal (Cambuur C-jeugd en de schoolvoetbalcommissie), tennis (de Molen), schaken(Philidor), atletiek (Lionitas) en de gezamenlijke Leeuwarder korfbalverenigingen. In 1992 hebben Leeuwarders de Russische stad bezocht en is er een Russische themaweek georganiseerd waarin het Verzetsmuseum van Leeuwarden de expositie met als titel 'Orjol 1941-1943, beeld van een Russische stad in oorlogstijd' tentoonstelde.

Sinds oktober 2011 heeft Leeuwarden een stedenband met Liyang, in de Chinese provincie Changzhou.

Wonen[bewerken]

De binnenstad van Leeuwarden, gezien vanuit de observatieruimte op de 26ste verdieping van de Achmeatoren (2013)

Wijkindeling[bewerken]

De stad is onderverdeeld in 24 wijken[3] die weer zijn onderverdeeld in 58 buurten.

Stadsvernieuwing[bewerken]

Centraal Apotheek (1905) in art nouveau-stijl

De binnenstad is deels autoluw gemaakt door een doorgaande weg te voorzien van beweegbare palen waarbij alleen bussen kunnen passeren. Verder is er verscherpt toezicht met het oog op de veiligheid in de binnenstad. Een aantal oude stadswijken met veel criminaliteit en leegstand is gerenoveerd. De volgende drie wijken zijn vernieuwd: de Vegelinbuurt, de Vrijheidswijk en Schieringen-Heechterp.

  • De Vegelinbuurt is een oude arbeidersbuurt, een wijk met veel verslaafden en criminaliteit. Er waren veel huisjesmelkers. Het grootste gedeelte van de buurt is gesaneerd waarna er nieuwe huizen zijn gebouwd voor gezinnen.
  • De Vrijheidswijk heeft veel hoogbouw uit de jaren zestig. Een aantal flats is gesloopt, hiervoor komen appartementencomplexen en eengezinswoningen in de plaats. Een belangrijke reden om voor sloop te kiezen was om illegale bewoning een halt toe te roepen. Ook in deze wijk was veel criminaliteit. Anno 2007 wonen er veel studenten.
  • De wijk Schieringen-Heechterp komt overeen met de Vrijheidswijk qua bouwjaar en soort bebouwing. Er was veel criminaliteit, enkele flats zijn gesloopt ten behoeve van eengezinswoningen met grote tuinen. Ook hier wonen veel studenten en jongeren. Ook zijn er nieuwe appartementencomplexen gebouwd. Het komt voor op de lijst van probleemwijken van Vogelaar
  • Binnenstad:
    • Het zeven verdiepingen tellende gebouw Amicitia, wordt gerestyled tot een futuristisch ogend gebouw. Het ligt op een prominente plaats in de binnenstad van Leeuwarden. Het ontwerp voorziet in het herontwikkelen en het restylen van het kantoorgebouw naar appartementen op de verdiepingen en het handhaven van winkelruimte op de begane grond. Tot 1968 heeft op deze locatie een beeldbepalend hotel gestaan, genaamd 'Amicitia'. In 1969 werd er, kenmerkend voor die tijd, gewoon een flatgebouw voor in de plaats gezet. Het plan voor deze locatie is in ontwikkeling.
    • Sinds 2007 is de centrumring deels eenrichtingsverkeer. Ook is het stadscentrum verder autoluw gemaakt met bussluizen.
  • Zuiderplantage ligt aan de zuidrand van Leeuwarden. Nabij Huizum-Dorp en het Drachtsterplein worden 49 eengezinswoningen gebouwd. Verder komen er 107 appartementen die bestaan uit een woontoren met 16 verdiepingen (45 appartementen) en twee 7-laagse appartementsgebouwen (elk 31 appartementen). Er is een woonbuurt met kleinere straten gecreëerd die aansluit bij de kleinschaligheid en diversiteit van het bestaande dorp Huizum.

Topografie[bewerken]

Economie en werk[bewerken]

Leeuwarden heeft ongeveer 55.000 arbeidsplaatsen. Het grootste gedeelte hiervan nemen onderstaande organisaties voor hun rekening.

Bedrijven en overheidsinstellingen[bewerken]

In Leeuwarden is een aantal hoofd- en regiokantoren gevestigd van grote dienstverlenende ondernemingen zoals KPN, Friesland Bank, Rabobank, ING, ABN AMRO, AEGON en Achmea (Avéro Achmea, FBTO en een gedeelte van Centraal Beheer Achmea). Verder zijn er een groot zuivelconcern (FrieslandCampina; voorheen Friesland Foods), twee hoofdkantoren van regionale kranten (Leeuwarder Courant en Friesch Dagblad) alsook veel kleinere bedrijven gevestigd. Van de kantoren is de bijna 115 meter hoge Achmeatoren opvallend. De Achmeatoren is tevens het hoogste gebouw van Noord-Nederland. Ook heeft de stad met Cendris B.V., UPC Nederland, De belastingdienst en Tele2 een aantal grote callcenters in huis. In Leeuwarden bevindt zich ook de Fryske Akademy, een wetenschappelijk onderzoeksinstituut.

Leeuwarden heeft daarnaast vestigingen van de Belastingdienst, douane, het Ministerie van Landbouw, de Kamer van Koophandel, Rijkswaterstaat, het UWV, het Ministerie van Justitie alsmede het Centraal Justitieel Incassobureau (CJIB) binnen zijn grenzen. Verder is er één gevangenis - Penitentiaire Inrichting De Marwei. Het oude Huis van Bewaring De Blokhuispoort is sinds 2008 gesloten, en thans in gebruik als cultureel centrum. - In het noordwesten van Leeuwarden ligt de Vliegbasis Leeuwarden van de Koninklijke Luchtmacht.

Industrieterreinen[bewerken]

Er zijn drie grote industrieterreinen in Leeuwarden: Leeuwarden West is het oudste industrieterrein, dit industrieterrein werd anno 2007 gerevitaliseerd. In de jaren 80 is industrieterrein Hemrik aangelegd. Het nieuwste industrieterrein is Newtonpark, aan de zuidwest kant van de stad. Het terrein van Friesland Foods kan gezien zijn grootte ook als industrieterrein aangemerkt worden.

WTC Expo Leeuwarden[bewerken]

Voorstreek met de Sint-Bonifatiuskerk

In 1963 werd er een nieuwe veemarkthal gebouwd die De Frieslandhal heette. In de loop de jaren kwamen er steeds meer voorzieningen bij. Na een brand in 1996, werd er een nieuw en groter gebouw neergezet. Zo ontstond het FEC (Frisian Expo Center), tegenwoordig WTC Expo Leeuwarden genaamd. WTC Leeuwarden is tegenwoordig een modern evenementencomplex met meer dan 45.000 m2 tentoonstellingsoppervlakte. Het complex wordt gebruikt voor (internationale) publieksbeurzen, congressen en seminars, concerten, symposia en tal van andere activiteiten. Het complex omvat verder diverse congreszalen, vergaderruimtes, een hotel met 165 kamers en een zakensociëteit. Verder wordt het gebouw gebruikt door Holland Casino en vindt er de wekelijkse veemarkt plaats. Direct ten noorden van de WTC – gebouwen is de ijshal Leeuwarden gevestigd en direct ten westen een bedrijf in opslag van vuurwerk. In de eerste maanden van 2013 neemt de Provincie Fryslan een besluit of er een nieuwe ijshal in Leeuwarden moet komen met een baan van 400 meter.

Winkels[bewerken]

Leeuwarden heeft een uitgebreid winkelaanbod, de belangrijkste winkelstraten zijn de Nieuwestad (in de volksmond Nieuwstad genoemd), Wirdumerdijk, het Wilhelminaplein en de Voorstreek. Het Wilhelminaplein, ook wel bekend als het Zaailand, en de omgeving is flink op de schop gegaan. Hierdoor is sinds medio 2012 een deel van de binnenstad van Leeuwarden compleet veranderd. In 2013 opende het nieuwe Fries Museum zijn deuren aan het Wilhelminaplein. Het ontwerp van dit museum is van de bekende Nederlandse architect Hubert-Jan Henket. Aanleiding voor de nieuwbouw vormde het legaat van de Friese architect Abe Bonnema, die bij zijn dood in 2001 een bedrag van 18 miljoen euro naliet aan een nieuw te bouwen Fries museum. Een voorwaarde was echter wel dat het museum moest worden verplaatst naar het Wilhelminaplein. Ook is er op dit plein iedere vrijdag een markt.

Aan de rand van het centrum zit het retailpark De Centrale, waar vroeger de PEB Centrale (P.E.B. staat voor Provinciaal Elektriciteits Bedrijf, later opgegaan in het huidige Nuon N.V.) was gevestigd. Toen dit bedrijf verdwenen was kwam in 1989 het terrein van 7 hectare te koop. Een projectontwikkelaar kocht het verlaten fabrieksterrein dat werd gesloopt om plaats te maken voor 12.000 m² winkellocatie. In 1991 openden de eerste winkels hun deuren. Hier zijn winkels met grotere verkoopoppervlakken gevestigd zoals Media Markt. Ook zijn er enkele speciaalzaken en een bouwmarkt gevestigd. De komende jaren zal nog eens 13.000 m² bijgebouwd worden. Daarmee komt het totale winkeloppervlak op 42.000 m². De opzet en de branchering vindt plaats in nauwe samenwerking met de gemeente.

Media[bewerken]

Voor nieuwsgaring zijn er in Leeuwarden diverse kanalen. De twee dagbladen die zich beide op de gehele provincie richten zijn de Leeuwarder Courant en het Friesch Dagblad. Verder zijn er de gratis bladen zoals RondOm Leeuwarden, Huis aan Huis, Stadsblad Liwwadders en UIT (ook als bijlage van de Leeuwarder Courant). Omrop Fryslân richt zich met radio, tv en internet met name op de gehele provincie en de lokale omroep Omroep Mercurius richt zich met dezelfde middelen specifiek op de gemeente Leeuwarden. Op internet zijn de nieuwswebsites www.halloleeuwarden.nl en www.liwwadders.nl sterk vertegenwoordigd, evenals de sites van de beide dagbladen en de beide omroepen. Mercurius zendt ook via een kabelkrant nieuwsberichten uit, gecombineerd met de radio-uitzendingen. De raadsvergaderingen worden rechtstreeks uitgezonden via het lokale radiostation dat ook uitzendt via internet.

Bezienswaardigheden[bewerken]

Oude hoofdpostkantoor

Monumenten[bewerken]

Met 617 rijksmonumenteninschrijvingen staat Leeuwarden in de top-15 van Nederlandse monumentengemeenten, dankzij een historische binnenstad en woonwijken uit de late negentiende en vroege twintigste eeuw. Ook heeft de stad beschermde stadsgezichten zoals de binnenstad met singels, het Nieuwe Kanaalgebied en de Hollanderwijk. Deze worden beschermd omdat ze een bijzondere ruimtelijke structuur en karakter hebben, waarin een ontwikkelingsgeschiedenis van soms eeuwen is te zien. De bescherming geldt voor het historisch gegroeide patroon van gevelwanden, straten, pleinen, grachten en groengebieden en de onderlinge verhouding daarvan. Naast de rijksmonumenten zijn er 375 beeldbepalende panden.

De monumenten betreffen woonhuizen, kerken, molens, pakhuizen, winkel- en kantoorpanden en ook parken, een middeleeuwse waterloop en standbeelden. Ook de kaden en pijpen in de binnenstad en delen van de oude omwalling en grachten zijn monumentaal. De oudste monumenten dateren uit de dertiende eeuw, waaronder de Grote of Jacobijnerkerk (kloosterkerk van de Dominicanen) met beroemd Christian Müllerorgel. Het jongste monument is het Burmaniakamp uit 1940, de Duitse manschappenverblijven tegenover de vliegbasis. In de tussenliggende eeuwen zijn panden gebouwd zoals de Kanselarij, de Waag (beide uit de Renaissanceperiode) en herenhuizen aan de Tweebaksmarkt, de Voorstreek en de Nieuwestad. De grootste groep rijksmonumenten bestaat uit eenvoudige woon- en winkelpanden. Aan het Schapendijkje, tegen het terrein van de vliegbasis bevindt zich de eeuwenoude grafkelder van de familie Dorhout. Net buiten de stad staan twee poldermolens, de Bullemolen en de Froskepôlemolen.

Overigens zijn ook enkele archeologische vindplaatsen beschermd als monument vanwege een hoge archeologische verwachting.

Zie ook de Lijst van gemeentelijke monumenten in Leeuwarden (stad)

Oude architectuur[bewerken]

Moderne architectuur[bewerken]

  • Belastingkantoor (voormalig Waterschapskantoor) (1972), Tesselschadestraat
  • Postbank-gebouw(1974), architect: Abe Bonnema. De top van het gebouw wordt gesierd door een groot kunstwerk van Marte Röling.
  • Averotoren Het gebouw is 77 meter hoog, en is daarmee het één na hoogste kantoorgebouw in Leeuwarden. Het gebouw werd in 1991 voltooid en het telt 17 verdiepingen. De toren is ontworpen door Bonnema architecten. (1991), architect: Abe Bonnema.
  • de 114 meter hoge Achmeatoren (2001), architect: Abe Bonnema. De toren is de hoogste van Noord- en Oost-Nederland en haalde enkele malen het landelijk nieuws door spontaan vallende gevelplaten.
  • Het business center Crystalic (2002), architect: Gunnar Daan
  • De uitbreiding van het hoofdkantoor van de Friesland Bank. Een groot atrium en een transparante koepel zorgen voor overzicht en grote ruimtelijkheid van binnenuit en geven het complex identiteit en herkenbaarheid in de stad. (2003), architect: Van Tilburg Ibelings von Behr Architecten
  • Nieuwbouw van de NHL Hogeschool, Rengerslaan; architect: Abe Bonnema (oudbouw), Herman Herzberger (nieuwbouw)

Parken[bewerken]

Cultuur[bewerken]

Voormalige kanselarij uit 1566, tot voor kort Fries Museum

Leeuwarden beschikt over een uitgebreide culturele infrastructuur waaronder een schouwburg, musea en kleinschalige podia.

Cultuurbeleid[bewerken]

In 1989 werd middels een omstreden herenakkoord tussen de commissaris van Friesland (Hans Wiegel) en Groningen (Henk Vonhoff) overeengekomen dat de kunstvakopleidingen zouden verhuizen naar Groningen. Dit betekende het vertrek van de Muziekpedagogische Akademie Leeuwarden (MPA)/Conservatorium Leeuwarden, kunstacademie Vredeman de Vries en ook het Frysk Orkest (en de komst van agrarisch opleidingsinstituut Van Hall). In 1998 verscheen de eerste gemeentelijke cultuurnota onder de titel 'Tussen de stenen het cement' (nota 1998-2000); deze behelsde een weergave van de aanwezige infrastructuur. Met de opvolgende nota 'Uit het cultureel receptenboek' (nota 2001-2004) werden bezuinigingen doorgevoerd. Onder de nota 'Behouden Vaart' (nota 2005-2008) werden bezuinigingen gerealiseerd door taken toe te voegen aan bestaande instellingen, Theater Romein als vernieuwend vlakkevloertheater te laten verdwijnen en flink te bezuinigen op de Leeuwarder bibliotheken. Een nieuwe stichting is in het leven geroepen om in het voormalige theater een poppodium te realiseren. In de nota 'Cultuurvuur' (nota 2008-2012) zijn ambities geformuleerd ten aanzien van het versterken van de bestaande culturele infrastructuur, meer reuring in de stad en het realiseren van productiefuncties. De kandidaatstelling voor de Culturele hoofdstad van Europa in 2018 werd op 6 september 2013 toegewezen.

Musea[bewerken]

Fries Museum

Beeldhouwkunst[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie ook: Lijst van beelden in Leeuwarden

In de stad staat een ruime collectie aan beelden, waaronder een aantal van oud-Leeuwarders als Mata Hari, Pieter Jelles Troelstra en Piet Paaltjens.

Theater en muziek[bewerken]

Film[bewerken]

In Leeuwarden bevindt zich het Centrum voor Film in Friesland. Ook zijn er het Filmhuis en de bioscopen Tivoli en Cinema.

Uitgaansleven[bewerken]

Er zijn meer dan 100 horecagelegenheden in Leeuwarden, waaronder veel kroegen, een aantal feestcafés en een grote discotheek, Club Red, die sinds 31 mei 2012 op het Ruiterskwartier gevestigd is. Alle horeca sluit uiterlijk om 3 of 5 uur 's nachts, maar mag een geleidelijke uitstroom hanteren tot 6 uur.

Leeuwarden kent een groot aantal kroegen. Deze zijn vooral geconcentreerd in de Doelesteeg, rond het Ruiterskwartier, bij het Gouverneursplein en aan de Nieuwestad. Enkele cafés hebben een podiumfunctie, zie daarvoor bij 'Cultuur' onder 'Theater en muziek'.

Evenementen[bewerken]

Klimaat[bewerken]

Leeuwarden heeft net als de rest van Nederland een gematigd zeeklimaat. De klimaatgegevens zijn van het KNMI meetstation in Leeuwarden.

Weergemiddelden voor Leeuwarden
Maand jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec Jaar
hoogste maximum (°C) 12,6 14,4 20,4 26,0 28,7 32,5 31,4 32,8 29,1 23,8 16,4 14,2 32,8
gemiddeld maximum (°C) 4,6 5,1 8,3 11,4 15,9 18,1 20,3 20,8 17,6 13,4 8,7 5,8 12,5
gemiddelde temperatuur (°C) 2,4 2,5 5,0 7,4 11,6 14,3 16,4 16,6 13,9 10,1 6,1 3,6 9,2
gemiddeld minimum (°C) -0,2 -0,4 1,6 3,2 6,9 9,8 12,2 12,0 9,8 6,6 3,3 1,1 5,5
laagste minimum (°C) -19,9 -16,3 -16,3 -5,9 -1,7 1,3 5,7 5,4 2,0 -6,5 -14,2 -19,2 -19,9
neerslag (mm) 65,6 42,1 59,4 38,4 51,4 68,7 64,2 60,2 82,1 78,4 83,7 73,0 767,2
bron: KNMI: Langjarige gemiddelden en extremen, tijdvak 1971 - 2000[4][5]

Verkeer en vervoer[bewerken]

Wegverkeer[bewerken]

Een aantal hoofdwegen verbindt Leeuwarden met andere steden:

A31 Leeuwarden - Harlingen - Afsluitdijk - Amsterdam
A32 Leeuwarden - Heerenveen - Zwolle
N31 Leeuwarden - Drachten - Emmen
N355 Leeuwarden - Groningen

In de jaren vijftig en zestig is er een ringweg om Leeuwarden aangelegd, die nu midden in de stad ligt. Andere belangrijke wegen in Leeuwarden zijn de Groningerstraatweg, de Harlingerstraatweg en de Mr. P.J. Troelstraweg.

Met de voorlichtingscampagne "Ruim baan voor bereikbaarheid" wil de gemeente zo veel mogelijk bekendheid geven aan de infrastructurele werkzaamheden. Het verbeteren van de bereikbaarheid van Leeuwarden is een belangrijk doel van het Gemeentelijk Verkeers- en Vervoersplan (GVVP). Met de uitvoering van onderhoudswerkzaamheden en de aanleg van nieuwe infrastructuur wil men hiermee bereiken dat Leeuwarden ook in de toekomst bereikbaar blijft, dat men makkelijk en snel zijn weg kan vinden en dat er voldoende parkeerplaatsen zijn. In 2007 is er een tweede grote parkeergarage in het centrum bij gekomen, onder het Oldehoofsterkerkhof.

In april 2009 is er definitief 742 miljoen euro vrijgekomen voor het GVVP. Dit bedrag wordt voor 70% gefinancierd door het rijk, 20% door de provincie Friesland en 10% door de gemeente Leeuwarden. Het bedrag wordt gebruikt voor de aanleg van de Haak om Leeuwarden, een aquaduct en verbetering van het kruispunt bij het Drachtsterplein, realisatie Station Leeuwarden Werpsterhoek, aanleg van een vijfde openbare parkeergarage bij het WTC Leeuwarden, aanleg van een fietstunnel bij het Oostergoplein en verdubbeling van het spoor tussen Leeuwarden en Groningen.

Spoorwegen[bewerken]

Leeuwarden is een spoorwegknooppunt en heeft een intercitystation, en twee andere stations. In de toekomst is nog een station gepland. De stations zijn:

Leeuwarden heeft verbindingen met Meppel/Zwolle, Luchthaven Schiphol/Den Haag, Utrecht/Rotterdam, Groningen, Harlingen, Sneek en Stavoren.

Leeuwarden had ook een spoorverbinding naar Anjum/Dokkum - bekend onder de naam Dokkumer Lokaaltje - en naar Harlingen/Franeker via Stiens. Deze spoorlijnen, onderdeel van het NFLS-netwerk, zijn echter lang geleden opgeheven.

Busvervoer[bewerken]

Naast het treinstation Leeuwarden liggen twee busstations. Een overdekt busstation voor de stadslijnen van Arriva. Met deze lijnen, die worden gereden onder de formule Frysk Ferfier, is iedere wijk bereikbaar. Daarachter liggen de perrons voor de streekbussen van Arriva en Qbuzz naar onder andere Dokkum, Buitenpost, Drachten, Heerenveen, Joure, Sneek, Sint Annaparochie, Bolsward, Franeker, Harlingen en Alkmaar. Aan de zijkant (tussen het treinstation en het stadsbusstation) liggen de eindhalte voor alle streeklijnen en een halte voor de scholierenlijnen.

Waterwegen[bewerken]

De Zuiderstadsgracht met links en rechts de Willemskade, gezien vanaf de Wirdumerpoortsbrug (2010)

Leeuwarden ligt aan het druk bevaren Van Harinxmakanaal, dat Leeuwarden verbindt met Harlingen en het Prinses Margrietkanaal. Deze routes worden vooral gebruikt voor goederenscheepvaart. Voor pleziervaart wordt voor de Dokkumer Ee tussen Leeuwarden en Dokkum gebruikt. Het is een doorgaande vaarroute die belangrijk is voor de pleziervaart in Noord-Friesland. Een (eveneens doorgaande) zijvaart van de Dokkumer Ee, is de Bonkevaart, het eindpunt van de Schaats-Elfstedentocht. De Zwette verbindt Leeuwarden met het Friese Merengebied in de Zuidwesthoek.

Onderwijs, welzijn en sport[bewerken]

Onderwijs[bewerken]

Stedelijk Gymnasium

In Leeuwarden zijn diverse scholen voor middelbaar beroepsonderwijs en voortgezet onderwijs gevestigd, waaronder het Friesland College, ROC Friese Poort, CSG Comenius, AOC Friesland, Christelijk Gymnasium Beyers Naudé en 5 scholen die horen bij de Friese scholengemeenschap Piter Jelles. Ook heeft het scholen van het speciaal onderwijs, zoals de professor Grewelschool.

In Leeuwarden zijn drie scholen voor hoger beroepsonderwijs gevestigd: Hogeschool Van Hall Larenstein, NHL Hogeschool en Stenden Hogeschool (fusie van de Christelijke Hogeschool Nederland en de Hogeschool Drenthe).

Ook telt Leeuwarden vestigingen van de Universiteit Wageningen, Rijksuniversiteit Groningen en de Hanzehogeschool Groningen. De in Leeuwarden gevestigde Academie voor Popcultuur is van deze laatstgenoemde HBO-instelling een opleiding. Verder is de Open Universiteit ook in Leeuwarden gevestigd.

Bibliotheken[bewerken]

Openbare bibliotheek

Er zijn vier bibliotheken in Leeuwarden. De hoofdlocatie is gevestigd aan de Wirdumerdijk (Centrum) in het voormalig Beurs- en waaggebouw. Verder is er de bibliotheek Leeuwarden-Aldlân (Zuid), Leeuwarden-Camminghaburen (Oost) en de bibliotheek Leeuwarden-Bilgaard (Noord), die (tijdelijk) buiten gebruik was, omdat het winkelcentrum waarin de bibliotheek gevestigd was, was afgebrand. De bibliotheek is inmiddels heropend.

Verder is er nog Tresoar, het Fries Historisch en Letterkundig Centrum, waarvan de voormalige Provinciale Bibliotheek deel uitmaakt, gevestigd aan het Oldehoofsterkerkhof. Hier is veel informatie over de provincie Friesland te vinden. Ook zijn hier krantenarchieven zoals die van de Leeuwarder Courant en het Friesch Dagblad.

Gezondheidszorg[bewerken]

Het MCL (Medisch Centrum Leeuwarden) is met 990 bedden het grootste algemene ziekenhuis van Noord-Nederland en tevens een van de grootste van Nederland. In het MCL zijn alle medische en verpleegkundige specialismen te vinden. Sinds 2004 is het MCL (voormalig MCL-Zuid) het enige ziekenhuis van Leeuwarden.

Sport[bewerken]

Leeuwarden is bekend als start- en finishplaats van de Elfstedentocht. Ook wordt in de stad de Marathon van Leeuwarden gehouden.

Er is de profvoetbalclub Cambuur Leeuwarden. SC Cambuur komt weer uit in de Eredivisie vanaf het seizoen 2013-14 en speelt zijn thuiswedstrijden in het Cambuurstadion. Het stadion heeft een capaciteit van 10.250 plaatsen en staat bijna midden in de stad, wat niet vaak meer voorkomt in Nederland. Naast het Cambuurstadion zijn er nog drie grote sportparken: Kalverdijkje, Sportpark Nylân en Sportpark De Magere Weide. Her en der in de stad liggen nog wat andere, kleinere sportparken.

Leeuwarden heeft twee skûtsjes, Leeuwarden en It Huzumer Skûtsje, De Leeuwarder heeft als zeilteken een Leeuw en die van het dorp Huizum heeft een gecombineerde L en M als zeilteken.

Religie[bewerken]

Protestants[bewerken]

De Grote- of Jacobijnerkerk uit de 13e eeuw

Onder de protestantse kerk i.o. vallen de volgende kerkgemeenten:

Het periodiek van de protestantse kerken heet 'De Geandewei'.

Rooms-katholiek[bewerken]

De parochie van de rooms-katholieke kerk in Leeuwarden heet de Titus Brandsma Parochie die ontstaan is na een fusie van meerdere parochies in 1986. Deze reorganisatie was noodzakelijk door de toenemende ontkerkelijking in Leeuwarden. Het aantal parochianen bedroeg anno 2008 circa 6000. De parochie heeft de beschikking over twee kerkgebouwen:

Geschiedenis[bewerken]

In 1559 richtte de Paus een groot aantal nieuwe bisdommen op. Een daarvan was het bisdom Leeuwarden. In 1570 werd de St. Vitusbasiliek, die op de terp de Oldehove stond, tot kathedraal gewijd. Kort daarop werd deze twee maal door een hevige storm getroffen en daarna door de definitieve overwinning van de hervormden getroffen. Begin 17e eeuw werd het godshuis afgebroken; het kerkhof en een scheve stompe toren (Oldehove (gebouw)) was wat er overbleef. In de jaren 80 van de vorige eeuw waren de contouren van de basiliek nog zichtbaar op het parkeerterrein dat het Oldehoofsterkerkhof was geworden.

Het bisdom Leeuwarden heeft maar kort gefunctioneerd, tot ongeveer 1580. Maar het leeft voort in de huidige naam van het bisdom, dat sinds 2006 herdoopt is tot Bisdom Groningen Leeuwarden. In 1609, midden in de Reformatieperiode en de Tachtigjarige Oorlog, durfden twee priesters zich weer in Leeuwarden te vestigen en werden de eerste staties gesticht. In die tijden waarin de katholieke eredienst in Friesland verboden was, ontstond een 'statie' als een priester in het geheim niet alleen praktiserende katholieken bezocht en met hen de H. Mis vierde, maar ook bij hen ging wonen. Dat hebben in 1609 twee priesters gedaan, aan de Vleesmarkt (waar nu bioscoop Tivoli zit) en aan de Bontepapensteeg. Eigenlijk kun je zeggen, dat de katholieken in Leeuwarden 400 jaar geleden zich als gemeenschap opnieuw hebben georganiseerd. Op 19 november 1884 werd de nieuwe St. Bonifatiuskerk, toen aan de Voorstreek maar nu aan een eigen plein (Bonifatiusplein), door de aartsbisschop ingewijd.

In de jaren 1935-1937 werd aan de Harlingerstraatweg de Dominicuskerk gebouwd met naast de hoofdingang een Mariakapel.

Naar aanleiding van de voornoemde gebeurtenissen in 1559, 1609 en 1884 werden in 2009 de jubilea ervan gevierd.

Bedevaart[bewerken]

Leeuwarden ligt op een gecreëerde bedevaartsroute die vanaf Sint Jacobiparochie over het Jabikspaad naar Hasselt leidt en vanaf daar verder voert als pelgrimsroute naar Santiago de Compostella.

Kort voor 1510 was er een bedevaart ontstaan naar de Sint Vituskerk ter ere van een nieuw Maria-beeld dat wonderen zou verrichten. In 1510 begon de traditie van de rondgang op de zondag na het feest van O.L.Vrouw Visitatie (2 juli) waarin het beeld werd meegedragen. Vermoedelijk vond de rondgang tot 1580 plaats aangezien in maart 1580 alle Leeuwarder kerken aan de protestanten werden toegewezen. Toen het na die hervorming in het bezit kwam van de dominicanen bleef het beeld een toevlucht voor mensen in nood. Het beeld staat tegenwoordig in de Mariakapel van de Dominicuskerk. Langs de oude processieweg werd van 1948 tot en met 1964 jaarlijks een stille omgang gelopen.[6] In 1997 werd het beeld voor het eerst weer uit de Mariakapel gehaald en op het hoogaltaar geplaatst - iets wat sindsdien jaarlijks gebeurt op 15 augustus, het feest van Maria-Tenhemelopneming. Het Marialof (in oktober) vindt tegenwoordig de rondgang met het beeld plaats door de Dominicuskerk.

Op zondag 6 oktober 2013 liepen ongeveer 450 bedevaartgangers mee in de Mariaprocessie van de Titus Brandsmaparochie met het middeleeuwse 'genadebeeld' Onze Lieve Vrouwe van Leeuwarden. In oktober 2010 trok de processie voor het eerst sinds de reformatie door de binnenstad.[7] De plechtige optocht, met als hoofddeelnemer de Bisschop van Groningen-Leeuwarden Gerard de Korte, ging van de Sint Bonifatiuskerk naar de Sint Dominicuskerk. Op het Oldehoofsterkerkhof werd stilgehouden. Op die plek stond ooit de Sint Vituskerk waar het Mariabeeldje in de zestiende eeuw werd gekoesterd. Het Mariabeeld is in de loop der tijd meermaals bekleed met sieraden, zoals een kroon (1954), een kruis en een kettinkje, vervaardigd uit giften van parochianen.[8]

Jodendom[bewerken]

Islam[bewerken]

Bekende Leeuwarders[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Lijst van Leeuwarders voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Leeuwarden in cijfers
  2. Meulen, P. v.d. en Talma, K.S. Rondom de Oldehove - Geschiedenis van Leeuwarden en Friesland door de Leeuwarder Geschiedeniscommissie p. 36 (Leeuwarden 1952)
  3. Wijken in Leeuwarden en omgeving, site Gemeente Leeuwarden, 3 jan 2009
  4. KNMI: Langjarige gemiddelden, tijdvak 1971 - 2000
  5. KNMI: Langjarige extremen, tijdvak 1971 - 2000
  6. Bedevaarten: Leeuwarden, O.L. Vrouw van Leeuwarden, Meertens Instituut. URL geraadpleegd 5 november 2010.
  7. Mariaprocessie met Marialof, Titus Brandsma Parochie. URL geraadpleegd 5 november 2010.
  8. Margry, P.J., Caspers, C., 2008, 101 Bedevaartplaatsen in Nederland, Uitgeverij Bert Bakker, Amsterdam, p. 277-279. ISBN 978-90-351-3288-7