Mata Hari

Mata Hari

Mata Hari, echte naam Margaretha Geertruida (Griet) Zelle, (Leeuwarden, 7 augustus 1876 - Vincennes, 15 oktober 1917) was een Nederlandse danseres. Ze werd wegens spionage door de Fransen veroordeeld wegens hoogverraad en gefusilleerd.

Mata Hari is beroemd geworden door haar vermogen om in te haken op de populaire smaak van haar tijd. In 1905 brak ze in Parijs door met haar 'Oosterse' dansen. Ze is nog altijd wereldberoemd, hoewel er geen filmbeelden van haar optredens bestaan, laat staan beelden met muziek. Er resteren slechts een handvol foto's, alsmede de overlevering van haar tijdgenoten. Het Fries Museum te Leeuwarden heeft documentatie over haar.

Sommigen beschouwen Mata Hari als een symbool van het oude Europa, dat met zijn glamour en schittering in de Eerste Wereldoorlog ten onder ging, anderen beschouwen haar als een welgestelde artistieke prostituee.

Levensloop

Jonge jaren

Margaretha Zelle werd geboren als dochter van Adam Zelle (1840-1910), een winkelier in hoeden, en Antje van der Meulen (1842-1891). Tot haar 13e kreeg ze Franse, Duitse en Engelse privélessen. Haar vader ging in 1889 echter failliet, en kort daarna scheidden haar ouders van tafel en bed. Haar vader hertrouwde in Amsterdam op 9 februari 1893 met Susanna Catharina ten Hoove. Margaretha kwam na de scheiding in Leiden terecht. Daarna woonde ze bij een oom in Den Haag.

Ze studeerde in Leiden voor kleuterleidster, maar toen de leraar met haar begon te flirten werd ze door haar oom van de opleiding gehaald.

Nederlands-Indië

Op haar 18e reageerde Margaretha op een contactadvertentie in de krant van de KNIL-kapitein Rudolph MacLeod, afkomstig uit een vooraanstaande Nederlandse familie, zij het met een Schotse naam. Ze trouwde met hem op 11 juli 1895 in Amsterdam. Rudolph MacLeod was twintig jaar ouder. Dit huwelijk was in twee opzichten zeer belangrijk voor Margaretha Zelle - het bracht haar in de Haagse 'betere standen' en ze verwierf meteen een financiële stabiliteit. In 1897 vertrok het gezin MacLeod naar Nederlands-Indië. Inmiddels was hun zoon Norman-John MacLeod geboren. In 1898 werd te Malang hun dochter Louise Jeanne MacLeod geboren.

Het huwelijk was voor Margaretha een mislukking. Haar echtgenoot bleek een alcoholist te zijn die zijn agressie vaak afreageerde op haar. Hij hield er waarschijnlijk minnaressen op na. Margaretha trok tijdelijk in bij de familie Van Rheede, een ander Nederlands officiersgezin. Maandenlang bestudeerde ze de Indische tradities en cultuur. Ze werd ook lid van een lokale dansgroep. In 1897 gebruikte ze voor het eerst de artiestennaam 'Mata Hari', Maleis voor Oog van de dageraad ofwel zon.

In 1899 overleed hun zoon Norman-John. Wegens toenemende huwelijksproblemen besloot het echtpaar MacLeod in 1902 naar Nederland terug te keren. Nog datzelfde jaar volgde een scheiding van tafel en bed. De echtscheiding werd voltrokken in Rheden op 10 juni 1907.

Danseres

Nieuwe Uitleg 16 in Den Haag, het huis waar Mata Hari in 1915/16 woonde

Nog datzelfde jaar vertrok Margaretha naar Parijs, waar ze een tijdje optrad in een circus onder de naam Lady MacLeod, waarmee de leden van de patriciërsfamilie MacLeod in Nederland het helemaal niet eens waren.

Begin 1905 begon ze met het opvoeren van de exotische dansen, waarmee ze uiteindelijk beroemd zou worden. Ze nam nu permanent de naam Mata Hari aan. Ze debuteerde op 13 maart 1905 met haar act in Musée Guimet. Haar optredens werden meteen een succes.

Mata Hari werd al snel beroemd tot ver buiten de lichtstad. Optredens in Wenen, Monaco, Madrid, zelfs de Scala in Milaan volgden. Minstens zo fameus was haar levenswandel; aangezien ze voor hogere militairen en leden van het Corps Diplomatique ook tussen de lakens veel entertainment had te bieden, was ze een veelbegeerde courtisane.

De optredens van Mata Hari waren volledig afgestemd op de geromantiseerde ideeën over Azië die destijds in West-Europa in de mode waren. Mata Hari voegde er een flinke scheut erotiek aan toe. Om nog meer tot het publiek te spreken verzon ze ook een nieuwe identiteit. Zo beweerde ze geregeld een Javaanse prinses te zijn, die sinds haar jeugd de heilige dansen zou hebben geleerd van priesters. Ze werd talloze keren gefotografeerd, vaak zeer schaars gekleed. MacLeod verzamelde veel van deze foto’s als bewijsmateriaal om te kunnen onderbouwen dat ze ongeschikt was om de voogdij over hun dochter te krijgen.

Dubbelagent

Tijdens de Eerste Wereldoorlog bleef Nederland neutraal. Dit betekende voor Mata Hari dat ze, gezien haar Nederlandse nationaliteit, vrij over de grenzen mocht reizen. Wel moest ze, om de oorlog te ontlopen, naar Frankrijk reizen via het Verenigd Koninkrijk en Spanje. Haar vele reizen trokken echter wel de aandacht, evenals het feit dat ze het aanlegde met veel hoge militairen. In een aantal interviews met de officieren van de British intelligence beweerde ze zelfs een geheim agente te zijn voor de Franse militaire geheime dienst.

In januari 1917 zond de Duitse militaire attaché in Madrid een radiobericht naar Berlijn, waarin hij sprak van waardevolle informatie die hij zou hebben gekregen van een spion met de codenaam H-21, ofwel Mata Hari. Opvallend genoeg werd dit bericht verzonden in een code waarvan de Duitsers wisten dat de Fransen hem reeds hadden gebroken, en het bericht dus makkelijk konden onderscheppen. Dit is voor sommige historici bewijs dat het bericht vals was, en alleen was bedoeld om de Fransen op het verkeerde been te zetten.

Arrestatie en doodvonnis

Executie van Mata Hari; een scène uit een speelfilm uit 1920

De Fransen namen het bericht echter serieus. Op 13 februari 1917 arresteerden ze Mata Hari in haar hotelkamer in Plaza Athénée. Vanuit de gevangenis deed Mata Hari pogingen om de buitenwereld te overtuigen van haar onschuld. Zo schreef ze aan de Nederlandse consul in Parijs: "Ik heb niets misdaan. Mijn internationale betrekkingen zijn het gevolg van mijn werk als danseres en niet anders (...) Aangezien ik werkelijk niet heb gespioneerd, is het verschrikkelijk dat ik me niet kan verdedigen."

Ze werd na een kort proces ter dood veroordeeld op beschuldiging van hoogverraad wegens spionage voor de Duitsers. Het vonnis werd op 15 oktober 1917 in de slotgracht van het kasteel van Vincennes voltrokken door een vuurpeloton, waarna haar lichaam aan de wetenschap ter beschikking werd gesteld.

Later werd het doodvonnis heftig bekritiseerd. Ook uit Nederland kwamen protesten. Mede doordat de publiciteit over Mata Hari en haar tragische einde ook na 1918 doorging heeft Mata Hari's naam over de hele wereld bekendheid gekregen. Volgens Pat Shipmans biografie Femme Fatale was Mata Hari nooit een dubbelspion, maar werd ze slechts als zondebok gebruikt door de Franse militaire overheid voor het falen van het commando aan het front. Deze informatie kwam in handen van Pat Shipman toen zij nieuw geopende dossiers in Parijs mocht doornemen.

Het gerechtsdossier over de vermoedelijke spionne wordt pas in 2017 openbaar gemaakt. Dan zal mogelijk blijken wat de ware toedracht is geweest.

Legende

Het beeld dat al snel van Mata Hari bestond was dat van exotische danseres die als dubbelspionne gebruik maakte van haar verleidingskunsten om militaire geheimen van haar vele geliefden te ontfutselen. Het feit dat meteen na haar dood veel mensen twijfelden aan haar schuld droeg ertoe bij dat Mata Hari wereldberoemd werd.

Het beeld van Mata Hari werd versterkt door de vele verfilmingen van haar leven. In een vroege biografische film over haar, Mata Hari uit 1931 met Greta Garbo in de hoofdrol, zijn veel zaken echter verdraaid of aangedikt om beter aan te sluiten bij het beeld dat veel mensen destijds al van haar hadden.

Deze films droegen bij aan haar populariteit en versterkten het beeld dat velen al van haar hadden; Mata Hari werd het archetype van de femme fatale.

Mata Hari in de populaire cultuur

Films, toneel, musical

Het leven van Mata Hari werd in verschillende landen verfilmd, met onder andere Magda Sonja, Greta Garbo, Zsa Zsa Gábor, Jeanne Moreau en Sylvia Kristel in de hoofdrol. Fie Carelsen (bij haar vijfentwintigjarig jubileum in 1931) en Els van Rooden (bij Toneelgroep Centrum) brachten haar op het Nederlandse toneel tot leven en Josine van Dalsum gaf haar in 1980 gestalte in een 4-delige televisieserie. Zelfs werd er ooit een grote Broadwaymusical aan haar opgedragen. Al deze producties hadden één ding gemeen: het werden onbarmhartige flops.

Schilderkunst

Mata Hari heeft zich in 1916 door Isaac Israëls laten schilderen. Het kunstwerk hangt in het Kröller-Müller Museum te Otterlo.

Literatuur

Al tijdens haar leven was Mata Hari een dankbare bron voor publicaties van uiteenlopende aard en kwaliteit. Dit duurt tot op de dag van vandaag voort.

In oktober 2007 bracht thrillerauteur Tomas Ross het boek De Tranen van Mata Hari uit, waarin hij in zijn eigen kenmerkende fictiestijl de geheimen rond haar dood beschrijft. Ook is in 2007 het boek Het parfum van Mata Hari van Geertje Gort verschenen. Dit gaat over haar dochter Jeanne Louise (roepnaam 'Non').

Marijke Huisman schreef "Mata Hari (1876-1917): de levende legende" (1998), deel 2 in de serie 'Verloren Verleden', van Uitgeverij Verloren BV te Hilversum. ISBN 90-6550-442-7.

Enkele van de vele verfilmingen

• (en)  Mata Hari, die rote Tänzerin (1927) in de Internet Movie Database met Magda Sonja
• (en)  Mata Hari (1931) in de Internet Movie Database met Greta Garbo
• (en)  Mata-Hari (1964) in de Internet Movie Database met Jeanne Moreau
• (en)  Up the Front (1972) in de Internet Movie Database met Zsa Zsa Gábor
• (en)  Mata Hari(1978) in de Internet Movie Database regie: David Carradine. Deze film is nooit afgemaakt.
• (en)  Mata Hari (1985) in de Internet Movie Database met Sylvia Kristel
• (en)  Mata Hari, la vraie histoire (2003) in de Internet Movie Database met Maruschka Detmers

Latere verwijzingen

• De filmprijs van het Noordelijk Film Festival is naar haar vernoemd en heet de Matad'Or, een beeldje ontworpen door Machiel Braaksma.
• In het Fries Museum is de Mata-Hari-zaal aan haar gewijd.
• In Leeuwarden, op "Over de Kelders" aan de Voorstreek, staat een beeld uit 1976 van Mata Hari, gemaakt door Suze Boschma-Berkhout.

Externe links

• Zelle, Margaretha Geertruida (1876-1917), Biografisch Woordenboek van Nederland
• Matahari.nl
• De sluierdans van een spionne

Bronnen, noten en/of referenties

Wikiquote

Wikiquote heeft een collectie citaten gerelateerd aan Mata Hari.

Mediabestanden

Meer mediabestanden die bij dit onderwerp horen, zijn te vinden op de pagina Mata Hari op Wikimedia Commons.