Wilhelmina der Nederlanden

Wilhelmina
1880–1962
Koningin der Nederlanden
Periode	1890–1948
Voorganger	Willem III (regentes: Emma)
Opvolger	Juliana
Vader	Willem III
Moeder	Emma van Waldeck-Pyrmont
Dynastie	Oranje-Nassau

Prinses Wilhelmina in 1885.

Wilhelmina in 1898

Foto van Wilhelmina en Hendrik van 17 oktober 1900, een dag na de bekendmaking van de verloving.

Wilhelmina met Juliana, circa 1914.

Wilhelmina in 1942.

Beluister

(info)

Wilhelmina Helena Pauline Maria (Den Haag, 31 augustus 1880 – Apeldoorn, 28 november 1962), Prinses der Nederlanden (1880-1890, 1948-1962), Prinses van Oranje-Nassau en Hertogin van Mecklenburg (1901-1962), was van 1890 tot 1948 koningin der Nederlanden en regeerde onder de naam Wilhelmina.

Van 1890 tot haar achttiende verjaardag in 1898 was haar moeder, koningin Emma regentes, omdat Wilhelmina nog minderjarig was. In 1947 en in 1948 nam haar dochter, (toen) kroonprinses Juliana, het regentschap voor 157 dagen op zich. Wilhelmina deed officieel afstand van haar functie als Koningin der Nederlanden in haar 58ste regeringsjaar; feitelijk regeerde zij iets korter dan 50 jaar.

Jeugd

Wilhelmina werd op 31 augustus 1880 om 18.00 uur geboren op Paleis Noordeinde in Den Haag. Zij was het enige kind van koning Willem III en zijn tweede echtgenote Emma van Waldeck-Pyrmont. Ter gelegenheid van de geboorte werden militaire parades gehouden en klonken 49 saluutschoten. De ochtend na de geboorte volgde de aangifte bij de burgerlijke stand. Dit werd door haar vader gedaan op paleis Noordeinde, met twee ministers als getuige. Haar officiële namen waren:

• Wilhelmina, de vrouwelijke vorm van de traditionele Oranje-voornaam Willem;
• Helena, naar Helena van Nassau-Weilburg, de moeder van koningin Emma;
• Pauline, naar Pauline van Waldeck-Pyrmont, een zus van koningin Emma;
• Maria, naar Maria van Waldeck-Pyrmont, een zus van koningin Emma.

Over de roepnaam van de prinses werd lange tijd geheimzinnig gedaan. In de eerste maanden van haar leven werd zij Paulientje genoemd. Uiteindelijk schakelden haar ouders over op Wilhelmina.

De doop vond op 12 oktober 1880 plaats in de Willemskerk te Den Haag door dominee Cornelis Eliza van Koetsveld. De kleine Wilhelmina droeg een witte doopjurk van Brussels kant, waarin al haar opvolgsters zijn gedoopt. Haar moeder hield de baby ten doop. Onder de aanwezigen waren haar vader, de 83-jarige oudoom prins Frederik van Oranje-Nassau, oom en tante groothertog Karel Alexander van Saksen-Weimar-Eisenach en groothertogin Sophie, en de grootouders van moederskant vorst George Victor van Waldeck-Pyrmont en vorstin Helena van Nassau-Weilburg.

De kleine prinses groeide voorspoedig op. Op haar eerste verjaardag zette zij haar eerste stapjes.

Van haar drie oudere halfbroers uit haar vaders eerste huwelijk met Sophie van Württemberg leefde bij haar geboorte alleen nog prins Alexander van Oranje-Nassau (1851-1884). Hij was zo verbolgen over zijn vaders tweede huwelijk (hij sloot op de dag van de huwelijkssluiting de luiken van zijn paleis), dat hij weigerde zijn halfzusje te zien. Hij stierf toen zij vier jaar oud was. Hierdoor werd Wilhelmina troonopvolgster.

Toen Willem III op 23 november 1890 stierf, werd de tienjarige Wilhelmina automatisch koningin. Tot haar achttiende verjaardag nam haar moeder Emma als regentes het koningschap waar. In het Groothertogdom Luxemburg waren volgens de afgesloten erfstellingsovereenkomst alleen mannelijke afstammelingen uit het huis Nassau erfgerechtigd. De groothertogelijke kroon ging daar over op een ver familielid uit het Huis Nassau, Adolf, hoofd van de Walramse tak van Nassau.

Als meisje van dertien bezocht Wilhelmina met haar moeder-regentes de Duitse keizer Wilhelm II. Deze pochte tegenover Wilhelmina dat zijn gardisten bijna twee meter lang waren. Wilhelmina glimlachte beleefd en antwoordde dat wanneer de sluizen geopend werden, haar kleine land twee en een halve meter onder water stond. De keizer, tevens Prins van Oranje, werd door koningin Wilhelmina onderscheiden met het Grootkruis in de Militaire Willems-Orde en het Grootkruis in de Huisorde van Oranje.

Begin koningschap

Op 6 september 1898 werd Wilhelmina ingehuldigd in de Nieuwe Kerk in Amsterdam. Een jaar daarvoor had zij een grote klap te verwerken gekregen. Haar tante Sophie, de zus van haar vader en haar directe erfgename, was overleden. In haar autobiografie schreef zij dat haar tante veel voor haar betekend had.

Twee jaar na haar inhuldiging werd aan een Nederlands marineschip, Hr. Ms. Gelderland, opdracht gegeven naar Mozambique te varen om van daar Paul Kruger, president van het verslagen Transvaal, te evacueren. Dit gebaar (met stilzwijgende instemming van de Britten), leverde haar veel goodwill op in Europa. Zij had als Nederlands staatshoofd een zeer grote rol in het (mislukte) vredesproces van de Tweede Boerenoorlog.

Zie Koningin Wilhelmina in de Tweede Boerenoorlog voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Huwelijk

Men zocht naar een gemaal voor de jonge koningin. Britse kandidaten vielen af vanwege de Boerenoorlog. "Nur einen deutschen Prinzen soll sie bekommen", sprak de Duitse keizer.

Koningin-moeder Emma reisde in mei 1900 met haar dochter naar het slot Schwarzburg in Thüringen. Emma's moeder was een prinses van Schwarzburg. Daar waren ontmoetingen georganiseerd met drie kandidaten. Friedrich Wilhelm van Pruisen, kleinzoon van prinses Marianne, was door de keizer naar voren geschoven en de twee broers van Mecklenburg Schwerin waren geselecteerd uit de Almanach de Gotha. Van de broers kwam alleen Heinrich opdagen. Moeder en dochter kozen voor hertog Heinrich zu Mecklenburg-Schwerin. Op 16 oktober werd de verloving bekendgemaakt. Wilhelmina en Hendrik waren familie van elkaar: de Russische tsaar Paul I en diens echtgenote Maria Fjodorovna waren hun gemeenschappelijke overgrootouders, wat hen achterneef en -nicht van elkaar maakte.

Op 7 februari 1901 trouwde Wilhelmina met Hendrik, zoon van groothertog Frederik Frans II van Mecklenburg-Schwerin.

In maart 1902 werd bekendgemaakt dat de koningin zwanger was en in april kwam het bericht dat zij ernstig ziek was. Het bleek tyfus te zijn. Begin mei werd de situatie levensbedreigend genoemd. Wilhelmina was de laatste Oranjetelg en indien zij zou overlijden, zou de troon hoogstwaarschijnlijk naar een Duitser gaan. Meest genoemde kandidaat was Wilhelmina's achterneef Willem Ernst, groothertog van Saksen-Weimar-Eisenach, een kleinzoon van Wilhelmina's tante Sophie. Mogelijk zou Nederland dan opgeslokt kunnen worden door het Duitse Rijk. Eind mei verbeterde haar gezondheidstoestand en om volledig te herstellen ging zij naar Schaumburg. Op prinsjesdag 1902 verscheen Wilhelmina voor het eerst weer in het openbaar.

Maar hiermee was de onzekerheid nog niet ten einde. Het huwelijk van Wilhelmina en Hendrik bleef lange tijd kinderloos en bracht de eerste jaren vier miskramen. Tevens ontsnapten zowel koningin als prins op 26 februari 1908 nog maar net aan een verkeersongeval. Prins Hendrik bestuurde een auto die tegen een Haagse tram botste. Eind 1908 werd opnieuw een zwangerschap van de koningin bekendgemaakt door minister-president Theo Heemskerk en op 30 april 1909 werd een kind geboren, de latere koningin Juliana.

De koningin onderwees haar dochter zowel over de bijbel, in protestantse zin, als over alle facetten van het koninkrijk. Ook hierdoor ontstond tussen moeder en dochter een hechte band.

Dat het koningshuis ten tijde van de eerste decennia van haar regering nog niet algemeen geliefd en gerespecteerd was, blijkt onder meer uit het liedje van Jean-Louis Pisuisse uit 1909, "Brief van een ongehuwde moeder aan koningin Wilhelmina".

Feitelijk koningschap

Wilhelmina maakte van haar bevoegdheden als koningin nadrukkelijk gebruik. Hoewel zij wist waar haar grenzen lagen, respecteerde zij die met tegenzin. Veel had zij niet op met de politici van haar tijd, wat vaak tot conflicten leidde met haar ministers. De Amerikaanse pers publiceerde berichten dat zij door haar zakelijk inzicht het familiekapitaal vergrootte tot een miljard dollar. De Nederlandse koninklijke familie zou een van de grootste aandeelhouders van Koninklijke Olie zijn. Wilhelmina steunde de Verenigde Staten en Groot-Brittannië in een conflict over Mexicaanse olievelden.

Nadat de grote mogendheden Den Haag aanwezen als vestigingsplek voor het Vredespaleis, bood de negentienjarige koningin een van haar paleizen aan als plaats waar de landen hun geschillen vreedzaam konden laten bijleggen, door deze voor te leggen aan het Permanent Hof van Arbitrage. Zij bood een galadiner aan bij de afsluiting van de eerste Haagse Vredesconferentie. Zij zag weinig in deze initiatieven - Nederland was immers een neutraal land - en hechtte meer aan een sterke defensie. Daarover kwam ze in conflict met de achtereenvolgende regeringen, die toentertijd streefden naar een volksleger.

Hoewel zij meehielp om Nederland gedurende de Eerste Wereldoorlog neutraal te laten blijven, besloot Engeland een handelsblokkade tegen Nederland in te stellen. Toen in het voorjaar van 1918 Nederlandse koopvaardijschepen door de Engelsen werden opgebracht, was een grens overschreden. Er moest een gebaar worden gemaakt en op 5 juli 1918 vertrok een handelsvloot onder konvooi naar Nederlands-Indië, met de Nederlandse driekleur in top.

Na de Eerste Wereldoorlog

Maatschappelijke onrust, aangemoedigd door het uiteenvallen van de Russische, Oostenrijks-Hongaarse en Duitse Rijken en de communistische revolutie in Rusland in 1917, stak kort na de Eerste Wereldoorlog ook in Nederland de kop op, die de socialistische leider Pieter Jelles Troelstra in november 1918 tot zijn 'historische vergissing' inspireerde. Een proclamatie door Wilhelmina kalmeerde de gemoederen toen ook de verschillen tussen extreem rijk en extreem arm iets werden aangepakt: ziekenhuizen, nieuwe woningen en beperking van de uitbuiting van de arbeiders. Wilhelmina ging nu ook meer een eigen invulling geven aan het koningschap. Zij wilde "contact met alle lagen van de bevolking in haar arbeid, voelen en denken". Het ceremonieel werd drastisch teruggebracht, maar de "gouden kooi" kon zij niet doorbreken.

Na de Eerste Wereldoorlog vroeg de Duitse keizer op 10 november 1918 politiek asiel. Het kabinet-Ruijs de Beerenbrouck I verleende hem dat, tegen de wil van de geallieerde mogendheden Frankrijk, Groot-Brittannië en vooral België. Wilhelmina vermeed elk contact met hem. Zij verweet hem gebrek aan leiderschap en het verlaten van zijn volk. De Duitse revolutie zou ook in Nederland natrillen, zoals zij zou ondervinden.

Wilhelmina leed onder de buitenechtelijke avonturen en de financiële praktijken van prins Hendrik, die met zijn positie van prins-gemaal binnen het Nederlandse constitutionele bestel niet goed raad wist. Vanaf het einde van Eerste Wereldoorlog leefden ze vrijwel gescheiden; door de volgzaamheid van de pers in die tijd bleef het volk grotendeels onkundig van Hendriks misstappen.

Het overlijden van haar moeder en haar echtgenoot in 1934 maakten dat jaar moeilijk voor haar, niet alleen emotioneel, maar ook omdat het koningshuis toen nog maar uit twee personen bestond. Zij had het liefst willen aftreden omdat zij meende dat het volk een beetje op haar was uitgekeken en omdat zij zich onmachtig voelde het kabinetsbeleid bij te sturen. Zij wilde dit echter haar dochter Juliana niet aandoen voordat die haar eigen huwelijk geregeld had. Vanaf 1937 kreeg de monarchie de broodnodige personele versterking: Juliana trouwde met prins Bernhard van Lippe-Biesterfeld en in 1938 werd prinses Beatrix als Wilhelmina's eerste kleindochter en erfopvolger geboren; in 1939 volgde prinses Irene.

Samen met koning Leopold III van het nu ook neutrale België ontplooide zij enkele initiatieven voor het bewaren van de vrede in Europa, die niet mochten baten, maar wel de Nederlands-Belgische relaties hielpen verbeteren. In februari 1939 werd besloten tot de bouw van een centraal vluchtelingenkamp voor uit Duitsland gevluchte joden. Gekozen werd voor een locatie bij Elspeet. Koningin Wilhelmina verzette zich; zij vond de afstand van twaalf kilometer tot haar zomerverblijf Paleis Het Loo veel te weinig. Het kamp werd uiteindelijk bij Hooghalen gebouwd (kamp Westerbork).

De Tweede Wereldoorlog

Zie Koningin Wilhelmina in de Tweede Wereldoorlog voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Op 10 mei 1940 viel Duitsland Nederland binnen. De voltallige koninklijke familie vluchtte enkele dagen later naar Londen. Ook koningin Wilhelmina moest op advies van generaal Henri Winkelman uitwijken en deed dat ook, ondanks haar eerdere verwijt aan de Duitse ex-keizer over het verlaten van zijn volk. Haar aanvankelijke plan zou zijn geweest om met een Engelse torpedojager vanuit Den Haag naar Zeeland te varen en daar met haar troepen te strijden tot er hulp van de geallieerden kwam. Maar doordat het Duitse leger steeds verder Nederland introk en na het bombardement op Rotterdam, capituleerde Nederland. De torpedojager moest - op nadrukkelijk Engels bevel - koers zetten naar Engeland. Zo waren zij - met de grote Nederlandse kolonie Nederlands Indië in gedachten - zeker dat Nederland aan geallieerde zijde bleef.

In Londen gaf zij leiding aan de Nederlandse regering in ballingschap en zond radioboodschappen aan haar volk, via Radio Oranje. Zij nam daarbij geen blad voor de mond. Adolf Hitler noemde zij de 'aartsvijand van de mensheid'. Ook heeft zij in haar toespraken een keer haar afkeuring betuigd tegen de Jodenvervolging die op dat moment gaande was in Nederland. Ondanks de hierop gestelde straf werden de uitzendingen in Nederland veel beluisterd. Gedurende de laatste jaren van de bezetting groeiden zij en de kleur oranje uit tot symbool van bevrijding. Zelf werd zij gedurende de oorlog bijna gedood door een Duitse bom, die dichtbij haar huis in South Mimms, net ten noorden van Londen neerkwam.

Terwijl haar dochter en kleinkinderen in Canada zaten, ontpopte haar schoonzoon Bernhard zich tot adjudant, die zich voor de strijdkrachten inzette, al mocht hij zich van zijn schoonmoeder niet in gevaar brengen. In de oorlog sprak zij over een politiek denkbeeld, de 'vernieuwing', wat voortkwam uit haar frustraties met het vooroorlogse politieke bestel. Dit is nooit helemaal uitgewerkt, maar de kernthema's waren als volgt: afschaffing van de zuilen, een nog grotere macht voor de Kroon en een eendrachtiger Nederland. Zij had menigmaal conflicten met haar ministers, die voorstanders waren van het vooroorlogse bestel. Zij meende echter dat het volk achter haar zou staan.

Na de Tweede Wereldoorlog

Na de bevrijding van Zuid-Nederland was Anneville tot mei 1945 het verblijf van prins Bernhard, toen deze zijn hoofdkwartier in Breda had. Na zijn vertrek werd Anneville op 3 mei 1945 voor ongeveer zes weken de residentie van koningin Wilhelmina. Daarna gaf zij, uit woede over het gebruik van Paleis Het Loo door de nazi's, opdracht dit paleis af te breken. Het gezonde verstand overwon echter. Uit medeleven met het Nederlandse volk heeft Wilhelmina na de Tweede Wereldoorlog (september 1945 - april 1946) tijdelijk in een burgerhuis gewoond aan de Nieuwe Parklaan in Den Haag. Verder bracht zij persoonlijke bezoeken door het hele land.

Wilhelmina stimuleerde na de oorlog de wederopbouw van Nederland, maar zij kreeg een teleurstelling te verwerken met betrekking tot de vernieuwing die haar voor ogen stond; de oude politieke partijen en hun zuilen kwamen terug. Wilhelmina had zich vergist, de Nederlanders wilden niets van haar vernieuwing weten. Na een ambtsperiode van bijna 58 jaar deed zij op 6 september 1948 troonsafstand ten gunste van Juliana. Wilhelmina is de langst regerende monarch in de Nederlandse geschiedenis. Zij regeerde meer dan een kwart van de periode dat Nederland onder de Oranjes een constitutionele monarchie is (1815-heden).

Na haar abdicatie trok zij zich terug op Het Loo. Na haar aftreden nam de invloed van de Nederlandse monarchie op het beleid van de regering af, maar het Koninklijk Huis bleef populair.

Tijdens de watersnood van 1953 trad zij nog enkele malen in het openbaar op. Zij werkte tot op hoge leeftijd aan haar dynastieke belangen en zakelijke investeringen, waarbij zij onder andere contact had met de Amerikaanse familie Mellon en de Europese Rothschilds. Gedurende haar laatste levensjaren schreef zij haar autobiografie Eenzaam maar niet alleen.

Eén van de laatste keren dat zij in het openbaar verscheen, was bij de achttiende verjaardag van haar kleindochter Beatrix in 1956. Wilhelmina stierf op 28 november 1962, 82 jaar oud, en werd op 8 december 1962 bijgezet in het familiegraf in de Grafkelder van Oranje-Nassau in de Nieuwe Kerk in Delft.

Nakomelingschap

Afbeelding	Naam	Geboren	Overleden	Huwelijk	Kleinkinderen
	Juliana Louise Emma Marie Wilhelmina	30 april 1909	20 maart 2004	Bernhard van Lippe-Biesterfeld (1911-2004)	Beatrix (1938) Irene (1939) Margriet (1943) Christina (1947)

Kwartierstaat van Wilhelmina en haar halfbroers

Koning Frederik I van Württemberg (1754-1816)

Hertogin Augusta Caroline van Brunswijk (1764-1788)

Tsaar Paul I van Rusland (1754-1801)

Prinses Sophia Dorothea van Württemberg (1759-1828)

Koning Willem I der Nederlanden (1772-1843)

Prinses Wilhelmina van Pruisen (1774-1837)

George II van Waldeck-Pyrmont (1789-1845)

Emma van Anhalt-Bernburg-Schaumburg-Hoym (1802-1858)

Willem van Nassau-Weilburg (1792-1839)

Pauline van Württemberg (1810-1856)

Koning Willem I van Württemberg (1781-1864)

Grootvorstin Catharina Paulowna van Rusland (1788-1819)

Grootvorstin Anna Paulowna van Rusland (1795-1865)

Koning Willem II der Nederlanden (1792-1849)

George Victor van Waldeck-Pyrmont (1831-1893)

Helena van Nassau-Weilburg (1831-1888)

Prinses Sophie van Württemberg (1818-1877)

Koning Willem III der Nederlanden (1817-1890)

Emma van Waldeck-Pyrmont (1858-1934)

Willem (1840-1879)

Maurits (1843-1850)

Alexander (1851-1884)

Wilhelmina der Nederlanden (1880-1962)

Diverse foto's

• 

  Standbeeld Wilhelmina op latere leeftijd (Wilhelminapark, te Utrecht)

• 

  Woonhuis Wilhelmina aan de Nieuwe Parklaan in Den Haag

• 

  Borstbeeld van koningin Wilhelmina, Maracaibo, Venezuela

• 

  Prinses Wilhelmina

• 

  Wilhelmina in de jaren negentig van de negentiende eeuw

• 

  Koningin Wilhelmina spreekt tot het volk via Radio Oranje.

Geruchten

Tien jaar na de geboorte van Wilhelmina publiceerde Louis M. Hermans in het blad De Roode Duivel een vers, "Wie is papa?". Het vers leidde tot geruchten dat koning Willem III niet de vader zou zijn van Wilhelmina. In het geruchtencircuit werd gewezen naar De Ranitz. Hoewel er geen aanwijzingen zijn voor het overspel, bleken de geruchten hardnekkig.

Zie ook

• Thijs Booy

Externe link

• Toespraken van Wilhelmina die tijdens de Tweede Wereldoorlog door Radio Oranje zijn uitgezonden

Literatuur

• Berg, Pieter van den (2004) Geachte Mejuffrouw Breitsma, een koninklijk verzoek in 1905, De Grijze Gleufhoed
• Booy, Thijs (1963) Het is stil op het Loo, Ten Have
• Boudier-Bakker, Ida e.a. (1948) De Gouden Kroon gedenkboek Wilhelmina 1898-1948, De Spaarnestad Haarlem
• Fasseur, Cees (1998) Wilhelmina de jonge koningin, deel 1, Olympus
• Fasseur, Cees (2001) Wilhelmina krijgshaftig in een vormeloze jas, deel 2, Olympus
• Fasseur, Cees (2002) Wilhelmina sterker door strijd, Muntinga
• Lammers, Fred J. (1972) Wilhelmina Moeder des Vaderlands Hollandia
• Lammers, Fred J. (1980) De oude dame van het Loo Hollandia
• Leeuw, P. de (1923) De dochter der Oranjes. Het leven en de regeering van H. M. Koningin Wilhelmina der Nederlanden bij haar vijf-en-twintigjarig regeeringsjubileum aan het Nederlandsche volk verhaald, J.Gzn/Unitas
• Nieuwenhuizen, Bert van (2005) Wilhelmina een Koninklijke koppige Mevrouw, Aspekt
• Oranje-Nassau, Wilhelmina van (1959) Eenzaam maar niet alleen W. ten have, Amsterdam (volledige versie via Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren)
• Osta, A. P. J. van (1995) Drie vorstinnen, brieven van Emma, Wilhelmina en Juliana, De Arbeiderspers
• Schaap, Jord (2005) Het recht om te waarschuwen. Jodenvervolging en vernieuwing in de Radio Oranje-toespraken van Wilhelmina, (Radio Oranje, boek + CD), Anthos
• Saxton-Winter, E. (1911) Toen onze koningin nog prinsesje was, (vertaling H.S.S. Kuyper), Scheltens & Giltay
• Spliethoff, Marieke E. e.a. (2006) Koningin Wilhelmina schilderijen en tekeningen, Waanders
• Stevens, Harm (2005) Wilhelmina vorstin in oorlogstijd, Legermuseum
• Udink, Betsy (1998) Wilhelmina een portret in herinneringen, Aula
• Zee, Henri van der (2006) Londen in oorlogstijd wandelingen in de voetsporen van Wilhelmina, BZZTôH
• Zee, Nanda van der (1997) Om erger te voorkomen

Film en TV

• Wilhelmina (televisieserie)

Bronnen, noten en/of referenties

Mediabestanden

Meer mediabestanden die bij dit onderwerp horen, zijn te vinden op de pagina Wilhelmina of the Netherlands op Wikimedia Commons.