Nieuwe Kerk (Amsterdam)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Nieuwe Kerk
De Nieuwe Kerk, gezien vanaf de Dam
De Nieuwe Kerk, gezien vanaf de Dam
Plaats Dam, Amsterdam
Gebouwd in begin 15e eeuw
Restauratie(s) 1959-1980
Monumentnummer  5940
Architectuur
Stijlperiode (Neo-)gotisch
De hoofdingang van de Nieuwe Kerk, zijde Nieuwezijds Voorburgwal.Foto: bma.amsterdam.nl.
De hoofdingang van de Nieuwe Kerk, zijde Nieuwezijds Voorburgwal.
Foto: bma.amsterdam.nl.
Portaal  Portaalicoon   Christendom
Huisjes gebouwd tegen de Nieuwe Kerk, zijde Nieuwezijds Voorburgwal.
De Nieuwe Kerk in brand in 1645. (Egbert Lievensz. van der Poel)
Maquette van de Dam, met het Stadhuis, de Waag en de Nieuwe Kerk. Geëxposeerd in het Paleis op de Dam; 2005.
Maquette van de Nieuwe Kerk, zijde Nieuwezijds Voorburgwal. Rechts het Stadhuis. Geëxposeerd in het Paleis op de Dam; 2005.

De Nieuwe Kerk is een kerkgebouw in Amsterdam. De kerk is gelegen aan de Dam, op nummer 12, naast het Paleis op de Dam. Tussen de kerk en het Paleis loopt de Mozes en Aäronstraat.

Bouwgeschiedenis[bewerken]

De Sint-Nicolaaskerk (Oude Kerk), de eerste parochiekerk van Amsterdam, werd te klein bevonden door de enorme groei van de stad in de tweede helft van de 14de eeuw. Op 15 november 1408 gaf de Bisschop Frederik van Blankenheim van Utrecht toestemming voor een tweede parochiekerk. De kerk werd gewijd aan Onze Lieve Vrouwe, en later aan Sint-Catharina. De bouw was toen echter al ver gevorderd.

De geschiedenis van de Nieuwe Kerk begon omstreeks 1380 naast (niet in) de boomgaard van Willem Eggert. Hij had dit terrein bij zijn huis als bouwgrond voor de kerk geschonken en was de bouwheer en financier van de kerk die op 25 november 1409 gewijd werd. Willem Eggert werd in 1417 begraven in de voor hem gebouwde Eggertkapel.[1]

De Nieuwe Kerk is in fasen tot stand gekomen. De oudste delen van de kerk zijn het koor en transept. Tijdens een stadsbrand van 1421 liep de kerk wel schade op, maar deze bleef beperkt. Rond 1435 is men met de bouw van het schip begonnen. Oorspronkelijk zou het schip acht traveeën tellen, maar dit werden er vijf in verband met ruimtegebrek. In de tweede helft van de 15de eeuw werden de zijbeuken gebouwd en kwam er een lichtbeuk op het middenschip ten behoeve van lichtinval. Na 1538 is het noorder transept verhoogd tot de hoogte van de rest van de kerk. Dit is duidelijk te zien op een oude stadsplattegrond van Cornelis Anthonisz. uit 1538, waar de kerk nog een lage noorder transept heeft.

Tijdens de stadsbrand van 1452 raakte de kerk beschadigd. Er is sindsdien veel aan de kerk verbouwd en herbouwd. Eén van de laatste delen van de kerk die werd voltooid is de noordelijke dwarsarm uit 1530-1540, die stijlelementen uit de Renaissance vertoont.

In 1565 kreeg de Oude Kerk een nieuwe toren en de Nieuwe Kerk wilde niet achterblijven; men begint met het heiwerk voor een eigen toren, die echter nooit voltooid zal worden.

Tijdens de Beeldenstorm wordt ook de Nieuw Kerk getroffen en er blijft weinig over van het rijke katholieke interieur. Na de Alteratie van 1578 wordt de kerk in gebruik genomen als Protestantse kerk. Op de plaats waar ooit het hoofdaltaar stond, komt in 1662 het door Rombout Verhulst ontworpen grafmonument voor admiraal Michiel de Ruyter.

Terwijl de kerk de stadsbranden van 1421 en 1452 heeft doorstaan, ging het in 1645 helemaal mis. Door werkzaamheden door loodgieters brandde de kerk, op het koor en straalkapellen na, geheel uit. Na deze brand is de kerk in Gotiserende stijl hersteld.[2]

Brand van 1645[bewerken]

Drie maal brandde de kerk en vooral op 11 januari 1645 was de schade groot toen het dak, door het onverantwoordelijk handelen van enkele loodgieters, vrijwel geheel verbrandde. De heersende winterkou beschadigde het interieur verder. Na de brand werd de kerk gerestaureerd en verder verfraaid.

Het interieur van de kerk dateert voor het grootste deel van ná de brand van 1645. Hoewel de tijd van de gotiek toen voorbij was werd voor het herstel de gotische stijl toegepast. Er werd een nieuwe preekstoel gemaakt, door Albert Vinckenbrinck (1649-1664), en een nieuw orgel, waarvan de kast werd gemaakt door Jacob van Campen (1655). Organist van dit monumentale instrument is Bernard Winsemius.[3]

1rightarrow blue.svg Zie ook het artikel Orgels van de Nieuwe Kerk (Amsterdam)

Interieur[bewerken]

In de kerk bevindt zich de graftombe van Michiel Adriaenszoon de Ruyter. De tombe is het werk van Rombout Verhulst en Willem de Keyser. Ook Jan van Galen, Joost van den Vondel, Johannes Snippendaal en de weduwe Borski hebben in de Nieuwe Kerk hun laatste rustplaats gevonden.

In het interieur bevinden zich onder andere:

Foto's van het interieur[bewerken]

Toren[bewerken]

De Dam met het Stadhuis en de nooit gebouwde toren van de Nieuwe Kerk. Geschilderd door een onbekende schilder; tweede helft 17e eeuw.

Tot tweemaal toe is er een begin gemaakt met het bouwen van een kerktoren bij de kerk. In 1565 waren de fundamenten gelegd, maar door het veranderende religieuze en politieke klimaat werd de verdere uitvoer van de plannen onmogelijk gemaakt. In 1646 werd een tweede poging gedaan. Jacob van Campen, ook de architect van het naastgelegen stadhuis (thans het Paleis op de Dam), ontwierp een toren in een gotiserende stijl. In 1647 wordt de laatste van de 6363 palen voor de toren de grond ingeslagen. Er volgt een oud magisch ritueel om de bouw goed te laten verlopen: een bouwoffer ter waarde van 200 gulden aan goud, maar in 1653 werd de bouw al gestaakt. In 1783 werd de onvoltooide romp gesloopt. Wat rest is de onderbouw voor de westgevel van de kerk.

Inhuldigingen[bewerken]

De inhuldiging van koning Willem II in de Nieuwe Kerk; 28 november 1840. De koning legt rechts, staande onder een baldakijn, met opgeheven hand de eed af. Links liggen op een tafel de troon en scepter. De kerk is gevuld met toeschouwers. Geschilderd door Nicolaas Pieneman (1809-1860).
Inhuldiging van koningin Wilhelmina in de Nieuwe Kerk; 6 september 1898.

De Nieuwe Kerk wordt, sinds soeverein-vorst Willem op 30 maart 1814 in deze kerk de eed op de grondwet aflegde, ook gebruikt voor voor inhuldigingen en de inzegening van een koninklijk huwelijk.

Zijn zoon, Willem II, bestijgt op 7 november 1840 het troonpodium om ingehuldigd te worden als Staatshoofd. In mei 1849 volgt Willem III hem op. In 1890 wordt Emma, weduwe van Willem III, ingehuldigd als regentes voor haar minderjarige dochter Wilhelmina.

De officiële inhuldiging van koningin Wilhelmina vindt plaats op 6 september 1898. Er wordt een herdenkingsraam geplaatst dat ter gelegenheid van de inhuldiging wordt aangeboden door het Nederlandse volk. Op deze dag zijn filmopnamen gemaakt van de plechtigheden. Dit is de oudste in Amsterdam en in Nederland gemaakte film.

Koningin Juliana volgt haar moeder op 6 september 1948 op. De inhuldiging van koningin Beatrix vond er plaats op 30 april 1980. In 2013 vond op dezelfde dag de inhuldiging van Willem-Alexander plaats.

Op 2 februari 2002 werd het in de Beurs van Berlage gesloten burgerlijk huwelijk van prins Willem-Alexander en prinses Máxima in de kerk ingezegend. Toen het bruidspaar de kerk betrad werden de luiken van het hoofdorgel geopend als een omarming van het paar, beelden daarvan gingen de wereld over.[4]

Restauraties[bewerken]

De kerk heeft verschillende restauraties ondergaan, waarbij ook verschillende veranderingen werden doorgevoerd. Bij een restauratie tussen 1892 en 1907-1912 werden door de architect C.B. Posthumus Meyes neogotische elementen toegevoegd om de kerk terug te brengen in de staat van voor de brand van 1645. C. Wegener Sleeswijk voerde tussen 1959 en 1980 een restauratie uit, waarbij de kerk juist werd aangepast aan de eisen van zijn eigen tijd: de lichtwerking werd verbeterd en er werd constructief herstel uitgevoerd, zoals het leggen van nieuwe funderingen. Daarnaast werden er onder de natuurstenen vloer een verwarming aangebracht en werden aanbouwen verlaagd om meer lichtinval te realiseren.

Fundering[bewerken]

Al vele jaren wordt het zakkingsgedrag van de fundering gemonitord. De afgelopen jaren bleek de fundering van de grafkelder en van de tien omliggende pijlers in de kooromgang steeds sneller te zakken ten opzichte van de andere pijlers. In 2006 werd besloten om alle tien pijlers en de grafkelder te voorzien van een nieuwe fundering, ontworpen door de bekende Amsterdamse restauratieconstructeur ir. de Beaufort.

Tegenwoordig gebruik[bewerken]

Tegenwoordig worden er geen kerkdiensten meer gehouden. Door de ontkerkelijking kon de Hervormde Gemeente de kosten voor onderhoud en beheer niet meer opbrengen en daarom werd besloten om de kerk tot cultuurcentrum te verbouwen. In 1980 werd de kerk overdragen aan de in 1979 opgerichte 'Nationale Stichting De Nieuwe Kerk'.[5] Deze stichting organiseert sindsdien de activiteiten in de kerk. Tot op heden worden er afwisselende tentoonstellingen georganiseerd in de kerk, vaak van volkenkundige aard. Daarnaast vinden er orgelconcerten plaats.

In 1995 werd, 50 jaar na de bevrijding, een herdenkingsraam onthuld door koningin Beatrix. Op 29 april 2005 onthulde koningin Beatrix een nieuw glas-in-loodraam, het nationale aandenken aan haar 25-jarige regeringsjubileum.

In 2010 werd het zeshonderdjarige bestaan van de kerk gevierd. In het kader van het Amsterdamse ”Festival van de Hervorming” werd een kerkdienst gehouden. „Een unieke gebeurtenis”, aldus de protestantse kerk Amsterdam: „In 1955 vond in de Nieuwe Kerk voor het laatst een kerkdienst plaats.” Het Festival van de Hervorming is een initiatief van de protestantse kerk Amsterdam, de lutherse gemeente Amsterdam en de Amsterdamse remonstranten en doopsgezinden.[6]

Jaarlijks vindt op 4 mei de Nationale Dodenherdenking plaats in de Nieuwe Kerk, voorafgaand aan de kranslegging bij het Nationaal Monument op de Dam.

Begraven in de Nieuwe Kerk[bewerken]

In de Nieuwe Kerk hebben ooit naar schatting ongeveer tienduizend doden gelegen. Tijdens restauratiewerkzaamheden tussen 1959 en 1980 werden echter vrijwel alle graven geruimd. Halverwege de zeventiende eeuw waren ook al twee kerkhoven geruimd in verband met de uitbreiding van de Dam en de bouw van het stadhuis.[7]

Onder anderen de volgende personen werden in de Nieuwe Kerk begraven:

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties