Nationale Dodenherdenking

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Polygoon-journaal uit 1958: Dodenherdenking met beelden van de herdenking op de Waalsdorpervlakte en bij het Nationaal Monument op de Dam

Beluister

(info)

De Nationale Dodenherdenking, Nationale Herdenking of Dodenherdenking vindt jaarlijks plaats op 4 mei met onder andere twee minuten (vroeger een minuut) stilte om 20.00 uur. De landelijke herdenking op de Dam in Amsterdam wordt georganiseerd door het Nationaal Comité 4 en 5 mei, terwijl honderden andere plaatselijke comités eigen herdenkingen organiseren. In eerste instantie ging het hierbij uitsluitend om de Nederlandse slachtoffers in de Tweede Wereldoorlog, maar sinds 1961 wordt officieel een ruimere definitie gehanteerd die alle oorlogsslachtoffers of omgekomenen sinds het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog omvat.

Een dag later, op 5 mei, wordt de bevrijding van de Duitse bezetting (1940-1945) gevierd. De Indische gemeenschap houdt 15 augustus aan als bevrijdingsdag, vanwege de Japanse capitulatie in Nederlands-Indië op 15 augustus 1945.

Definitie[bewerken]

Het officiële gedenkschrift voor 4 mei luidt:

Tijdens de Nationale Herdenking herdenken we allen – burgers en militairen – die in het Koninkrijk der Nederlanden of waar ook ter wereld zijn omgekomen of vermoord sinds het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog (men gaat hierbij uit van 10 mei 1940), in oorlogssituaties en bij vredesoperaties.

(Memorandum 2010)[1]

Plaatselijke comités geven een eigen invulling aan de herdenkingen en dragen ook zelf verantwoordelijkheid voor die invulling.

Geschiedenis[bewerken]

Tot 1961 had de herdenking alleen betrekking op de Nederlandse slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog. In 1961 is het officiële memorandum voor 4 mei aangepast waardoor tijdens de Nationale Herdenking ook de gevallenen tijdens andere militaire conflicten (zoals de politionele acties in Nederlands-Indië) en vredesoperaties (zoals in Libanon, Bosnië of Afghanistan) werden herdacht. Over de vraag wie er wel en niet herdacht mogen worden wordt al lang uitgebreid gediscussieerd. De definitie omvat bijvoorbeeld ook de Duitse gevallenen in de Tweede Wereldoorlog en Nederlandse collaborateurs, maar expliciete herdenking van deze doden ligt gevoelig, ook als het niet om overtuigde nazi's maar om jonge dienstplichtigen gaat.[2][3]

Herdenking op de Dam in Amsterdam[bewerken]

Koningin Beatrix en Prins Claus na hun kranslegging (1986)
Amsterdamse burgemeester Van Hall bij de kranslegging op de Dam (1967)

De eerste dodenherdenking werd gehouden op 9 mei 1945 op de Dam in Amsterdam. Het gemeentebestuur had de dag ervoor daarover beslist. Er werd een minuut stilte gehouden om de gevallenen te herdenken.

De nationale herdenking op de Dam in Amsterdam vindt plaats volgens een vast patroon:

  • Vanaf 18.55 uur vindt in de aan de Dam gelegen Nieuwe Kerk een plechtigheid plaats waar, naast leden van de koninklijke familie en regeringsleden, oorlogsgetroffenen en nabestaanden en anderen die zich hebben aangemeld, aanwezig zijn. Deze plechtigheid duurt een half uur en wordt rechtstreeks uitgezonden op een van de publieke tv-netten. Tijdens de plechtigheid wordt ook de 4 mei-lezing uitgesproken.
  • Om 19.50 uur verlaat de Koning de Nieuwe Kerk en loopt, tezamen met zijn echtgenote en enkele politieke en militaire hoogwaardigheidsbekleders, door een erecouloir van veteranen naar het monument op de Dam. Voor het monument stopt de groep.
  • Een lid van het Nationaal Comité 4 en 5 mei spreekt de volgende tekst uit:
"Tijdens de Nationale Herdenking herdenken wij allen - burgers en militairen - die in het Koninkrijk der Nederlanden of waar ook ter wereld zijn omgekomen of vermoord sinds het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, en daarna in oorlogssituaties en bij vredesoperaties. Alle herinneringen daaraan komen samen tijdens de Nationale Herdenking. Om 20.00 uur is het overal in Nederland twee minuten stil. Twee minuten, waarin we ons realiseren dat we hier in vrijheid twee minuten stil kunnen en mogen zijn. Ter nagedachtenis aan allen die zijn omgekomen, leggen zijne Majesteit de Koning en hare Majesteit de Koningin de eerste krans bij het Nationaal Monument."[4]
  • Hierna leggen de Koning en Koningin een krans bij het monument namens alle burgers van Nederland.[4]
  • Vervolgens wordt het signaal Taptoe gespeeld, dat om acht uur eindigt; de klok van de Nieuwe Kerk slaat en er worden twee minuten stilte gehouden ter nagedachtenis aan degenen die zijn omgekomen.
  • Na de twee minuten stilte wordt een couplet van het Wilhelmus gespeeld.
  • Hierop volgt een korte toespraak over de betekenis van 4 mei.
  • Kransen worden vervolgens gelegd door vertegenwoordigers van de regering, waaronder de minister-president, van het parlement, de krijgsmacht, verzetsbeweging en allerlei organisaties en groeperingen in de maatschappij
  • Er wordt een zelfgeschreven gedicht uitgesproken door een scholier.
  • Hierna leggen plaatselijke schoolkinderen bloemen bij het monument.
  • Ten slotte begint het defilé, waarbij eenieder langs het monument kan lopen en bloemen kan neerleggen.

De plechtigheid op de Dam, van het verlaten van de Nieuwe Kerk door de Koning en Koningin tot het begin van het defilé, wordt sinds 1987 op alle publieke zenders uitgezonden, alsmede op de SBS-zenders. De RTL-zenders zenden de herdenking op de Waalsdorpervlakte uit.

Dodenherdenking in het land[bewerken]

In 97% van de gemeenten in Nederland zijn herdenkingen bij een plaatselijk oorlogsmonument. In heel Nederland verloopt de Nationale Herdenking op de volgende manier: Tussen 20:00 en 20:02 uur zijn we 2 minuten stil.

De Nederlandse vlag (zonder wimpel) hangt halfstok van 18:00 uur tot zonsondergang. Vaak zijn er na 20:02 uur nog activiteiten, zoals kransen en bloemen leggen. De vlag blijft daarom halfstok tot zonsondergang.

Voor openbare gelegenheden geldt dat zij rekening houden met de dodenherdenking. Dat betekent bij voorkeur geen feesten en dergelijke. Liefst geen muziek en activiteiten tussen 19.45 en 20.15 uur. Het moet in ieder geval voor bezoekers mogelijk zijn tussen 20:00 en 20:02 uur 2 minuten stil te zijn. [5]

Andere herdenkingen[bewerken]

Polygoon-journaal uit 1973 over het gebrek aan aandacht aan Dodenherdenking buiten Amsterdam
Herdenking op de Waalsdorpervlakte (2009)

Op andere plaatsen in Nederland worden soortgelijke plechtigheden gehouden, meestal bij plaatselijke monumenten voor slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog. Het patroon is gelijk: het trompetsignaal Taptoe (of in sommige gevallen, zoals in Elburg, de Last Post[6]), twee minuten stilte, het Wilhelmus en kransleggingen. De bezoekers wandelen daarna langs de kransen en voegen er bloemen aan toe. Voorbeelden zijn de Waalsdorpervlakte in Scheveningen, het ereveld Grebbeberg in Rhenen en honderden andere plaatsen waar graven of monumenten aan de slachtoffers en de bezetting herinneren.

De twee minuten stilte gelden in het hele land, ook op plaatsen waar geen plechtigheid wordt gehouden. Treinen en bussen worden stilgezet en van iedereen wordt verwacht dat hij om acht uur een moment van stilte in acht neemt, waar hij zich ook bevindt. Het blijft echter verboden een auto op de snelweg stil te zetten. Automobilisten kiezen daarvoor een geschikte afrit of parkeerplaats. Verder spreekt het vanzelf dat hulpdiensten (ambulance, brandweer enz.) normaal actief blijven.

Op 15 augustus wordt op verschillende plaatsen in het land bij Indische monumenten de capitulatie van Japan en de bevrijding van voormalig Nederlands-Indië herdacht, hoewel in principe de slachtoffers uit Indië ook op 4 mei worden herdacht.

Verplaatsen datum Nationale Herdenking[bewerken]

Het besluit om de Nationale Herdenking altijd plaats te laten vinden op 4 mei, ongeacht de dag van de week, is in 1968 door de regering genomen. Dit in verband met het feit dat voor verschillende religieuze groeperingen de rustdag op een andere dag van de week valt.

Het Nationaal Comité 4 en 5 mei volgt deze lijn.[7]

Incidenten[bewerken]

2000 en 2009[bewerken]

Tijdens de herdenking op de Dam van 4 mei 2000 waren er verscherpte veiligheidsmaatregelen, zoals de stationering van scherpschutters van de politie op de daken van de gebouwen rond de Dam. Op 4 mei 2000 bevestigde Joop van Riessen, oud-hoofdcommissaris van de Amsterdamse politie, in het televisieprogramma NOVA dat er die dag een melding was binnengekomen dat een Molukse groepering tijdens de herdenking een actie zou hebben gepland. Op 4 mei 2009 waren er vergelijkbare verscherpte veiligheidsmaatregelen in verband met de eerdere aanslag op Koninginnedag.

2010[bewerken]

Dodenherdenking 2010

In 2010 werd de dodenherdenking op de Dam verstoord toen tijdens de twee minuten stilte een man aan de Rokinzijde plotseling met zijn handen opgeheven begon te prevelen en vervolgens te schreeuwen. Er ontstond paniek en mensen probeerden te vluchten; dranghekken werden door de mensenmassa's omgeduwd, en het lawaai daarvan veroorzaakte nog meer paniek. De koningin en haar gevolg werden snel in veiligheid gebracht. Nadat de situatie onder controle was, werd de ceremonie volgens programma hervat. In het tumult vielen in totaal 63 gewonden. De verwondingen varieerden van kneuzingen en schrammen tot botbreuken.

Een omstander overmeesterde de man samen met agenten in burger en de politie hield de man aan.[8][9][10] Het was een 39-jarige man met het uiterlijk van een orthodoxe jood. Hij was al een bekende van de politie, die reeds eerder is veroordeeld voor geweldsdelicten en handel in en bezit van drugs.[11] In de media werd hij aangeduid als de Damschreeuwer.

Hij werd verdacht van het verstoren van de openbare orde, maar later ook van het veroorzaken van zwaar lichamelijk letsel. Een andere man, die van de schrik een koffertje had laten vallen, werd ook aangehouden. Het is mogelijk dat de paniek door het vallende koffertje vergroot was - volgens getuigen werd er "Een bom!" geroepen en men was de aanslag op Koninginnedag 2009 nog niet vergeten. Deze man bleek echter niets kwaads van plan te zijn geweest en de inhoud van zijn koffertje was ongevaarlijk, waarna de eigenaar werd vrijgelaten.[12] Voor zover bekend is er geen poging gedaan de persoon die de paniek vergrootte door "Een bom!" te roepen, op te sporen.

2012[bewerken]

Nadat was aangekondigd dat vertegenwoordigers van de gemeente Bronckhorst, inclusief burgemeester Henk Aalderink, van plan waren om na de dodenherdenking op de Algemene begraafplaats van Vorden mede langs de graven van gesneuvelde Duitse soldaten te lopen ontstond er commotie over dit onderdeel. Zo liet de joodse organisatie Tradition is our Future op 4 mei een vliegtuigje boven het dorp cirkelen dat de tekst "Vorden is fout" achter zich aan voerde.[13] Tevens startte de kleine organisatie Federatief Joods Nederland (FJN) een kort geding tegen het gemeentebestuur om het geplande herdenkingsonderdeel te voorkomen. De rechtbank te Zutphen stelde FJN in het gelijk en verbood de aangekondigde looproute.[14] De gemeente Bronckhorst ging op 31 mei 2012 echter in beroep tegen de uitspraak omdat zij een uitspraak wilde over de bevoegdheid van de civiele rechter zich uit te spreken over bevoegdheden van de gemeenteraad.[15] Het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden vernietigde op 19 februari 2013 de uitspraak in dit hoger beroep.[16]

Vlaggen[bewerken]

Martinitoren met vlaggen halfstok

Op 4 mei hoort de vlag van 18.00 uur tot zonsondergang (in Amsterdam is dat 21.10 uur) halfstok te hangen. Indien er bij de dodenherdenking een vlag halfstok hangt, wordt de vlag in top gehesen nadat het volkslied is gezongen. Volgens het nieuwste protocol uit 2001 mag de vlag na het volkslied ook halfstok gelaten worden.

Zomertijd[bewerken]

Door het invoeren van de zomertijd in 1977 valt Dodenherdenking niet meer vlak voor zonsondergang. Bij oudere verslagen en gedichten wordt gesproken over het vallen van de duisternis bij de herdenkingsplechtigheid.

Zie ook[bewerken]

Literatuur[bewerken]

  • Breekbare Dagen. 4 en 5 mei door de jaren heen. Uitgeverij CPNB, 2012. ISBN 9789059651661
  • Peters, B., 'Herdenken en vieren. Debatten in de Tweede Kamer over de betekenis van 4 en 5 mei', in: C. C. van Baalen (red.) e.a., Jaarboek Parlementaire Geschiedenis 2007. De moeizame worsteling met de nationale identiteit (Amsterdam 2007) p. 97-106. Beschouwing waarbij niet alleen wordt stilgestaan bij de betekenis van 4 en 5 mei, maar die zich ook laat lezen als een overzicht van de ontwikkeling van beide dagen.
  • Stilstaan bij de oorlog. De gemeente Amsterdam en de Tweede Wereldoorlog, 1945-1995. Auteurs: Martin Harlaar en Jan Pieter Koster. Uitgeverij THOTH, Bussum, 1995. ISBN 90-6868-122-2.

Externe links[bewerken]

Referenties
  1. http://www.4en5mei.nl/4_en_5_mei/nationale_herdenking/wie_herdenken_we
  2. 'Gedenk op 4 mei alleen slachtoffers Tweede Wereldoorlog', nrc.nl, 1 februari 2013
  3. CIDI-verzoek
  4. a b Willem Alexander en Maxima leggen krans op de Dam, NOS, 4 mei 2013
  5. http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/tweede-wereldoorlog/vraag-en-antwoord/wat-is-de-dodenherdenking-op-4-mei.html
  6. Het lijkt zo simpel, twee minuten stilte, nrc.next , 4 mei 2012
  7. http://www.4en5mei.nl/pers/nationaal_comit_in_de_media
  8. Geluidsopname van het geschreeuw en de daaropvolgende paniek
  9. Schreeuwende man zorgt voor chaos bij Dodenherdenking, BN/De Stem, 5 mei 2010
  10. Een ijzingwekkend harde, schrille gil, NRC Handelsblad, 4 mei 2010
  11. Robert van de Griend en Sander Donkers. De man die de koningin aanrandde. Vrij Nederland (3 juli 2010) Geraadpleegd op 25 april 2011
  12. Man verstoort Nationale Dodenherdenking, Joop.nl, 4 mei 2010
  13. Banner 'Vorden is fout' boven dorp, NOS Nieuws, 4 mei 2012
  14. Federatief Joods Nederland versus Gemeente Bronckhorst Rb. Zutphen 4 mei 2012, LJN BW4958
  15. Bronckhorst in beroep tegen verbod rond dodenherdenking, NRC, 31 mei 2012
  16. Dodenherdenking 4 mei 2012 te Vorden; in eerste aanleg toegewezen voorlopige voorziening, Rechtspraak.nl
Vista-kmixdocked.png
Door op de afspeelknop te klikken kunt u dit artikel beluisteren. Na het opnemen kan het artikel gewijzigd zijn, waardoor de tekst van de opname wellicht verouderd is. Zie verder info over deze opname, bekijk de oorspronkelijke versie of download de opname direct. (Meer info over gesproken Wikipedia)