Juliana der Nederlanden

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Juliana
1909 – 2004
Koningin Juliana in 1963
Koningin Juliana in 1963
Koningin der Nederlanden
Periode 1948 – 1980
Voorganger Wilhelmina
Opvolger Beatrix
Vader Hendrik van Mecklenburg-Schwerin
Moeder Wilhelmina
Dynastie Oranje-Nassau
Partner van Bernhard van Lippe-Biesterfeld
Kinderen Beatrix (1938), Irene (1939), Margriet (1943) en Christina (1947)
Geboorteplaats Den Haag
Website
Stamboom.png Stamboom
Prinses Juliana op jonge leeftijd
Wilhelmina met Juliana, circa 1914
Verloving Juliana en Bernhard, 1936
Vervaardiging van prinses Juliana's bruidsjurk, eind 1936
Standaard van Juliana als prinses

Beluister

(info)

Juliana Louise Emma Marie Wilhelmina van Oranje-Nassau (Den Haag, 30 april 1909Baarn, 20 maart 2004) was koningin der Nederlanden van 4 september 1948 tot en met 30 april 1980 (de inhuldiging vond plaats op 6 september).

Zij had onder andere de titels prinses der Nederlanden, prinses van Oranje-Nassau, hertogin van Mecklenburg en prinses van Lippe-Biesterfeld. Juliana was getrouwd met prins Bernhard van Lippe-Biesterfeld.

Geboorte en doop[bewerken]

Eind 1908 maakte minister-president Theo Heemskerk bekend dat koningin Wilhelmina in verwachting was. De Orangisten waren behoorlijk opgelucht, aangezien haar huwelijk al jaren kinderloos was. Door een levensbedreigende ziekte van Wilhelmina in 1902 en een aantal miskramen erna, bestond er grote vrees dat er geen troonopvolger zou komen. In dat geval zou de troon overgaan naar de nakomelingen van Wilhelmina's tante, prinses Sophie. De meest genoemde naam was die van Willem Ernst van Saksen-Weimar-Eisenach, een zoon van een volle neef van Wilhelmina.

In de tweede helft van april 1909 waren er meer dan eens valse geruchten dat het kind geboren was, aangezien de baby medio april al verwacht werd. Uiteindelijk was de geboorte op 30 april in paleis Noordeinde in Den Haag. De melding aan de media werd gedaan door een jonkheer in plechtig Frans. De volgende dag werd door de vader in paleis Noordeinde de aangifte voor de burgerlijke stand gedaan.

Na enkele weken werden de namen van het prinsesje openbaar gemaakt:

De officiële roepnaam werd Juliana, terwijl haar moeder haar vaak junior noemde, en haar informele roepnaam Jula was.

Op zaterdag 5 juni 1909 werd prinses Juliana gedoopt in de Haagse Willemskerk. Voorafgaand botste de koets van koningin-moeder Emma op die van de ouders met de kleine Juliana. Juliana droeg de doopjurk die haar moeder had gedragen bij haar eigen doop. De plechtigheid werd geleid door hofpredikant Jan Hendrik Gerretsen. Hij preekte over Luk.7:15 "En Hij gaf hem zijne moeder". Sommige aanwezigen waren gechoqueerd, anderen, zoals minister van Koloniën Alexander Willem Frederik Idenburg vonden de preek juist briljant, artistiek en origineel. De oorzaak van de opwinding was de zinsnede: "Wij gaan onze prinses begraven". Gerretsen doelde op het begraven van het aardse leven, het afleggen van de oude mens al in dit leven. Dit gebeurt symbolisch bij de doop. Hij zei dit alles tegen de achtergrond van zijn tekstkeus: "De opwekking van de jongeling te Nain".

De slotzang van de kerkdienst was psalm 105:24. De beginregels zijn: 'Die gunst heeft God Zijn volk bewezen, opdat het altoos Hem zou vrezen'. De preek verscheen in druk onder de titel 'Aan Hare Moeder gegeven'. Haar acht doopouders waren de grootmoeders Emma van Waldeck-Pyrmont, Marie van Schwarzburg-Rudolstadt, overgrootmoeder prinses Mathilde von Schwarzburg-Rudolstadt, prinses Marie van Oranje-Nassau, Louise Marie Elisabeth van Pruisen, oudtante vorstin Elisabeth van Waldeck-Pyrmont en haar ooms hertog Johan Albrecht van Mecklenburg-Schwerin en hertog Adolf Frederik van Mecklenburg.

Opleiding[bewerken]

Haar moeder trachtte Juliana een iets minder afgeschermde opvoeding te geven dan die van haar zelf. Zij doorliep de lagere en middelbare schooltijd in het paleis, in een klasje met enkele dochters uit zorgvuldig uitgezochte families. Deze meisjes waren de freules Miek de Jonge, Elise Bentinck en Elisabeth van Hardenbroek.

Na het beëindigen van haar middelbare school verhuisde Juliana naar Katwijk om een verkorte studie te volgen aan de Rijksuniversiteit Leiden, die geheel werd toegespitst op de taak die haar wachtte. Veel studenten schreven een jaarlied en het lied van Juliana werd als beste gekozen, waarbij opgemerkt moet worden dat de jury de namen van de dichters niet kende. De studie werd afgesloten met een eredoctoraat.

Koningin Wilhelmina vond het van groot belang dat Juliana op haar 18e jaar voldoende zou zijn toegerust om het koningschap zo nodig direct te kunnen overnemen. In 1922 werd de erfopvolging gewijzigd, waarbij werd geregeld dat Juliana de enige opvolger van haar moeder werd.

Zoektocht huwelijkskandidaat[bewerken]

Om de troonopvolging veilig te stellen moest er een echtgenoot voor Juliana gevonden worden, maar een ontmoeting met een aantal kandidaten, onder wie prins Karel van Zweden, liep op niets uit. "Is u het met me eens dat kennismaking met Duitse prinsen thans ongewenst is?", vroeg Wilhelmina aan haar raadgevers. Het antwoord was genadeloos: "Beggars are no choosers".[2]

Uiteindelijk liet prins Bernhard van Lippe-Biesterfeld zijn interesse blijken. Zijn Duitse afkomst zorgde in de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog voor een controverse in Nederland.

Maar Juliana hield van Bernhard en Wilhelmina gunde haar een huwelijk uit liefde.[3] Gezien Juliana's relatief gevorderde leeftijd - zij was inmiddels 26 jaar - liet de situatie volgens Wilhelmina niet veel keus. Wilhelmina was voor veel kandidaten ook al geen aantrekkelijke schoonmoeder. De zoektocht had drie jaar geduurd en Juliana's zelfvertrouwen aangetast.

Huwelijk[bewerken]

Op 7 januari 1937 trouwde Juliana met Bernhard. Alle kinderen in het lager en voortgezet onderwijs kregen op die dag een rijmprent cadeau met een gedicht van P.C. Boutens en een tekening van André van der Vossen. Het paar vestigde zich in paleis Soestdijk. Zijn komst in Juliana's leven betekende in allerlei opzichten een keerpunt voor haar. In de eerste huwelijksjaren zorgde Bernhard dat Juliana radicaal brak met de kleinburgerlijke levensstijl waarin zij was opgevoed. Beginnend met hun huwelijksreis naar Krynica Zdrój (in Hotel Patria) en Zakopane in Polen, nam Bernhard Juliana voor het eerst mee naar de grote steden van Europa, liet haar kennismaken met de moderne mode en stijl van opmaken; ofwel het leven in de wereld buiten het minder mondaine en enigszins stijve achtergebleven Nederland. Juliana begon zich voor het eerst te kleden als een mondaine vrouw en niet langer als een sprookjesprinses voor de camera of een halve Hollandse boerin als zij niet voor het volk verscheen.

Kinderen[bewerken]

Juliana en Bernhard kregen vier dochters:

Naam Geboren Huwelijk
prinses Beatrix Wilhelmina Armgard 31 januari 1938 Claus van Amsberg (1926–2002)
prinses Irene Emma Elisabeth 5 augustus 1939 Carel Hugo van Bourbon-Parma (1930–2010), scheiding in 1981
prinses Margriet Francisca 19 januari 1943 Pieter van Vollenhoven (1939)
prinses Maria Christina 18 februari 1947 Jorge Guillermo (1946), scheiding in 1996

De bezettingsjaren[bewerken]

Tijdens de Tweede Wereldoorlog verbleef Juliana met haar dochters Beatrix en Irene in Canada. Prinses Margriet werd geboren in een ziekenhuis te Ottawa. Juliana kreeg in Canada één miskraam.[4] Bernhard stond koningin Wilhelmina in Londen terzijde en kwam sporadisch over.

Juliana bezocht minstens acht keer de Amerikaanse president Franklin Delano Roosevelt en zijn echtgenote en hield zestig toespraken over de strijd tegen het Duitsland van Adolf Hitler, de zogenoemde "pep talks". Roosevelt was hiermee zeer ingenomen, omdat het hem rugsteunde bij zijn streven het Congres te winnen voor Amerikaanse interventie in Europa om de invloed van Hitler tot staan te brengen. Het Nederlands bataljon in Stratford werd door haar zes keer met een bezoek vereerd. Van Amerikaanse universiteiten ontving zij drie eredoctoraten.

In 1943 bezocht zij het eiland Sint-Maarten en verrichtte de officiële opening van het plaatselijke vliegveld dat naar haar vernoemd werd, het Princess Juliana International Airport. Vlak na het einde van de oorlog in Europa keerde zij met haar dochters via Engeland terug naar Nederland.[4]

Op persoonlijk vlak zorgden de 'Canadese' jaren van zelfstandigheid - met haar moeder en echtgenoot tijdens de oorlog in Engeland - ervoor, dat Juliana opbloeide. Vóór 1940 was ze altijd als een klein meisje geweest dat erg aan haar moeder en echtgenoot hing. Bernhard zou in later jaren geregeld opmerken dat Juliana toen ze uit Canada terugkeerde veel meer een zelfstandige vrouw was geworden: een ervaren moeder, een vrouw die stevig in haar schoenen stond en op eigen benen durfde te staan en vooral onder de schaduw van haar moeder vandaan was gekomen.

Regent- en koningschap[bewerken]

Juliana op de fiets, de "fietsende monarchie".
Ontvangst door de Trumans bij het bezoek aan de VS in april 1952.
Koningin Juliana tijdens het defilé op Koninginnedag 1963

Juliana oefende haar eerste politieke daden uit als prinses-regentes voor haar moeder, toen deze tijdelijk het Koninklijk Gezag had neergelegd (van 14 oktober 1947 tot 1 december 1947 en van 14 mei 1948 tot 30 augustus 1948). Zij was toen betrokken bij haar eerste kabinetsformatie. Nadat Juliana de troon van haar moeder had overgenomen, bleek zij een geheel andere stijl dan haar moeder te hebben.

Van 1950 tot 1956 was Juliana ook "Hoofd van de Nederlands-Indonesische Unie", een soort Gemenebest. Tot 1975 maakte ook Suriname nog deel uit van het koninkrijk. Tijdens haar regering kreeg de monarchie gekscherend de bijnaam 'fietsende monarchie'. Juliana's losse stijl verkleinde de afstand tussen koningshuis en volk. Op het jaarlijkse defilé op haar verjaardag bij Paleis Soestdijk kwam de bevolking even ten paleize. Mede hierdoor bleef zij tot haar dood zeer populair. Onder Beatrix werd de stijl weer monarchaler.

In februari 1953 vond de grote watersnood in Zeeland en op de Zuid-Hollandse eilanden plaats. Juliana was snel ter plaatse, geschoeid met kaplaarzen, om de getroffen bevolking te troosten en moed in te spreken. Later zou deze alom zeer gewaardeerde actie als kenmerkend voor haar persoon en de invulling van haar koningschap worden betiteld.

Juliana had in de 32 jaar dat zij koningin was te maken met tien premiers. Onder Piet de Jong werd het wekelijkse spreekuur tussen staatshoofd en regeringsleider ingesteld. Zij bleek zeer geïnteresseerd in maatschappelijke vraagstukken, meer dan in financieel-economische en defensiekwesties. In een televisie-interview dat zij zes jaar na haar aftreden gaf, bekende Juliana dat zij, was zij in een burgergezin geboren, waarschijnlijk maatschappelijk werk was gaan doen.

Crisis[bewerken]

Tijdens haar koningschap deden zich enkele crises voor, zoals de affaire in 1956 rond de gebedsgenezeres Greet Hofmans, die te veel invloed zou uitoefenen op Juliana. Bernhard had haar hulp gevraagd in een uiterste poging uitkomst te vinden voor Marijke, hun jongste dochter, die aan een oog nagenoeg blind was geboren. Hofmans nam na enige tijd haar intrek in paleis Soestdijk. Juliana begon openlijk te spreken over pacifistische idealen. Zij deed dit onder meer in een zelfgeschreven toespraak in het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden. De overtuiging was dat Hofmans daarop van grote invloed was geweest. Juliana's woorden wekten bevreemding bij de NAVO-bondgenoten. Ook prins Bernhard verschilde hierover sterk van mening met zijn vrouw. Het westen was immers onder aanvoering van de Verenigde Staten verwikkeld in de Koude Oorlog met het Oostblok. De crisis zette het huwelijk van Juliana en Bernhard zwaar onder druk. Ook het paleispersoneel was in twee kampen verdeeld. De Commissie Beel bracht deze verwikkeling tot een einde. Greet Hofmans verdween voorgoed uit het paleis, het huwelijk hield stand en Juliana bleef koningin.

Rond prinses Irene brak een crisis uit, nadat zich in 1964 verloofd had met prins Carlos Hugo van Bourbon-Parma, die aanspraken maakte op de Spaanse troon. Om te kunnen trouwen, besloot Irene zich te bekeren tot het rooms-katholieke geloof. Om deze twee redenen kreeg Irene voor haar voorgenomen huwelijk geen parlementaire goedkeuring; daarmee verloor Irene haar plaats in de lijn van Nederlandse troonopvolgers.

In het voorjaar van 1975 was er een plan van Zuid-Molukkers om Juliana te gijzelen. Door een tip kon dit verijdeld worden, waarna een deel van de beramers veroordeeld werd tot een celstraf van vijf jaar.

Prins Bernhard raakte in datzelfde jaar betrokken in een smeergeldaffaire (de Lockheed-affaire). Een onderzoekscommissie beoordeelde een aantal handelingen van de prins als laakbaar. Dit had belangrijke politieke consequenties en zowel Juliana als de toenmalige minister-president Joop den Uyl hebben indertijd overwogen af te treden.[5] De schade aan de monarchie werd afgewend door Bernhard zijn functie te ontnemen van inspecteur-generaal der Krijgsmacht en zijn zakelijke contacten met het bedrijfsleven te beëindigen.

Troonsafstand en laatste levensjaren[bewerken]

Op 31 januari 1980, de verjaardag van haar dochter Beatrix, maakte zij bekend dat zij op 30 april 1980, haar 71ste verjaardag, afstand zou doen van de troon ten gunste van haar dochter Beatrix. Na haar troonsafstand is Juliana steeds actief gebleven in het sociale circuit en verscheen ze regelmatig in het openbaar. Zij had te kennen gegeven om na de abdicatie niet langer als koningin, maar als prinses Juliana aangesproken te willen worden. Een van haar liefhebberijen was het dineren in voortreffelijke restaurants – een favoriet was de Auberge de l'Ill, in Illhaeusern, in de Elzas. Na 1995, toen haar algemene gezondheid begon af te nemen en ze last kreeg van geheugenverlies, werden de verschijningen in het openbaar steeds minder. Juliana's laatste openbare optreden was bij het huwelijk van haar kleinzoon prins Maurits met Marilène van den Broek in 1998. Vooraf was door de Rijksvoorlichtingsdienst bekendgemaakt dat de prinses na een heupoperatie soms last had van acute verwardheid. Er ontstond enige opschudding over het feit dat zij tijdens het kerkelijk huwelijk van prins Maurits als protestant ter communie ging. Ze verliet het terrein van paleis Soestdijk soms in een busje om een rondrit te maken door de omgeving van Soestdijk. Daarbij werd ze enige jaren voor haar dood gefotografeerd door een fotograaf van het roddelblad Weekend. Het bleek de laatste publieke foto van de prinses.

Na de geboorte van haar achterkleindochter prinses Amalia op 7 december 2003 waren er in Nederland weer vier troongeneraties tegelijkertijd in leven tot Juliana's overlijden in 2004. Dit was eerder ook het geval van 4 september 1840 (de geboorte van prins Willem) tot 12 december 1843 (overlijden van koning Willem I). Overigens was Juliana toen al een paar jaar overgrootmoeder, namelijk sinds de geboorte van prins Maurits' dochter Anastasia Margriet Josephine op 15 april 2001. In totaal heeft Juliana vier achterkleindochters en één achterkleinzoon gekend; haar tweede achterkleinzoon werd daags na haar overlijden geboren. Alle achterkleinkinderen die Juliana en Bernhard nog hebben meegemaakt, kwamen van Beatrix en Margriet; de kleinkinderen van Irene en Christina werden pas geboren nadat zowel Juliana als Bernhard waren overleden.

Nadat zij door een verslechterende gezondheidstoestand al enige weken het bed had moeten houden, is Juliana op zaterdag 20 maart 2004 kort voor zes uur in de ochtend op 94-jarige leeftijd in het bijzijn van haar drie oudste kinderen ten gevolge van een longontsteking in haar slaap overleden.[6] Juliana overleed op de dag af zeventig jaar na haar grootmoeder koningin-regentes Emma. Conform haar wens werd zij opgebaard in haar voormalige werkkamer aan de achterzijde van paleis Soestdijk.

Juliana was sinds 20 december 1993 de langstlevende Oranje ooit; dit feit kreeg destijds in de media aandacht toen zij de leeftijd naderde waarop haar voorganger prins Frederik (1797-1881, broer van koning Willem II) was gestorven. Eind 2004 eindigde ze op nr. 14 in de verkiezing van De grootste Nederlander.

Uitvaart en bijzetting[bewerken]

De rouwkoets met de kist van koningin Juliana op weg naar de Nieuwe Kerk in Delft
Uitvaart van koningin Juliana in 2004 in Delft
Video van de rouwstoet

De bijzetting van Juliana vond plaats op 30 maart 2004 in de grafkelder van Oranje-Nassau in de Nieuwe Kerk in Delft. Op uitdrukkelijk verzoek van Juliana stond de kleur wit centraal in een groot gedeelte van haar uitvaart.

De ceremonie werd door circa 9000 medewerkers van de Nederlandse krijgsmacht voorbereid en volbracht. De Koninklijke Landmacht leverde circa 5000 manschappen, de Koninklijke Marine ongeveer 2000, de Koninklijke Luchtmacht circa 1800 en 800 marechaussees. Twee derde werd ingezet voor de ere-afzetting aan beide zijden van de 13,2 kilometer lange route op de dag van bijzetting. Daarnaast waren belangrijke taken weggelegd als doden- en fakkelwacht bij Paleis Noordeinde in Den Haag.

De rouwstoet vertrok om 09.45 uur vanaf paleis Noordeinde, waar een erewacht bestaande uit honderd militairen van de Koninklijke Landmacht en het Trompetterkorps Bereden Wapens stond. Prins Willem-Alexander, prins Carlos, prins Maurits en Bernardo Guillermo, de oudste kinderen van de vier dochters van Juliana zaten in rijtuigen. Bij het Instituut Defensie Leergangen in Rijswijk werd zoals gebruikelijk een tussenstop gemaakt. Bij het instituut sloten onder anderen koningin Beatrix, prinses Irene, prinses Margriet en prinses Christina aan. Zij waren in het wit gekleed. Om 11.35 uur vertrok met groot militair ceremonieel de stoet richting Delft.

Acht 25-ponderkanonnen van de Rijdende Artillerie stonden opgesteld in Delft, bediend door 90 militairen. Vanaf het moment dat de rouwstoet de gemeentegrens van Delft overging tot en met het moment van bijzetting, werden minuutschoten afgevuurd. Bij binnenkomst in Delft werd de Trinitasklok geluid, beter bekend als de Bourdon, van de Oude Kerk. Deze wordt alleen geluid bij bijzondere gebeurtenissen.

De leden van de koninklijke familie die niet deelnamen aan de rouwstoet, Nederlandse autoriteiten, waaronder de leden van de Staten-Generaal en de Ministers van Staat en leden van buitenlandse vorstenhuizen, zoals België, Denemarken, Japan, Jordanië, Marokko, Noorwegen, Spanje, Thailand, het Verenigd Koninkrijk en Zweden, verzamelden in het stadhuis van Delft tegenover de Nieuwe Kerk. Andere gasten waren onder meer ex-koningin Anne Marie van Denemarken en haar zoon prins Nikolaos van Griekenland.

De Nederlandse autoriteiten staken om 11.55 uur te voet de Markt over naar de Nieuwe Kerk. Vijf minuten later volgden de leden van buitenlandse vorstenhuizen en die van de Nederlandse koninklijke familie die niet deelnamen aan de rouwstoet. De overige genodigden waren eerder gearriveerd, tussen 10.30 en 12.00 uur en hadden plaatsgenomen in de kerk. De rouwstoet arriveerde om 12.15 uur op de Markt in Delft, waar een erehaag van 524 militairen uit de diverse krijgsmachtdelen was opgesteld.

De uitvaartdienst duurde van 12.30 tot 13.30 uur. Voorganger was de remonstrantse dominee Welmet Hudig-Semeijns de Vries van Doesburgh. Prinses Christina zong het lied It's a gift to be simple. Onder de klanken van Morgenstimmung van Edvard Grieg daalde de kist met het stoffelijk overschot de trappen af naar de laatste rustplaats. De kist werd gevolgd door prins Bernhard, ondersteund door koningin Beatrix, prinses Irene, prinses Margriet en prinses Christina, die Pieter van Vollenhoven ondersteunden, die last had van een hernia. Vervolgens sloot Hein van Oorschot, de burgemeester van Delft, het gordijn dat een inkijk gaf tot de grafkelder, zodat de familie in beslotenheid afscheid kon nemen. Om 13.30 uur vertrok de stoet naar Paleis Noordeinde, waar de condoleance van de familie en een lunch plaatsvond.

Vanaf de bijzetting wordt Juliana officieel weer betiteld als 'Koningin Juliana'.

Persoonlijke titels[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Titels van de Nederlandse koninklijke familie voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Juliana voerde tijdens haar regeerperiode de volgende aan het koningschap verbonden titels:

Bij restaurantreserveringen heeft Juliana Van Buren als schuilnaam gebruikt.

Onderscheidingen[bewerken]

Als prinses en als regerend koningin werd Juliana vele malen gedecoreerd. Zie daarvoor de

Herdenking Juliana 1909-2009[bewerken]

In Paleis Het Loo was tot en met 30 augustus 2009 de dubbelexpositie Juliana te zien.

Bronnen, noten en/of referenties
  1. De roepnaam Juliana, Het Vaderland, 1 februari 1938
  2. Zijl, Annejet van der; (2010) Bernhard. Een verborgen geschiedenis, blz. 236
  3. Zijl, Annejet van der; Bernhard. Een verborgen geschiedenis, blz. 241 en 367
  4. a b Remco Meijer; Prinses Juliana was zeker geen huismus, 8 november 2013
  5. 'Gewoon' gevoelsmens sleepte monarchie door crises en opstand - De Telegraaf, 20 maart 2004
  6. Prinses Juliana overleden - De Telegraaf, 20 maart 2004
Vista-kmixdocked.png
Door op de afspeelknop te klikken kunt u dit artikel beluisteren. Na het opnemen kan het artikel gewijzigd zijn, waardoor de tekst van de opname wellicht verouderd is. Zie verder info over deze opname, bekijk de oorspronkelijke versie of download de opname direct. (Meer info over gesproken Wikipedia)
Wikiquote Op Wikiquote staan citaten van Juliana der Nederlanden.
Voorganger:
Wilhelmina der Nederlanden
Koning van Nederland Opvolger:
Beatrix der Nederlanden