Bernhard van Lippe-Biesterfeld

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Bernhard van Lippe-Biesterfeld
1911–2004
Prins Bernhard der Nederlanden in 1942
Prins Bernhard der Nederlanden in 1942
Prins-gemaal van Nederland
Periode 19481980
Voorganger Hendrik van Mecklenburg-Schwerin
Opvolger Claus van Amsberg
Vader Bernhard zur Lippe
Moeder Armgard von Sierstorpff-Cramm
Partner van Juliana der Nederlanden
Kinderen Beatrix (1938), Irene (1939), Margriet (1943), Christina (1947). En buitenechtelijk: Alicia de Bielefeld (1952) en Alexia Grinda (1967)
Geboorteplaats Jena
Website
Stamboom.png Stamboom

Bernhard Leopold Frederik Everhard Julius Coert Karel Godfried Pieter, Prins der Nederlanden, Prins van Lippe-Biesterfeld, geboren als Bernhard Friedrich Eberhard Leopold Julius Kurt Carl Gottfried Peter Graf von Biesterfeld (Jena, 28 of 29 juni 1911Utrecht, 1 december 2004), was de prins-gemaal van koningin Juliana der Nederlanden en de vader van onder anderen koningin Beatrix.

Levensloop[bewerken]

Geboorteakte[bewerken]

Bernhard werd geboren in het groothertogdom Saksen-Weimar-Eisenach. Volgens zijn geboorteakte was dat op 28 juni 1911 om 02.45 uur. Bernhards moeder heeft altijd aangegeven dat dit een foutieve vermelding was. Hij vierde zijn hele leven zijn verjaardag op 29 juni, de datum die in zijn naturalisatie- en trouwakte staat. Er is geen officieel bewijs dat 29 juni correct is.[1][2] Niettemin is aannemelijk dat 29 juni de feitelijke geboortedag van prins Bernhard is.[3]

Op 1 juli verzocht Bernhard senior per brief aan zijn broer Leopold om peetvader te worden van zijn oudste zoon. Als je, zo schreef hij, ons dat plezier wilt doen, dan zal hij jouw naam als dubbelnaam krijgen. Leopold stemde toe en op 18 juli gaf het departement van Justitie in Weimar toestemming om de voornaam Leopold twee plaatsen naar voren te schuiven, zodat hij op 27 oktober 1911 de namen kreeg van Bernhard Leopold Friedrich Eberhard Julius Kurt Carl Gottfried Peter Graf von Biesterfeld.[4] Zijn geslachtsnaam Graf von Biesterfeld bleek sinds 30 juni 1911 op de geboorteakte ingevuld te zijn bij zijn voornamen, iets dat niet geoorloofd is. Op eveneens 27 oktober 1911 werd een en ander officieel rechtgezet.[1]

Jeugd in Duitsland[bewerken]

Bernhard was de zoon van prins Bernhard zur Lippe (1872-1934), een jongere broer van de laatste regerende vorst van Lippe, en Armgard von Cramm (1883-1971).

Bernhard had een jongere broer, Aschwin (1914-1988). Hun ouders sloten een morganatisch huwelijk.[5] Daarom kreeg Bernhard bij zijn geboorte de naam en titel van zijn moeder, die voor de gelegenheid van haar huwelijk was verheven tot Gräfin von Biesterfeld, en werd "Graf von Biesterfeld". Op 24 februari 1916 verhief de vorst, Bernhards moeder en haar twee zonen echter tot Prinz(essin) zur Lippe-Biesterfeld.[6] Bernhard werd lid van het Lippische vorstenhuis en kreeg een hogere plaats in de rij van troonopvolging.[7]

De jeugdjaren bracht hij door op het ouderlijk landgoed Wojnowo, nabij de stad Bomst in de provincie Posen, later Grensmark Posen-West-Pruisen.

Na eerst privélessen gevolgd te hebben, ging Bernhard op 22 april 1924 voor het eerst naar school; naar het Pädagogium, een jongenskostschool te Züllichau. Na een toelatingsexamen begon hij er op de tweede klas van het Realgymnasium, het Obertertia, waarna hij in het voorjaar van 1926 naar het elitaire Arndt-Gymnasium te Berlijn (Dahlem) ging, waar hij in 1929 zijn diploma behaalde. Bernhard studeerde rechten aan de handelshogeschool in Lausanne, de universiteit in München en aan de toenmalige Friedrich-Wilhelm Universiteit in Berlijn, nu de Humboldtuniversiteit. In Berlijn verkreeg hij in 1935 de titel van Referendar Juris, in Nederland vergelijkbaar met die van doctorandus. Vervolgens ging hij per 1 september 1935 als stagiaire werken bij de Parijse dochteronderneming van het Duitse chemiebedrijf IG Farben, Société pour l’Importation de Matières Colorantes et de Produits Chimiques aan de Avenue Hoche, waar hij begon met brieven te controleren op typefouten, postzegels plakte en de post naar de verzendafdeling bracht.[8] Hij bleef er werken tot aan de dag van zijn verloving met prinses Juliana op 8 september 1936.

Bernhard en het nationaalsocialisme[bewerken]

Bernhard was als student aan de Friedrich-Wilhelm Universiteit lid geworden van de Deutsche Studentenschaft, indertijd een studentenorganisatie met een officieel nationaalsocialistisch karakter. De door de prins ondertekende lidmaatschapskaart is bewaard gebleven. De kaart bevat gegevens over lidmaatschappen van de Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij (NSDAP), Sturmabteilung (SA), het Deutsche Luftsport Verband en de tennisclub van de eveneens nationaalsocialistische corpsvereniging Borussia. Toen de prins zich in december 1934 uitschreef als student, werd hij geschrapt uit de ledenlijst van de studentenvereniging.[9]

De prins heeft stelselmatig ontkend lid te zijn geweest van de NSDAP. Nadat in 1996 RIOD-medewerker Gerard Aalders en historicus Coen Hilbrink bewijs voor zijn NSDAP-lidmaatschap presenteerden,[10] bleef hij volhouden zich nooit als lid te hebben aangemeld. Sinds 1 mei 1933 stond hij als lid ingeschreven. Uit de onvolledige ledenadministratie blijkt dat zijn contributie betaald werd van in ieder geval eind 1934 tot en met mei 1935. Vanaf 1 augustus 1935 gebeurde dat niet meer. Op 5 januari 1937 werd hij als lid uitgeschreven.[11]

Wel heeft Bernhard toegegeven dat hij aspirant-lid is geweest van de SA en de paramilitaire Schutzstaffel (SS). In zijn geautoriseerde biografie uit 1962 geeft hij toe dat hij het bruine uniform van de SA en het zwarte van de SS gedragen heeft.[12] Volgens Bernhard had hij zich om opportunistische redenen aangemeld. Door zijn lidmaatschap zou hij als student zijn vrijgesteld van het afleggen van een politiek examen. Het bestaan van zo'n politiek examen is nooit bewezen.[13]

Af en toe moest de prins op wacht staan, zoals rond 1 juni 1934 tijdens de Nacht van de Lange Messen. Dat hij een overeenkomstige opdracht uitgevoerd had ten tijde van de Juden-Boykott in april 1933 (hetgeen uit de op die datum gelaste algemene mobilisatie van SA en SS voortgevloeid zou zijn) was volgens de prins in 1956 uitgesloten.[14]

Kennismaking en verloving[bewerken]

Standaard van prins Bernhard

Bernhard was bij de bijna zevenjarige zoektocht naar een echtgenoot voor Juliana niet benaderd door het koninklijk huis. Frans Beelaerts van Blokland en Johan Paul van Limburg Stirum, vertrouwelingen van Wilhelmina, hadden hem, Bernhard, mogelijk over het hoofd gezien omdat hij pas in 1916 tot prins was gepromoveerd.[15][16] Maar hij voldeed door de promotie tot prins en toetreding tot het Lippische vorstenhuis in 1916 wel aan het profiel van de gezochte kandidaat. Een kandidaat diende ebenbürtig te zijn en deel uit te maken van een vorstenhuis dat minimaal tot 1918 had geregeerd. Bij de zoektocht naar een huwelijkskandidaat voor Juliana maakte Wilhelmina gebruik van de Almanach de Gotha. Bernhard stond in het goede gedeelte van de Gotha.[17]

Bernhards familie had goede contacten met de familie Von der Goltz, die tot de entourage van de Duitse ex-keizer in Doorn behoorde.[18] In 1935 bezocht Bernhard minimaal tweemaal de Duitse ex-keizer en zijn vrouw Hermine Reuss in Nederland.[19]

In november 1935 was hij samen met mevrouw Von der Goltz op bezoek bij de Nederlandse ambassadeur in Parijs John Loudon. Aan Loudon vroeg hij hoe hij zich kon laten introduceren bij Wilhelmina en Juliana.[20] Van zijn tante Anna kreeg hij informatie dat Juliana en Wilhelmina van plan waren om de Olympische Winterspelen in Garmisch-Partenkirchen te bezoeken en net over de grens zouden logeren in Oostenrijk.[21]

Bernhard reisde spoorslags af naar Garmisch-Partenkirchen en legde op 11 februari 1936 in het Oostenrijkse Igls een bezoek af aan Juliana en Wilhelmina onder het voorwendsel dat zijn vader een kennis van Juliana's vader prins Hendrik was geweest. Via mevrouw Von der Goltz had Bernhard een introductiebrief gekregen.[22] De gesprekken verliepen in het Frans.

De prins viel zowel bij Juliana als bij haar moeder, als - overigens - bij de meegereisde hofhouding in de smaak. Wilhelmina won daarop informatie in bij Duitse familieleden en de Nederlandse ambassade in Berlijn. Hermine Reuss steunde Bernhard en vroeg Wilhelmina's schoonfamilie een positief advies uit te brengen.[23] Hoewel niet alle adviezen positief waren besloot Wilhelmina door te gaan met Bernhard.

Nadien ontmoetten de Nederlandse kroonprinses en Bernhard elkaar met Pasen en Pinksteren in Paleis Het Loo. De daarop volgende ontmoeting vond plaats op 11 juli, eveneens in Paleis Het Loo. Bernhard vroeg toen Juliana - vergeefs - ten huwelijk. Juliana vond dat ze elkaar nog te kort kenden. Een nieuwe ontmoeting werd een maand later in Zwitserland belegd om het huwelijkscontract te regelen. Juliana ging er op 15 augustus akkoord met een verloving. Die werd geheim gehouden en afgesproken werd dat Bernhard naar Nederland zou komen om drie maanden lang de Nederlandse taal en cultuur te leren kennen. Juliana en Bernhard zouden dan de gelegenheid krijgen elkaar nader te leren kennen. Als het stel dan niet van mening was veranderd, zou de verloving eind dat jaar wereldkundig worden gemaakt.[24]

Dagblad De Telegraaf publiceerde op 20 augustus echter een foto van Juliana in gezelschap van Bernhard en de geruchtenmachine kwam op gang. Wilhelmina voelde zich gedwongen de aankondiging van de verloving flink te vervroegen en het paar verloofde zich in allerijl op 8 september 1936. In totaal hadden Juliana en Bernhard elkaar toen zo'n veertien dagen gezien, verdeeld over vijf ontmoetingen. De verloving leidde in het door een economische crisis beheerste Nederland tot een golf van vreugde. Binnen een week na de verloving werd in Vlaardingerambacht een laan naar de prins vernoemd.

Op 4 november 1936 kreeg Bernhard het Nederlands staatsburgerschap en op 4 december 1936 kwam de benoeming tot luitenant-ter-zee der eerste klasse à la suite bij de Koninklijke Marine en ritmeester à la suite bij de Koninklijke Landmacht. Tevens werd hem de titulaire rang verleend van ritmeester bij het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger.[25]

Huwelijk[bewerken]

Monogram van prins Bernhard

Het burgerlijk huwelijk vond op 7 januari 1937 plaats in Den Haag en werd diezelfde dag ingezegend in de Grote of Sint-Jacobskerk aldaar. Bernhard kreeg bij Koninklijk Besluit van 6 januari 1937 de titel Prins der Nederlanden met het predicaat Koninklijke Hoogheid. Bij het Koninklijk Besluit tot naturalisatie werden zijn Nederlandse voor- en geslachtsnamen vastgesteld.

Voorafgaand aan het huwelijk was er enige commotie over een kwestie waarbij in december 1936 geen hakenkruisvlaggen getoond zouden zijn bij een clubwedstrijd tussen een Haagse en Duitse voetbalclub. Prins Bernhard, die - hoewel geenszins aanwezig bij de wedstrijd - in de nationaalsocialistische pers werd beschuldigd hierin de hand te hebben gehad, stuurde via diplomatieke post een brief aan Hitler, hem verzekerend dat een en ander op een misverstand berustte. Niettemin deed het Nederlands hof, op instigatie van koningin Wilhelmina, een poging om tijdens de huwelijksplechtigheden nationaalsocialistisch vertoon, tegen te gaan.

Het huwelijk maakte meteen een einde aan de grote financiële problemen van zijn familie. Zijn vader was kort ervoor overleden, zijn ouderlijk huis was in zeer slechte staat en er waren grote hypotheekschulden. Bernhard kreeg uit de staatskas een jaarlijkse toelage van 200.000 gulden, twee keer zoveel als Juliana's vader jaarlijks van haar moeder gekregen had. Daarnaast kreeg hij van Wilhelmina een bedrag van 200.000 gulden om de noodzakelijke herstelwerkzaamheden van zijn ouderlijk huis te financieren. Van zijn schoonmoeder kreeg hij als huwelijksgeschenk een Maybach Zeppelin met een Erdmann & Rossi carrosserie, een luxe auto van ongeveer 20.000 gulden.[26][27] In 1939 werd hij door Wilhelmina benoemd tot haar adjudant.

Prins Bernhard en prinses Juliana kregen vier kinderen, allen dochters:

  • Beatrix (31 januari 1938)
  • Irene (5 augustus 1939)
  • Margriet (19 januari 1943)
  • Marijke (18 februari 1947), die later haar tweede voornaam Christina als roepnaam koos.

Op 30 april 1987 vierden zij hun 50-jarig huwelijksjubileum met een groot defilé op paleis Soestdijk.

Bernhard heeft samen met Juliana de geboorte van vier achterkleindochters en één achterkleinzoon meegemaakt, onder wie de tegenwoordige kroonprinses Amalia, en na het overlijden van Juliana van nog twee achterkleinzoons.

Daarnaast had Bernhard volgens eigen zeggen twee buitenechtelijke kinderen, beiden eveneens dochters:

De prins tijdens de Tweede Wereldoorlog[bewerken]

Op 10 mei viel Duitsland Nederland binnen. De prins week enkele dagen later met zijn gezin over zee uit naar Londen. Bernhard keerde snel voor korte tijd terug naar het nog niet bezette Zeeland. Vervolgens maakte hij een reis naar het eveneens nog niet door de Duitsers veroverde Parijs.[28] Omdat Juliana met Beatrix en Irene op de kruiser Sumatra naar Canada reisden, was hij de rest van de Tweede Wereldoorlog meestal gescheiden van zijn gezin.

Terug in Engeland, dat al sinds 1939 in oorlog met Duitsland was, bood Bernhard zijn diensten aan bij de Britse geheime dienst,[29] maar werd wegens zijn Duitse afkomst gewantrouwd. Op 25 juni 1940, drie dagen na de Franse capitulatie, sprak hij voor de Overseas Service van de Britse staatszender BBC over Adolf Hitler als "een Duitse tiran" en sprak hij al zijn vertrouwen uit in de Britse overwinning op nazi-Duitsland.[29]

Voor de aankoop van oorlogsmaterieel werd door de prins op 10 augustus 1940 het Prins Bernhard Fonds opgericht. Vanaf de oprichting was hij regent.

Op 13 november 1940 werd Bernhard hoofdverbindingsofficier tussen de Nederlandse en Britse strijdkrachten.[30] In het najaar van 1940 kreeg de prins vliegles op Hatfield en behaalde zijn vliegbrevet. Hoewel hij later deed voorkomen alsof er sprake was geweest van een carrière als oorlogsvlieger, bestaat er maar één gedocumenteerd geval van een vlucht boven vijandelijk gebied en wel op 21 juni 1944 boven Noord-Frankrijk. Om mee te mogen had hij naar zijn eigen zeggen de commandant met een fles whisky omgekocht.[31] Regelmatig bezocht hij in Engeland Nederlandse militairen.

De prins kreeg in 1941 bij de Royal Air Force (RAF) de rang van Honorary Air Commodore.[32] Op 12 juni 1943 richtte hij in Engeland het 322 Dutch Squadron RAF op, dat tot het einde van de oorlog werd ingezet voor escortemissies, bestrijding van V-1 vliegende bommen en grondaanvallen op het Duitse leger. In 1964 werd hij bij de RAF benoemd tot Honorary Air Marshall.[32]

Gedurende de oorlog zou de Nederlandse diplomaat en latere minister van Buitenlandse Zaken Joseph Luns voor de prins contact onderhouden met zijn moeder en overige familieleden in Duitsland via zijn relaties in de neutrale landen Portugal en Spanje.[33]

Volgens geruchten zou de prins de operatie Market Garden hebben ontraden, omdat snel oprukken van een tankdivisie van Nijmegen naar Arnhem onmogelijk zou zijn.[34] Het is echter uiterst onwaarschijnlijk dat de prins ooit vooraf is ingelicht over deze ultrageheime operatie, omdat hij geen formele positie had binnen de geallieerde bevelstructuur.[35] Ook de hardnekkige geruchten dat de spion Chris Lindemans (alias King Kong) zijn informatie over Operatie Market Garden uit het hoofdkwartier van Bernhard verkreeg, zijn daarom hoogstwaarschijnlijk onjuist.[36]

Hotel de Wereld in Wageningen, waar prins Bernhard op 5 mei 1945 aanwezig was bij de vredesbesprekingen tussen de Canadese bevrijders en Duitsland.

Koningin Wilhelmina benoemde hem in september 1944 tot opperbevelhebber van de Nederlandse Strijdkrachten en van de Binnenlandse Strijdkrachten, het geheel van gewapende verzetsgroepen in bezet Nederland. Aangezien er geen formele bevelstructuur of samenhangende organisatie voor het gewapend verzet bestond, waren zijn rol en taak in de praktijk onduidelijk, ook al omdat de verzetsgroepen het gezag van de prins niet zonder meer erkenden.[37]

De prins was aanwezig bij de vredesbesprekingen tussen de Duitse generaal Johannes Blaskowitz en de Canadese generaal Charles Foulkes op 5 mei 1945 in Hotel De Wereld in Wageningen.[38]

Naoorlogse publieke activiteiten[bewerken]

Ontvangst van prins Bernhard en koningin Juliana in Washington D.C door president Harry S. Truman en zijn vrouw op 2 april 1952.
Op bezoek in het voormalige concentratiekamp Dachau op 8 september 1968.

In september 1945 werd hij eervol ontslagen als bevelhebber van de Nederlandse Strijdkrachten en van de Binnenlandse Strijdkrachten. De prins ruilde deze functies in voor die van inspecteur-generaal van de Koninklijke Landmacht. Een jaar later werd hij ook inspecteur-generaal van de Koninklijke Marine en vanaf 1953 eveneens van de Koninklijke Luchtmacht. In 1970 werden deze functies samengevoegd tot die van inspecteur-generaal der Krijgsmacht.[32]

Van 1954 tot 1976 was Bernhard voorzitter van de Bilderbergconferentie. De stichters hadden hem gevraagd als boegbeeld te fungeren. Deze internationale politieke groepering, waarvan de samenstelling enigszins varieert, komt jaarlijks bijeen om onder strikte geheimhouding te praten over politiek en Europese eenheid.

De initiatiefnemers van het Wereld Natuur Fonds vroegen hem in 1962 als hun eerste president. Hij bleef in die functie tot eind 1976.[39]

In eigen land was de prins oprichter en regent van de Stichting Praemium Erasmianum en deelde hij jaarlijks de Erasmusprijs uit. De doelstelling van het Prins Bernhard Fonds werd na de oorlog gewijzigd in 'de bevordering van de geestelijke weerbaarheid door middel van culturele zelfwerkzaamheid' en kreeg de naam van Prins Bernhard Cultuurfonds. Elk jaar reikte hij tot aan het eind van zijn leven de Zilveren Anjer uit aan personen van onbesproken vaderlands gedrag die in enigerlei vorm van onverplichte arbeid verdiensten hadden verworven voor de Nederlandse cultuur of voor die van de Nederlandse Antillen.

Bernhard was van 1956 tot 1977 voorzitter van de Europese Culturele Stichting, die in 1954 was opgericht door de Zwitserse filosoof Dennis de Rougemont.[32]

In 1970 richtte hij de 1001 Club op, die zich bezighoudt met het op basis van lidmaatschap innen van financiële bijdragen voor het Wereld Natuur Fonds. Elk lid dient een bedrag van 10.000 US-dollar in te leggen. Het geld is bedoeld voor de administratieve kosten.

In 1975 werd Bernhard beschermheer van AMREF, Flying Doctors Nederland, een organisatie die zich inzet voor betere gezondheid in Afrika.[40]

Tot eind 1976 was hij goodwill-ambassadeur van het Nederlandse bedrijfsleven in het buitenland. In die hoedanigheid maakte hij veel buitenlandse reizen.

Andere functies die hij bekleedde:

Greet Hofmans[bewerken]

Prinses Marijke werd geboren met een oogafwijking. Prins Bernhard introduceerde de gebedsgenezeres Greet Hofmans aan het hof om de oogziekte te genezen. Hofmans kreeg grote invloed op Juliana. Juliana uitte in haar toespraken pacifistische standpunten, die mogelijk mede voortkwamen uit haar contacten met Hofmans en die Bernhard verontrustten. Naar eigen zeggen werd hij pas echt kwaad toen Hofmans hem ervan betichtte geld van Juliana te hebben gestolen.

Ook in kringen van het kabinet was de bezorgdheid groot. Juffrouw Hofmans had zich, op voorspraak van de koningin, ook verzekerd van een afspraak bij minister-president Drees, die na Hofmans' doorgevingen in raadselen achterbleef. Mogelijk op voorspraak van Hofmans kwam het tot een geschil tussen koningin en prins over de vraag of, en zo ja waar, Bernhards moeder, prinses Armgard zich in Nederland zou kunnen vestigen. Daartoe aangespoord door ingevingen van Greet Hofmans, zinspeelde de vorstin zelfs op een scheiding van de man wiens buitenechtelijke escapades en voortdurende buitenlandse reizen (onder meer gemaakt in het kader van de door Bernhard opgerichte Bilderberggroep) haar ook steeds meer een doorn in het oog waren. De prins zelf had het gevoel zijn vrouw steeds meer te verliezen aan de invloed van juffrouw Hofmans.

Hij lekte begin 1956 naar een bevriende journalist van het Duitse weekblad Der Spiegel informatie over de innige band van Hofmans met zijn echtgenote. Het artikel met de titel ‘Zwischen Königin und Rasputin, Geheimnisse im Haus Oranje’ veroorzaakte in Nederlandse regeringskringen veel onrust. Het kabinet voelde zich gedwongen in te grijpen en verbood de verspreiding van het weekblad in Nederland.

Juliana en Bernhard stelden op dwingende wens van premier Drees een commissie van wijze mannen in, de commissie-Beel, die in eerste instantie onderzoek moest doen wie naar het Duitse weekblad gelekt had. In het eindrapport adviseerde de commissie dat Juliana het contact met Greet Hofmans moest verbreken. Bernhard moest onder meer afzien van verdere contacten met de bevriende journalist en Juliana in het vervolg tijdig inlichten over zijn voorgenomen reizen, redevoeringen en alle andere officiële activiteiten. Hij mocht verder geen personen meer ontvangen als Juliana ernstige bezwaren tegen hen had, noch was het hem langer toegestaan zonder toestemming van zijn echtgenote onofficiële gasten uit te nodigen in paleis Soestdijk om te dineren of te logeren.[41]

Prinses Armgard komt naar Nederland[bewerken]

Prinses Armgard in 1964

Eind 1951 berichtten de Nederlandse media dat Bernhards moeder, prinses Armgard, zich in Nederland zou gaan vestigen. Armgard had tot dan toe in Bad Driburg gewoond, maar nu haar jongste zoon, prins Aschwin, zich in New York had gevestigd, waar hij conservator werd van de Oosterse afdeling van het Metropolitan Museum, wilde zij graag meer in de buurt wonen bij haar oudste zoon. Dit voornemen stuitte op hevig protest van Juliana, en overigens ook van haar moeder, prinses Wilhelmina, die meende dat Nederland zo kort na de Tweede Wereldoorlog niet op de komst van een Duitse prinses, over wier houding tijdens die oorlog nog de nodige vraagtekens bestonden, zat te wachten. Juliana van haar kant, wilde liever niet dat het contact tussen haar kinderen en haar schoonmoeder, inniger zou worden. Zo Armgard zich nabij Soestdijk zou vestigen (er was even sprake van Hilversum) dan vreesde de koningin dat Armgard vrijwel dagelijks het paleis zou binnenwippen. Van een dergelijk regelmatig contact was Juliana niet gediend, te minder daar haar schoonmoeder dat jaar was overgegaan naar de Rooms-katholieke Kerk, een genootschap dat traditioneel niet in de gunst stond van het Oranjehuis en zeker niet van prinses Wilhelmina. Juliana stoorde zich aan de band van Bernhard met zijn moeder. Tegenover de Commissie Beel klaagde zij: “Er mag natuurlijk een band zijn, maar niet een binding".[42] Armgard en Bernhard vermoedden dat ook hier de invloed van juffrouw Hofmans een grote rol speelde. Zij beiden verweerden zich krachtig tegen Juliana's standpunt en de verhoudingen binnen het koninklijk huwelijk verhardden. Dit laatste niet in het minst omdat ook de oudste kinderen partij kozen voor hun vader. Uiteindelijk vroeg het echtpaar minister-president Drees te bemiddelen. Na diens bemiddeling werd besloten dat Armgard zich wel in Nederland mocht vestigen, mits op geruime afstand van Soestdijk. Armgard betrok vervolgens het door Bernhard aangeschafte Kasteel Warmelo in de gemeente Diepenheim.[43] Het kwam tot een nieuw conflict met Juliana toen Bernhard met de kinderen en Armgard, maar zonder Juliana, in juli 1955 naar Engeland reisde. Juliana schreef aan Bernhard dat zij wilde scheiden. Bernhard ging vervolgens met zijn secretaresse juffrouw Kokkie Gilles en zijn moeder en broer op vakantie naar het Spaanse Mallorca.[44] In de jaren vijftig van de twintigste eeuw was het evenwel ondenkbaar dat het koninklijk paar daadwerkelijk zou scheiden, althans, daar rekende prins Bernhard op. Het conflict verscherpte toen Bernhard met zijn moeder op 17 september 1955 op audiëntie ging bij de paus, zonder dat Juliana daarvan op de hoogte was.[45]

Anjer in knoopsgat[bewerken]

Bernhard droeg sinds zijn studententijd standaard een verse witte anjer in het knoopsgat van zijn revers.[46] De gelegenheid van zijn eerste verjaardag in bezettingstijd, 29 juni 1940, werd in Nederland aangegrepen om te protesteren tegen de Duitse bezetting en om aanhankelijkheid te tonen aan het koningshuis. Het protest uitte zich onder andere in het dragen van een witte anjer in het knoopsgat van de linkerrever van een colbert. Deze dag werd bekend als Anjerdag.

Wiedergutmachungsverdrag[bewerken]

In 1963 ontving Bernhard een miljoen D-Mark via het Wiedergutmachungsverdrag dat West-Duitsland en Nederland na de Tweede Wereldoorlog gesloten hadden. De claim van Bernhard was gebaseerd op de apanage die vorst Leopold als oudste zoon en erfgenaam van het familievermogen verschuldigd was aan de vader van Bernhard.[47]

Lockheed-affaire[bewerken]

Koningin Juliana en prins Bernhard keren op 26 augustus 1976 op paleis Soestdijk terug uit Italië, omdat minister-president Joop den Uyl in het Nederlandse parlement de resultaten van de Commissie van Drie bekend ging maken. Achterin koningin Juliana met het hondje Sara.

In 1976 werd, in een onderzoek van de Amerikaanse senaat naar mogelijke omkopingspraktijken bij vliegtuigbouwer Lockheed bekend dat "zeer hoge functionaris binnen de Nederlandse regering" gelden ontvangen zou hebben, die gekenmerkt moesten worden als smeergeld. Even daarna maakte minister-president Joop den Uyl bekend dat de regering meende dat met deze "zeer hoge functionaris" prins Bernhard bedoeld zou kunnen zijn.

Een driehoofdige door het Nederlandse kabinet ingestelde onderzoekscommissie, de Commissie van Drie, beoordeelde een aantal handelingen van de prins als laakbaar.[48] Koningin Juliana overwoog af te treden. Kroonprinses Beatrix gaf aan dat ze haar moeder in dat geval niet wilde opvolgen. Staatssecretaris van Volkshuisvesting Marcel van Dam dreigde met aftreden als de prins niet, gelijk aan iedere staatsburger, zou worden vervolgd. De regering meende evenwel dat een constitutionele crisis niet opportuun was.

Den Uyl slaagde erin een compromis te bewerkstelligen, waarmee - na uitvoerig overleg - de Staten-Generaal akkoord ging. Besloten werd de kwestie niet voor de rechtbank aanhangig te maken, maar om het rechtsgevoel te bevredigen werd Bernhard gedwongen zijn functie als inspecteur-generaal van de Krijgsmacht neer te leggen, alsmede af te zien van enkele andere openbare functies. Ook werd hem verzocht in het vervolg het dragen van militaire uniformen achterwege te laten.[49]

Uiteindelijk droeg Bernhard toch nog enkele keren een militair uniform, maar altijd na overleg met de minister-president, zoals bij de begrafenis van lord Louis Mountbatten. In 1991 kreeg hij voor zijn tachtigste verjaardag van toenmalig minister-president Ruud Lubbers toestemming om bij voorkomende gelegenheden altijd militaire uniformen te dragen, maar hij maakte daar zelden gebruik van. Wel koos hij ervoor om in uniform te worden begraven.

In een na zijn dood gepubliceerd interview met de journalist Martin van Amerongen in weekblad De Groene Amsterdammer gaf hij toe dat het een grote fout van hem was geweest om het geld aan te nemen.

Tijdens het onderzoek naar de Lockheed-affaire werden documenten ontdekt waaruit bleek dat Bernhard ook door de Amerikaanse vliegtuigfabrikant Northrop was omgekocht. Den Uyl had daarvan de openbaarmaking tegengehouden, omdat anders strafvervolging wellicht onafwendbaar was geworden en koningin Juliana dan mogelijk zou zijn afgetreden.[50] De kwestie kwam pas in 2008 aan het daglicht. Tijdens de Lockheed-affaire kwamen ook concretere details aan het licht dat Bernhard een maîtresse, 'Poupette', en een onwettige dochter, Alexia, had.[51]

Een open brief[bewerken]

In 2004 schreef prins Bernhard een open brief aan dagblad de Volkskrant. De prins liet weten dat Jan Kikkert, Tomas Ross, Hans Galesloot en Philip Dröge met publicaties over hem te ver waren gegaan. Om dat te bewijzen had hij de oud-directeur van de Rijksvoorlichtingsdienst (RVD), Hans van der Voet, gevraagd onderzoek te doen naar vijf onderwerpen:

  • Geruchten over het vermeend losbandige leven van zijn moeder
  • De vermeende nazi-sympathieën van zijn moeder
  • De twee zonen die hij in Londen zou hebben verwekt
  • Een brief die de prins zou hebben geschreven aan Adolf Hitler over zijn landvoogdijschap over Nederland, de zogeheten stadhoudersbrief
  • De beschuldiging dat hij de Slag om Arnhem zou hebben verraden.

Van der Voet vond geen bewijzen voor de beweringen.[52][53]

Ziekte[bewerken]

In zijn leven werd de prins meer dan vijftig keer geopereerd.[54] Vaak gebeurde dat in het Academisch Ziekenhuis Utrecht. In 1994 was zijn medische toestand kritiek na een darmoperatie, waarbij hij door complicaties en een schoklong in levensgevaar kwam. Na een lang ziekbed herstelde hij en bleek in staat het jaarlijkse Veteranendefilé af te nemen. In 1999 werd Bernhard opnieuw geopereerd, ditmaal aan zijn luchtpijp en in 2000 werd een kwaadaardige tumor verwijderd uit zijn borstkas.

Overlijden[bewerken]

Het stoffelijk overschot van prins Bernhard op weg naar de Nieuwe Kerk in Delft

De RVD maakte op 17 november 2004 bekend dat de prins, die ruim een half jaar eerder weduwnaar was geworden, aan longkanker leed. Op 29 november volgde een nieuwe mededeling. Naast de eerder vastgestelde tumor in de luchtwegen was nu ook een kwaadaardige tumor in de darmen vastgesteld.

Op 1 december 2004 werd hij om 16.30 uur overgebracht naar het Universitair Medisch Centrum Utrecht (UMC). Daar werd, op zijn verzoek, de behandeling gestaakt. Prins Bernhard overleed dezelfde avond om 18.50 uur. Hij werd 93 jaar oud.[55] De Rijksvoorlichtingsdienst maakte om 21.30 uur zijn overlijden wereldkundig.[56]

Van 7 tot en met 9 december was er in de Chapelle Ardente van Paleis Noordeinde voor iedereen gelegenheid om afscheid te nemen. De staatsbegrafenis vond plaats op zaterdag 11 december 2004 in de Nieuwe Kerk in Delft. De uitvaart droeg een militair karakter; de lijkkist met zijn lichaam werd op een affuit naar Delft gebracht. Met een Missing Man-formatie bewees de Koninklijke Luchtmacht de laatste eer. Na de plechtigheid werd de prins, gedragen door militairen van het Regiment Huzaren van Boreel, bijgezet in de Grafkelder van Oranje-Nassau. Hij werd begraven in zijn uniform van generaal-vlieger.[56] Op zijn verzoek werd hij niet gebalsemd.[56]

Postuum gepubliceerde interviews[bewerken]

Weekblad De Groene Amsterdammer publiceerde op 10 december 2004 een reeks interviews met de prins, die de in 2002 overleden journalist Martin van Amerongen tussen 1995 en 2000 met hem had.[57]

Dagblad de Volkskrant bracht in december 2004 een reeks interviews met de prins, gebaseerd op negen gesprekken die hij vanaf 2001 had gevoerd met zijn vriend hoofdredacteur Pieter Broertjes en journalist Jan Tromp, buiten medeweten van de regering, de RVD en zijn familieleden. In het interview onthulde Bernhard voor de buitenwereld het bestaan van zijn buitenechtelijke dochter Alicia en bevestigde hij de al lange tijd gaande geruchten over dochter Alexia. Hij verstrekte nadere bijzonderheden over de zaak-Greet Hofmans. Toen een dag later archiefstukken over de zaak-Greet Hofmans openbaar werden gemaakt, bleek dat de opvattingen van de prins niet geheel met de feiten overeenkwamen.[58]

Onderscheidingen[bewerken]

De prins was verzot op uniformen en onderscheidingen. Veel van zijn orden gaf hij in bruikleen aan het Museum van de Kanselarij van de Nederlandse Ridderorden op Paleis Het Loo. Als de prins zijn onderscheidingen droeg, gaf hij de voorkeur aan de in verband met de Tweede Wereldoorlog verkregen orden, kruisen en medailles. Vanaf het einde van die oorlog droeg Bernhard de onderscheidingen op de Engelse wijze en niet zoals in Nederland gebruikelijk is in de Nederlandse of Pruisische trant.

1rightarrow blue.svg Zie Lijst van onderscheidingen van prins Bernhard der Nederlanden voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Titels en predicaten[bewerken]

  • Bernhard Graf von Biesterfeld (1911-1916)
  • Zijne Doorluchtige Hoogheid Bernhard Prinz zur Lippe-Biesterfeld (1916-1937)
  • Zijne Koninklijke Hoogheid prins Bernhard der Nederlanden, Prins van Lippe-Biesterfeld (1937-1948, 1980-2004)
  • Zijne Koninklijke Hoogheid De Prins der Nederlanden (1948-1980)

Literatuur[bewerken]

  • Aalders, Gerard (2014), Niets was wat het leek, Prins Bernhard, Boom.
  • Brave-Maks, M. (1962), Prins Bernhard in oorlogstijd, Elsevier, Amsterdam/Brussel.
  • Bree, H. van (2004), Het aanzien van Bernhard. Het Spectrum.
  • Broertjes, P. en Tromp, J. (2004), De Prins spreekt.
  • Fasseur, C., (2009), Juliana & Bernhard. Verhaal van een huwelijk. De jaren 1936-1956, Balans.
  • Hatch, A. (1962), Prins Bernhard. Zijn plaats en functie in de moderne monarchie. Een geautoriseerde biografie.
  • Herenius-Kamstra, A. (1986), Bernhard 75 jaar: Het actieve leven van een bijzonder man, Zomer & Keuning, Ede.
  • Klinkenberg, W. (1976), "Prins Bernhard Tussen IG-Farben en Lockheed", Overdruk uit De Nieuwe Linie van 28-01, 04-02, 11-02, 18-02 en 25-02-1976, De Nieuwe Linie, Amsterdam.
  • Klinkenberg, Wim (1979, 1986), Prins Bernhard – Een politieke biografie. 1911-1986, Onze Tijd/In de Knipscheer, Haarlem.
  • Lammers, F.J. (1986), In gesprek met Prins Bernhard, Hollandia, Baarn.
  • Nord, Max (samensteller) (1961), Prins Bernhard vijftig toespraken (50e verjaardag Z.K.H.), W. ten Have, Amsterdam.
  • Schrage, E.J.H. (2004), Zur Lippe-Biesterfeld. Prinses Armgard, prins Bernhard en hun houding tegenover nazi-Duitsland, Balans, [z.p.].
  • Veenendaal, Harry en Kelder, Jort (2009), ZKH. Hoog spel aan het hof van Zijne Koninklijke Hoogheid. De geheime dagboeken van mr.dr. I.G. van Maasdijk. Gopher/Ali Baba, Amsterdam.
  • Waterink, J. (1951), Onze Prins in het publiek en binnenskamers, Zomer & Keunings Uitgeversmaatschappij, Wageningen.
  • Zijl, Annejet van der (2010), Bernhard. Een verborgen geschiedenis. Querido, Amsterdam
  • Meulen, Dik van der, (2014), Ter Herinnering, Juliana & Bernhard. Elsevier, Amsterdam.

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. a b De juiste geboortedatum van prins Bernhard (en hoe heette hij eigenlijk precies?), vernoeming.nl
  2. Zowel de Almanach de Gotha (1917), p. 55, als het Genealogisches Handbuch des Adels 149 (2011), p. 46, geven 29 juni 1911 als geboortedatum.
  3. Volgens Van der Zijl, Annejet; Bernhard. Een verborgen geschiedenis, p. 55, stuurde Bernhards vader in de ochtend van 29 juni een telegram aan zijn broer Leopold, waarin hij hem meldde dat er die nacht een "gezonde jongen (was) gearriveerd".
  4. Van der Zijl, Annejet; Bernhard. Een verborgen geschiedenis, p. 56
  5. Silke Marburg, 'Morganatische Ehe', in: Kleines Lexikon des Adels. Titel, Throne, Traditionen. Herausgegeven von Eckart Conze. München, 2005, p. 176-177, waarin: "Ehefrau und Kinder wurden nicht Mitglieder des Hauses des Ehemannes, erhielten nicht die üblichen Sukzessions- Erb- u.a. Vermögensansprüche und nahmen nicht vollständig an den Familienrechten und der der Familienrepräsentation (Titel, Rang, Wappen) Teil".
  6. Jean-Fred Tourtchine, 'Généalogie et état présent des familles princières de Lippe-Biesterfeld (princes souverains de Lippe) et de Lippe-Weissenfeld', in: L'ordre de la noblesse. Familles d'Europe enregistrées in ordine nobilitatis 1983-1984. Volume sixième. Paris, [1985], p. CCLVXXXVI.
  7. Zijl, Annejet van der, Bernhard, een verborgen geschiedenis pp 45 en 87 "p 45 ...bood Leopold aan Armgard de oude graventitel van de Biesterfelders toe te kennen – zij het met het laagadellijke 'von' in plaats van het hoogadellijke 'zur'. Deze nieuwe Biesterfelderlijn zou wel meetellen in de erfopvolging, maar in lijn moeten aansluiten achter de overige zijtakken." "p 87 ....kende hij "in dit ene en hoogst uitzonderlijke geval ...." .... alsnog de prinselijke titel 'zur Lippe-Biesterfeld' toe ... en zijn familielijn maakte een flinke sprong vooruit in de erfopvolging."
  8. Annejet van der Zijl: Bernhard, een verborgen geschiedenis, Querido's uitgeverij, 2011 (vijfde (e-book) druk, de digitale editie is gemaakt naar de vierde druk uit 2011), p. 175+177
  9. Het document bevindt zich in het archief van de Humboldtuniversiteit, ZB II 1849, akte 28. (Bron: Nieuwe feiten over Prins Bernhard in Annejets promotieonderzoek, web.archive.org)
  10. Aalders, Gerard en Coen Hilbrink (1996) De Affaire-Sanders - Spionage en Intriges in Herrijzend Nederland, Den Haag
  11. Fasseur, Cees; Juliana & Bernhard. Het verhaal van een huwelijk. De jaren 1936-1956, p. 34 (e-book versie, naar tweede druk uit 2008)
  12. Zijl, Annejet van der; Bernhard. Een verborgen geschiedenis, p. 155+170 (2011, vijfde druk, e-book)
  13. Nieuwe feiten over Prins Bernhard in Annejets promotieonderzoek, web.archive.org
  14. De Jong, L.; (1969) Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog, deel 1 (Voorspel), p. 578
  15. Fasseur, Cees; Wilhelmina, Krijgshaftig in een vormeloze jas. Blz. 130
  16. Zijn naam was al die jaren in de correspondentie niet genoemd. Bron: Fasseur, Cees; Wilhelmina, Krijgshaftig in een vormeloze jas. Blz. 128
  17. Fasseur, Cees; Wilhelmina, Krijgshaftig in een vormeloze jas. Blz. 113
  18. Fasseur, Cees; Wilhelmina, Krijgshaftig in een vormeloze jas. Blz 128
  19. Zijl, Annejet van der; Bernhard. Een verborgen geschiedenis Blz 237
  20. Fasseur, Cees; Wilhelmina, Krijgshaftig in een vormeloze jas. Blz 128
  21. Begin februari 1936 schrijft tante Anna: Lieve Bernilo! In Berlijn trof ik gisteren mijn nicht Ally Mecklenburg en ze vroeg mij jou te schrijven dat je mogelijkerwijs voor de Wintersportolympiade naar Partenkirchen gaat. De Knk. Fam. uit H. komt vanuit Oostenrijk geregeld over om deze bij te wonen. Je zou er naartoe moeten gaan en je bekend maken. Ik denk dat je het beste een hoveling of een hofdame kunt vragen je voor te stellen en je tijdens de dagen daar vaak moet laten zien, aangezien ze al van je weten. Naar ik hoor, zullen daar ook andere heren met dezelfde intenties zijn. Ik wens je nadrukkelijk alle goeds. Ik hoop dat het je lukt, ook al is de tijd nogal krap, je tante Anna. (Bron: Citaten uit Bernhard, een verborgen geschiedenis, NOS, 8 maart 2010)
  22. Fasseur, Cees; (2009) Juliana & Bernhard. Het verhaal van een huwelijk. De jaren 1936-1956, Blz 28
  23. Fasseur, Cees; (2009) Juliana & Bernhard. Het verhaal van een huwelijk. De jaren 1936-1956, Blz 29
  24. Fasseur, Cees; Juliana & Bernhard. Het verhaal van een huwelijk. De jaren 1936-1956, p. 43 (e-book, naar tweede druk uit 2008)
  25. Militaire rangen aan prins Bernhard verleend, Leeuwarder Courant, 4 december 1936
  26. De auto's van prins Bernhard, conam.info
  27. Fred Lammers; De snelle auto's van prins Bernhard, Trouw, 13 november 1997
  28. In Parijs bracht hij een bezoek aan minister-president Paul Reynaud en aan maarschalk Philippe Pétain en legde hij een krans bij het graf van de onbekende soldaat. Zie, Fasseur, Cees; (2009) Juliana & Bernhard. Het verhaal van een huwelijk. De jaren 1936-1956, p. 76
  29. a b Jong, Loe de, Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog, deel 9, p. 369
  30. Jong, L. de; (1979) Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog, deel 9 (Eerste Helft), p. 388
  31. Zijl, Annejet van der, (2010) Bernhard, een verborgen geschiedenis, p. 324
  32. a b c d In memoriam: Bernhard Prins der Nederlanden (1911-2004), koninklijkhuis
  33. Luns was tijdens de Tweede Wereldoorlog achtereenvolgens attaché in neutraal Zwitserland (1940), neutraal Portugal (april 1941) en ambassade-secretaris van de Nederlandse regering in ballingschap bij het Britse Rijk (vanaf 1943).
  34. Prins Bernhard: Market Garden is mislukt door Monty's eigenwaan 'Ik spreek niet van schuld, maar van verantwoordelijkheid', Trouw, 17 september 1994
  35. Zijl, Annejet van der; (2010) Bernhard, een verborgen geschiedenis, p. 376
  36. Jong, Loe de; (1980) Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog, deel 10a (Het Laatste Jaar I, eerste helft), p. 424-425
  37. Zijl, Annejet van der; (2010) Bernhard, een verborgen geschiedenis, p. 331
  38. Bernhard reed die dag in de buitgemaakte Mercedes Cabriolet van Arthur Seyss-Inquart.
  39. Hun eerste keus was de Britse prins Philip Mountbatten, maar die weigerde en adviseerde op zijn beurt Bernhard.
  40. Zijn kleinzoon Willem-Alexander nam het beschermheerschap in 1999 van hem over.
  41. Fasseur, Cees; (2009) Juliana & Bernhard. Het verhaal van een huwelijk. De jaren 1936-1956, Tekst van het rapport van het driemanschap (de commissie-Beel, p. 449
  42. Fasseur, Cees; (2009) Juliana & Bernhard. Het verhaal van een huwelijk. De jaren 1936-1956, Blz 282
  43. Deze paragraaf is gebaseerd op Cees Fasseur, (2009) Juliana & Bernhard. Het Verhaal van een huwelijk. De jaren 1936-1956, p. 252-259
  44. Fasseur, Cees; (2009) Juliana & Bernhard. Het verhaal van een huwelijk. De jaren 1936-1956, p. 282
  45. Fasseur, Cees; (2009) Juliana & Bernhard. Het verhaal van een huwelijk, De jaren 1936-1956, p. 282
  46. Piet van Asseldonk Het ongemak rond de anjer-erfenis van Prins Bernhard weblogs.nos.nl, 17 augustus 2011
  47. Aalders Gerard. (2014) Niets was wat het leek, Prins Bernhard. Blz 222 en verder
  48. De commissie concludeerde: "dat de prins zich aanvankelijk veel te lichtvaardig (had) begeven in transacties, die de indruk moesten wekken dat hij gevoelig was voor gunsten en dat hij zich toegankelijk had getoond voor onoorbare aanbiedingen en hij had zich laten verleiden tot het nemen van initiatieven die volstrekt onaanvaardbaar waren en die hemzelf en het Nederlandse aanschafbeleid bij Lockheed, en niet alleen bij Lockheed, in een bedenkelijk daglicht moesten stellen."
  49. Den Uyl kon hem dat eigenlijk niet verbieden, omdat elke oud-militair gerechtigd is zijn uniform te dragen.
  50. De Northrop-affaire Vrij Nederland, 2 april 2005
  51. In 2010 werd een Nederlandse televisieserie gemaakt over deze affaire onder de titel Den Uyl en de Affaire Lockheed.
  52. Zijn onderzoek werd door tijdschrift Vrij Nederland weinig serieus genomen. (Bron: Michiel Hulshof, De Oranjes leren het nooit Vrij Nederland, 14 februari 2004)
  53. Minister-president Jan Peter Balkenende had toestemming voor de publicatie gegeven. De brief was opmerkelijk omdat leden van het Koninklijk Huis in Nederland zelden reageren op aantijgingen vanuit de pers.
  54. Bernhard, van schurk tot volksheld, Elsevier, 1 december 2004
  55. ZKH Prins Bernhard overleden. Regering.nl (1 december 2004)
  56. a b c Koningin Beatrix reageert op dood vader, Elsevier, 2 december 2004
  57. De geheime gesprekken van Martin van Amerongen met prins Bernhard (10 december 2004)
  58. Op 27 januari 2005 wijdde het VARA-programma Zembla een aflevering aan dit interview, waarin naar voren kwam dat Bernhard zijn rol te positief had voorgesteld. (Bron: De leugens van Bernhard, Zembla, 27 januari 2005)