Loe de Jong
Louis (Loe of Lou) de Jong (Amsterdam, 24 april 1914 — aldaar, 15 maart 2005) was een Nederlands historicus en journalist.
Loe de Jong is vooral bekend geworden door zijn uit veertien delen bestaande standaardwerk Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog over Nederland en Nederlands-Indië in de Tweede Wereldoorlog, dat - op het laatste deel na - geheel van zijn hand is.
Inhoud |
[bewerken] Leven en werk
Na zijn opleiding aan het Vossius Gymnasium te Amsterdam studeerde De Jong in de jaren dertig sociale geografie en geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam. In 1936 en 1937 was hij redacteur bij studentenblad Propria Cures. Van 1938 tot 1940 was hij als journalist werkzaam voor het links georiënteerde weekblad De Groene Amsterdammer waarvoor hij buitenlandredacteur was.
Omdat hij zich na de Duitse inval op 10 mei 1940 realiseerde dat hij als Jood en vanwege zijn journalistieke werk een voor de hand liggend slachtoffer van de Duitsers zou zijn, vluchtte hij. Op de dag na de capitulatie, 15 mei 1940, kon hij met zijn vrouw Liesbeth vanuit IJmuiden met de Friso naar Londen ontkomen. Daar werd hij verslaggever bij (en later directeur van) Radio Oranje, de Nederlandse radiozender in Groot-Brittannië die radioprogramma's uitzond naar het bezette Nederland.
De Jong verloor in de oorlog door de nazi-vervolging veel familieleden, waaronder zijn ouders en zijn tweelingbroer. Dit tragische verlies, maar ook de Jodenvervolging in het algemeen, heeft de rest van zijn leven getekend.
[bewerken] Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie
In het voorlaatste jaar van de oorlog wist hij minister Gerrit Bolkestein van onderwijs enthousiast te maken voor het idee om na de oorlog een Rijksinstituut op te richten dat zich zou gaan bezighouden met het verzamelen van documentatie wat er tijdens de oorlog allemaal in Nederland was gebeurd. Hij was hierin niet de enige, want in het bezette Nederland liepen de hoogleraren Jan Romein en Nicolaas Posthumus (De Jong had bij de laatste nog college gevolgd) ook reeds met een dergelijke gedachte rond.
Het resultaat hiervan was dat op 15 september 1945 het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie (afgekort als 'RIOD' - zelf spraken de medewerkers altijd over 'Oorlogsdocumentatie', tegenwoordig het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie, afgekort NIOD) van start ging en De Jong als directeur met de dagelijkse leiding werd belast; deze positie bekleedde hij tot aan zijn pensionering in 1979. Daarna wijdde hij zich volledig aan het voltooien van de hierboven genoemde serie over de Nederlandse oorlogstijd.
Van 1960 tot 1965 verzorgde hij op de Nederlandse televisie de serie De Bezetting. Hij presenteerde die zelf, behalve in het tweede seizoen toen Pier Tania hem verving wegens ziekte. De gebeurtenissen in de jaren 1940-1945 die gedurende de wederopbouw waren verdrongen kregen door deze televisieserie voor het eerst ruime aandacht.
In Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog, deel 7 (mei '43 - juni '44) beschrijft de Jong wat Nederlanders zich tijdens de bezetting voorstelden bij het lot van de Joden. De Jong vindt het beeld dat er miljoenen mensen geliquideerd werden, of door mechanische middelen vergast, voor de gewone Nederlander in 1942 volstrekt onaannemelijk. Men had geen concreet idee van wat er met de Joden zou gebeuren, wel een vaag vermoeden. Berichten over massale uitroeiing werden niet of nauwelijks in de geest opgenomen. Niemand was zeker dat de informatie juist was en dus werd er niet veel over de uitroeiing gepubliceerd. En dat terwijl, volgens de Jong, berichten pas doordringen als ze frequent, regelmatig en zonder innerlijke tegenspraak worden doorgegeven. Dit was juist niet het geval tijdens de oorlog. Mensen veronderstelden dat de berichten deel uitmaakten van de geallieerde propaganda of verdrongen ze.
[bewerken] Kritiek
Zijn grote werk over de Tweede Wereldoorlog is niet helemaal onweersproken gebleven. Een fundamenteel punt van kritiek was dat De Jong zich teveel liet leiden door de begrippen 'goed' en 'fout' en daardoor enerzijds de omvang van het verzet zou hebben overdreven en anderzijds de omvang van de collaboratie zou hebben onderschat. Ook zijn beschrijving van wat er in Nederlands-Indië was gebeurd ontmoette kritiek.
De Jong was zeker niet onfeilbaar. In 1978 sprak hij een incorrect oordeel uit over Willem Aantjes, fractievoorzitter van het CDA in de Tweede Kamer. De Jong beschuldigde hem ongevraagd van lidmaatschap van de Waffen-SS. Aantjes moest zich daarom terugtrekken als lid van de Tweede Kamer. Later bleek deze beschuldiging niet juist. Wel bleek Aantjes om uit Duitsland te ontsnappen zich aangemeld te hebben voor de Germaansche SS in Nederland (maar daar nooit lid van te zijn geweest). Ook suggereerde hij dat Aantjes kampbewaker was geweest, terwijl Aantjes daar als gevangene had vastgezeten.
[bewerken] Bibliografie
- De Duitse Vijfde Colonne in de Tweede Wereldoorlog, 1953, proefschrift
- Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog, 14 delen, 1969-1991, SDU-uitgeverij, Den Haag
- De Bezetting, 3 delen, 1990, SDU-uitgeverij, Den Haag, ISBN 90-12-06335-3, ISBN 90-12-06336-1 en ISBN 90-12-06337-X
- Titeloverzicht site Koninklijke Bibliotheek
[bewerken] Externe links
- Documentaire Het zwijgen van Loe de Jong uit 2010, onder het motto “Je moet je niet met het verleden bezighouden.” (Loe de Jong) -Regie: Simonka de Jong, Producent: Selfmade Films.
- Loe de Jong overleden, KNAW, 15 maart 2005
- Dr. L. de Jong voor altijd verbonden met WOII, Het Parool, 15 maart 2005
- Geschiedschrijver De Jong overleden, Reformatorisch Dagblad, 16 maart 2005
- VPRO televisieuitzending 'Andere Tijden' over de beginjaren van het RIOD. Bevat o.a. het laatste televisieinterview met Loe de Jong
- Dossier Loe de Jong (1914-2005), Koninklijke Bibliotheek
- Website van het NIOD
- Herdenking door Peter Klein
- De Bezetting, alle 21 afleveringen van de tv-reeks
