Melkboer
Een melkboer, melkman of melkslijter is iemand die langs de deur ging met voornamelijk melk en zuivelproducten, en eventueel een winkel dreef. Voor de uitvinding en grootschalige toepassing van de koelkast kwam de melkboer in Nederland dagelijks langs de deur.
[bewerken] Geschiedenis
Tot eind 19e eeuw werd de melk meestal door boeren zelf rondgebracht. Later trokken veel werkloze boerenzonen naar de stad en begonnen een winkel waar ze melk, boter, kaas en eieren verkochten (en bier). Soms hadden ze nog een paard en een koe in de tuin staan. Er was veel concurrentie. Vaak verschenen op één trap meerdere melkboeren met grote kannen losse melk en een mand met eieren en 'dubbel gestoomde' melk. Het was een zwaar bestaan, trap op/trap af, maar melkboeren hadden echte buurtzaken, veel meer dan bakkers en groenteboeren. Alles ging op de pof en de melkboer had een sociale functie. Vaak kon er ook 's avonds nog gewinkeld worden als onvoorzien de gasmunten op waren. Er waren ook veel 'verzuilde' melkboeren die katholieke of protestante klanten aantrokken tot buiten hun buurt.
Rond de jaren dertig van de 20e eeuw raakten de melkboeren vast in de greep van de melkfabrieken. Dat begon al toen de melkrijders met hun auto's de band tussen boeren en melkboeren losser maakten. De overheid legde veel regels op omdat de melk vaak ongezond was of met water verdund werd. Vooral in de oorlog werd veel geritseld. In de jaren dertig ontstond een 'melkstrijd' tussen overheid en melkfabrieken. In Amsterdam ontstonden zelfs socialistische melkcoöperaties. Maar met de zelfstandige melkboer was het afgelopen, ze werden 'kleine middenstanders' met weinig mogelijkheden door te groeien naar een (groot)winkelbedrijf. Pas in de Duitse tijd kreeg de overheid grip op kwaliteit van de melk door een centrale wetgeving. Rond de jaren '50 was de melk die melkboeren rondbrachten vaak nog niet gepasteuriseerd, zodat deze door de huisvrouw voor consumptie gekookt moest worden. Tot in de jaren zestig behielden nog veel melkboeren de bedrijfsvoering van voor de oorlog; zonder telefoon, snijmachine, kassa en dergelijke. Begin jaren 60 maakte de 'sanering' een einde aan het venten ver weg van huis. Voor veel melkboeren was dit een aanleiding om te stoppen met hun bedrijf. Later werd de term melkboer als denigrerend beschouwd, en werd deze vervangen door melkman. De melkman ging met zijn gemotoriseerde wagen dapper de concurrentie aan met de opkomende supermarkten.
Met de opkomst van de supermarkt in het laatste kwart van de 20e eeuw is het beroep melkboer praktisch uitgestorven, al wordt de SRV-man nog wel eens met melkboer aangeduid. De eerste supermarkt werd in 1953 door Dirk van den Broek in Amsterdam geopend. Ook voelden de kinderen van melkboeren er niets voor om de zaak over te nemen. Zo kwam er een einde aan een markante vorm van middenstand in Nederland en België. Het is wel opvallend dat de sociale mobiliteit van de kinderen van melkboeren groot was. De druk om maatschappelijk te presteren was heel groot, al was de hoogst bereikbare vorm van onderwijs de MULO.
[bewerken] Trivia
- Een melkslijter is iemand die met melk en melkproducten van deur tot deur gaat. In België wordt de term melkboer in dezelfde betekenis gebruikt, dus nooit voor een winkelier.
- Naar analogie wordt/werd in België en Nederland ook gesproken van een kolenboer, hoewel steenkool geen product is van landbouw of veeteelt. Ook andere middenstanders worden wel "boer" genoemd: computerboer, fietsenboer enz.
- In verband met vaderschap wordt de melkboer wel gebruikt als uitdrukking voor een willekeurige man. Als een kind helemaal niet op de vader lijkt of kennelijk het resultaat is van "vreemdgaan", dan wordt een denkbeeldige melkboer opgevoerd als vader van het spreekwoordelijke 'kind van de melkboer', met het even spreekwoordelijke 'melkboerenhondenhaar'. Dit is wel te verklaren doordat de melkboer overdag, als de heer des huizes naar het werk was, bij de mensen aan de deur kwam met een product dat blijkbaar bepaalde associaties opriep. In deze zin wordt "de melkboer" wel gebruikt in teksten van de Nederlandse band De Dijk.
