Koelkast

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

Geopende koelkast

Amerikaanse commercial voor een elektrische koelkast uit 1926

Een koelkast of ijskast is een apparaat voor het gekoeld bewaren van etenswaren. Het is een van de grote, vast opgestelde, elektrische, met meestal witgeverfd metaal beklede soorten huishoudelijke apparaten (collectief witgoed genoemd) die in de 20e eeuw tot de standaarduitrusting van het 'Westerse' huishouden zijn gaan behoren.

In het grootste deel van een koelkast heerst een temperatuur van enkele graden Celsius boven nul. Dit remt het bederf van etenswaren en andere substanties zonder ze veel te veranderen. Voor een langere houdbaarheidsperiode is diepvriezen noodzakelijk of een van de hieronder beschreven bewerkingstechnieken.

[bewerk] Beschrijving

Het in Europa meest voorkomende type koelkast is het tafelmodel. Dit is een staande kast, bedoeld om onder het aanrecht te worden geschoven, zodanig dat alleen de voorkant zichtbaar is. Die voorkant bestaat uit een deur, die naar meestal rechts openzwaait, maar soms kan dit door de gebruiker veranderd worden naar links opendraaien. In het interieur bevindt zich:

een koelelement, bestaande uit een metalen plaat of een metalen kastje (het vriesvak), horizontaal bovenin gemonteerd, waarvan de temparatuur onder het vriespunt gehouden wordt
daaronder twee of drie uitneembare geplastificeerde ijzeren roosters, die als schappen dienen
daaronder een glazen dekplaat
daaronder een of twee uitneembare plastic bakken, die voor het bewaren van groenten worden gebruikt

Aan de achterkant van de koelkast, die niet bekleed is, bevindt zich het feitelijke koelmechanisme.

Een ander veel voorkomend model is de koel-vriescombinatie. Deze is veel hoger, bevat daarom meer schappen en bevat een aparte sectie voor diepvriezen, vaak met aparte deur en soms met aparte motor.

Andere modellen bestaan, maar zijn zeldzaam.

[bewerk] Geschiedenis

De namen koelkast en ijskast, zijn afkomstig uit de tijd voor de elektrische koelkast. Ook toen werd er wel gebruik gemaakt van koel gehouden kasten voor het bewaren van etenswaar; de term ijskast werd specifiek gebruikt als dat koel houden gebeurde door het in de kast plaatsen van blokken ijs, die daartoe door speciale verkopers aan huis werden verkocht.

Met een koelkast werd in het algemeen een ruimte bedoeld die op een lagere temperatuur kan worden gebracht en gehouden dan de omgevingstemperatuur.

Sommige koelkasten werden vroeger ook wel ijskast genoemd, als ze gekoeld werden door blokken ijs die door een ijsfabriek werden geleverd of uit een ijskelder werden gehaald. Tegenwoordig zijn de woorden in praktische zin synoniem, maar het woord "ijskast" wordt vaker gebruikt in kringen waar vroeger de ijsman aan de deur kwam.

Voor het tijdperk van de koelkast was men voor het conserveren van voedingsmiddelen vaak aangewezen op andere technieken, zoals wecken, drogen, pekelen en konfijten. Bij deze technieken werd de groei van bacteriën geremd door respectievelijk het verhitten en vacuüm maken, het onttrekken van vocht of het toevoegen van veel zout of suiker. Dit had natuurlijk een nadelige invloed op de smaak, wat bij de koelkast niet meer het geval is. Charles Tellier ontwikkelde de eerste bruikbare koeling voor levensmiddelen.

De koelkast deed in Nederland en België in de eerste helft van de 20e eeuw zijn intrede. Met de ontwikkeling van moderne koeltechnieken en de verspreiding van elektriciteit konden koelkasten hun eigen koelsysteem krijgen en op het lichtnet worden aangesloten.

[bewerk] Werking

circuit warmtepomp

Het "hart" van een koelkast is een warmtepomp: de koelende werking berust op de verdamping van een vloeistof, waarbij verdampingswarmte aan de omgeving (de verdamper) wordt onttrokken. De damp wordt in een compressor weer samengeperst en daarna vloeibaar gemaakt onder het vrijkomen van warmte die aan de achterkant van de koelkast via een buizenstelsel in de vorm van een rooster (de condensor) aan de omgeving wordt afgegeven. Aanvankelijk werd als koudemiddel ammoniak, zwaveldioxide of methylchloride gebruikt, later veelal chloorfluorkoolstofverbindingen (CFK's) zoals Freon R-12, R22, R502. Toen men zich bewust werd van de schadelijke werking hiervan op de ozonlaag is er gezocht naar alternatieven. Tegenwoordig wordt daarom gebruikgemaakt van andere koudemiddelen, HFK's waterstoffluorkoolstofverbindingen zoals Suva R-134a en alkanen zoals propaan. De nu nog alom gebruikte term "freon" voor koudemiddelen is sinds de invoering van de HFK's niet meer correct.

[bewerk] Montreal-protocol

Het Montreal-protocol (voluit: Montreal Protocol on Substances That Deplete the Ozone Layer) is een internationaal verdrag dat opgesteld is om de ozonlaag te beschermen. Deze bescherming komt tot stand door de productie van een aantal stoffen waarvan men aanneemt dat ze de ozonlaag aantasten uit te faseren.

Het verdrag werd ondertekend op 16 september 1987 en werd op 1 januari 1989 van kracht. Sindsdien heeft het protocol vijf herzieningen ondergaan, namelijk in 1990, 1992, 1995, 1997 en 1999.

De inhoud van het verdrag is gegroepeerd rond een aantal gehalogeneerde koolwaterstoffen, zoals CFK's. Voor elke groep geeft het verdrag een tijdsperiode aan waarbinnen de productie van deze stoffen moet zijn beëindigd.

Op dit moment (2004) hebben 183 landen het protocol geratificeerd, waaronder de gehele Europese Unie.

[bewerk] Andere koelmethodes

Er is ook een koelproces te construeren dat op een gas-, spiritus- of petroleum-brandertje werkt (absorptiekoeling), wat gebruikt wordt in situaties waar geen elektriciteit beschikbaar is, bijvoorbeeld in caravans.

Verder zijn er thermo-akoestische koelmethoden en stirlingkoelers waarmee heel efficiënte koelkasten zijn te construeren; deze hebben echter nog geen ingang op grote schaal gevonden. In het laboratorium en voor koelboxen wordt wel gebruikgemaakt van het thermo-elektrisch effect (Peltier-effect of solid state cooling).