Wim Aantjes

Wim Aantjes
Aantjes in 1972
Naam	Willem Aantjes
Geboren	16 januari 1923
Partij	ARP, CDA (vanaf 1980)
Titulatuur	Mr.
Politieke functies
1957-1959	Lid Centraal Comité ARP
1959-1979	Lid Tweede Kamer
1971-1972, 1973-1977	Fractievoorzitter ARP
1973-1977	Politiek leider ARP
1977-1978	Fractievoorzitter CDA
Parlement & Politiek - biografie
Portaal    Politiek

Behandeling van de Huurwet in de Tweede Kamer: Willem Aantjes (ARP) aan het woord.

Willem (Wim) Aantjes (Bleskensgraaf, 16 januari 1923) is een Nederlands politicus die vooral bekendheid kreeg als fractievoorzitter van de Anti-Revolutionaire Partij (ARP) en het Christen-Democratisch Appèl (CDA). In 1978 trad hij af nadat over zijn vermeende oorlogsverleden grote consternatie was ontstaan.

Levensloop

Aantjes werd geboren als zoon van een postkantoorhouder, en groeide op in een Gereformeerde Bondsgezin. Hij volgde de mulo te Sliedrecht en het gymnasium te Rotterdam.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd hij - naar eigen zeggen - in het kader van de Arbeitseinsatz op 19 juli 1943 door de directie van de PTT uitgezonden naar Güstrow (Mecklenburg, Duitsland). Naar Aantjes eigen woorden weigerde hij geen dienst, omdat anders mogelijk een gehuwde PTT'er zou worden uitgezonden. Hij zou geprobeerd hebben zich later aan deze verplichte tewerkstelling te onttrekken door zich in september 1944 in Duitsland aan te melden bij de Germaansche SS. Volgens plan zou hij naar Nederland worden gebracht voor een opleiding voor politiediensten op het landgoed Avegoor bij Ellecom. Hij werd echter door het SS-Hauptamt gemobiliseerd, teneinde ingedeeld te worden bij de Landstorm Nederland (een onderdeel van de Waffen-SS). Toen weigerde hij het uniform aan te trekken en de opleiding te volgen. Hij werd hiervoor gevangengezet in het strafkamp Port Natal bij Assen, waar hij tot het einde van de oorlog vastzat.

Zijn lidmaatschap van de Germaansche SS heeft hij na de oorlog steeds verzwegen, beginnend bij de verklaring die hij moest tekenen toen hij in september 1945 ging studeren aan de Universiteit Utrecht.

Politieke loopbaan

Aantjes werd in 1959 lid van de Tweede Kamer namens de Anti-Revolutionaire Partij (ARP). Vanaf 1971 werd hij gekozen tot fractievoorzitter. In 1967 werd hij gevraagd als minister voor Volkshuisvesting. Hij bedankte echter, formeel om gezondheidsredenen maar in werkelijkheid wegens zijn verzwegen oorlogsverleden. Geruchten over dit verleden ontkende hij tegenover ARP-voorzitter Berghuis. Aantjes beschouwde Barend Biesheuvel en Wiert Berghuis als zijn belangrijkste politieke leermeesters. Biesheuvel bracht hem het vak van parlementariër bij en Berghuis vormde hem ideologisch.

Bergrede

Aantjes werd vervolgens in 1972 ARP-fractievoorzitter, en was een van de medeoprichters van het Christen-Democratisch Appèl (CDA). Aantjes had een uitgebreid meningsverschil met achtereenvolgens KVP-voorzitter Dick de Zeeuw, die voorstander was van een "open programmapartij" en KVP-fractievoorzitter Frans Andriessen die het te ver vond gaan dat CDA-leden zich persoonlijk door het evangelie moesten laten inspireren.

Tijdens het eerste CDA-congres, op 23 augustus 1975, zette hij uiteen hoe het evangelie, geïnspireerd op Matteüs 25, het richtsnoer van een politieke beweging zou kunnen zijn. Deze rede kwam bekend te staan als zijn Bergrede, overigens gebaseerd op een foutieve Bijbelverwijzing. Aantjes maakte indruk met zijn speech, maar tegelijkertijd stemde het congres voor een formulering waarbij niet de grondslag, maar het program doorslaggevend zou zijn voor de politiek van het CDA.

De ARP-politicus had er wel oren naar om de eerste lijsttrekker van het CDA te zijn, maar vond uiteindelijk dat geen van de zittende fractievoorzitters van de drie fusiepartijen lijsttrekker moest worden om de gevoelens bij de verschillende achterbannen te ontzien. Hij had een voorkeur voor Ruud Lubbers als nieuwe lijsttrekker, maar de top van de KVP ging daar niet mee akkoord. Daarom werd Dries van Agt naar voren geschoven als de eerste lijsttrekker van het CDA.

Na de verkiezingen van 1977 vormde het CDA een regering met de VVD, nadat onderhandelingen met de PvdA na een slepend proces waren mislukt. Aantjes was een van de weinige CDA'ers die voorstander was van een coalitie met de PvdA. Tijdens de lange formatie was er lange tijd sprake van dat hij minister zou worden in het tweede kabinet-Den Uyl, maar op het laatste moment zag hij daarvan af. Tegen PvdA-fractieleider Ed van Thijn zei hij: "Sorry, Ed, ik ben niet bij machte een oplossing aan te dragen", Van Thijn niet-begrijpend achterlatend. Aantjes zelf is altijd vaag gebleven over zijn motieven om de post te weigeren. Er is gesuggereerd dat hij destijds al gechanteerd werd door de persoon die een jaar later naar buiten bracht dat hij (korte tijd) lid was geweest van de Germaanse SS.

In de loop der tijd was Aantjes meer naar links opgeschoven. Hij was een van de zeven 'loyalisten' die het niet met het regeerakkoord van het kabinet-Van Agt I eens waren, maar wel het kabinet gedoogden.

Aantjes-affaire

Aantjes' reputatie werd onherstelbaar beschadigd toen het Nieuwsblad van het Noorden op 6 november 1978 berichtte dat Aantjes lid was geweest van de SS. De historicus Loe de Jong van het RIOD (sinds 1 januari 1999 het NIOD geheten) verklaarde die avond tijdens een rechtstreeks door de twee Nederlandse televisiezenders uitgezonden persconferentie dat Aantjes bewaker was geweest in Port Natal en bij de Waffen-SS in vreemde krijgsdienst was geweest. Als gevolg hiervan trad hij op 7 november af als fractieleider van het CDA. Hij werd opgevolgd door Ruud Lubbers. Op 24 november werd een opinieonderzoek gepubliceerd, waaruit bleek dat een meerderheid van de ondervraagden veronderstelde dat Aantjes door zijn tegenstanders binnen het CDA beentje was gelicht.

Een onderzoek van de commissie-Enschedé naar de affaire wees een half jaar later uit dat De Jong zich had vergist en dat de door Aantjes zelf gegeven lezing van zijn oorlogsverleden juist was geweest. Aantjes voelde zich gerehabiliteerd. Hij hoopte op een lidmaatschap van de Raad van State. Toen dat niet doorging dacht hij weer terug te keren als Kamerlid, maar hoewel hij door de CDA-leden tegen het advies van de partijleiding in op plaats 35 werd gezet, zag hij wegens de opschudding rond zijn persoon toch van zijn kandidatuur af. Daarna volgde een zoektocht naar een andere functie, die cabaretier Wim Kan tot de verzuchting bracht: "Aantjes heeft heel wat noten op zijn zang, het moet absoluut een bestuurdersfunctie wezen. Ik denk wel eens: zou lijn 3 niks voor hem wezen? Als die dan door de brug zakt zijn we meteen van het gelazer af". Wim Kan baseerde deze grap op een incident kort daarvoor in Amsterdam, waarbij een tram daadwerkelijk door een brug zakte.

Per 8 juli 1982 werd Aantjes voorzitter van de Kampeerraad. In 1987 legde hij deze functie, die ook tot smalende grappen aanleiding had gegeven ("Mein Tentenkampf"), neer, zonder uitzicht op een betere functie. Vanaf september 1988 was hij lid van de Raad voor de Volkshuisvesting; vanaf april 1990 tot 1993 was hij vicevoorzitter.

In later jaren zocht Aantjes af en toe de media, waarbij hij zich leek te willen afficheren als een elder statesman. Eén van die optredens, in het programma Klasgenoten, deed zijn reputatie weinig goed, toen één van zijn klasgenoten uit de jaren dertig verklaarde zich te herinneren hoe Aantjes in die tijd met een NSB-speld op de revers over de Lijnbaan paradeerde.

Tijdens de campagne voor de Tweede Kamerverkiezingen van januari 2003 had Aantjes hevige kritiek op CDA-lijsttrekker Jan Peter Balkenende, die daar als volgt op reageerde: "Aantjes wordt binnenkort 80 jaar en vanaf deze plaats wil ik hem daarmee van harte feliciteren."

Pogingen tot eerherstel

Doekle Terpstra (destijds voorzitter van het CNV) vond het 25-jarig jubileum van het CDA, dat eind mei 2004 werd gevierd, een mooie gelegenheid om het goed te maken met Aantjes. In een interview met het dagblad Trouw suggereerde hij het CDA duidelijk te maken ‘dat we het bij het verkeerde eind hebben gehad, dat hem daardoor onrecht is aangedaan en dat dat ons spijt’. De CDA-partijtop wees Terpstra's oproep echter af. Partijvoorzitter Marja van Bijsterveldt was het met leider Balkenende eens dat eerherstel helemaal niet nodig is. ‘Willem Aantjes functioneert volop als lid en neemt deel aan allerlei partijactiviteiten.’ De toenmalige fractievoorzitter in de Tweede Kamer, Maxime Verhagen, vond excuses aan Aantjes om die reden ook ‘geen item’. Aantjes liet weten ‘volstrekt passief’ met het pleidooi van Terpstra om te gaan. ‘Ik zeg niet dat het nodig is. Ik ben nu 82, het is meer dan 25 jaar geleden. Er zijn sindsdien veel belangrijkere dingen gebeurd in mijn leven. Ik kan het heel goed relativeren.’ Alleen de stelling van Balkenende dat in de partij geen gebrek aan eer is, wilde Aantjes niet onweersproken laten: ‘Zegt de premier dat? Dan heb ik iets over het hoofd gezien. Ik doe inderdaad volop mee in de partij, maar wel altijd op eigen initiatief.’

In bijzijn van Aantjes zelf werd op 16 januari 2008 in zijn geboortedorp Bleskensgraaf een standbeeld van hem onthuld door CDA-coryfee Hannie van Leeuwen. Het beeld is een schepping van de Utrechtse beeldhouwer Dennis J. Coenraad.

Aantjes publiceert vanuit zijn ervaring als (ex-)politicus nog regelmatig opiniërende artikelen en commentaren over diverse actuele en staatsrechtelijke kwesties. Zo sprak hij zich, evenals Van Agt, in 2010 krachtig uit tegen samenwerking tussen het CDA en de PVV. Zowel bij landelijke verkiezingen in 2006 als in 2010 gaf hij aan op de ChristenUnie te zullen stemmen.

Personalia

Aantjes is gehuwd met Ineke Ludikhuize. Zijn eerste huwelijk met Gisela Braun werd in 1995 ontbonden.

Onderscheiding

• Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw (29 april 1970)

Literatuur

• Roelof Bouwman, De val van een bergredenaar: het politieke leven van Willem Aantjes, 2002, 440 blz., uitgeverij Boom - Amsterdam, ISBN 90-5352-717-6
• Rob Vermaas, Willem Aantjes, 1977, 162 blz., uitgeverij Bert Bakker - Amsterdam, ISBN 90-6019-465-9

Externe links

• Peter Bak - De val van Willem Aantjes
• Brieven aan God: Willem Aantjes
• VPRO Geschiedenis dossier Aantjes
• Artikel over D.J. de Geer en Willem Aantjes

Noten

Mediabestanden

Zie de categorie Wim Aantjes van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.