ChristenUnie

ChristenUnie
Partijvoorzitter	Peter Blokhuis
Partijleider	Arie Slob
Fractieleider Tweede kamer	Arie Slob
Fractieleider Eerste kamer	Roel Kuiper
Delegatieleider Europees Parlement	Peter van Dalen
Zetels in Tweede kamer
Zetels in Eerste kamer
Zetels in het Europees Parlement
Opgericht	15 maart 2001
Fusie van	RPF en GPV
Actief in	Nederland
Ideologie	christelijk-sociaal
Jongerenorganisatie	PerspectieF
Wetenschappelijk Bureau	Mr. G. Groen van Prinsterer Stichting
Europese fractie	ECR
Europese organisatie	ECPM
Website	ChristenUnie
Portaal    Politiek Nederland

De ChristenUnie is een christelijk-sociale Nederlandse politieke partij van orthodox-protestantse signatuur, die vertegenwoordigd is in de Eerste en Tweede Kamer en in provinciale en gemeentelijke besturen. De ChristenUnie is in het Europees Parlement vertegenwoordigd met één zetel.

Vanaf 22 februari 2007 maakte de ChristenUnie samen met het CDA en de PvdA deel uit van het Kabinet-Balkenende IV. Op 20 februari 2010 stapten de PvdA-bewindslieden na een conflict over Taskforce Uruzgan uit dit kabinet, waarna CDA en CU in een demissionair kabinet verdergingen.

De politieke jongerenorganisatie van de ChristenUnie is PerspectieF.

Ontwikkeling

Het voormalige partijbureau van de ChristenUnie in Amersfoort

Sinds 31 januari 2000 bestaat er formeel een fractie van de ChristenUnie in de Tweede Kamer. Deze fractie is samengesteld uit de leden van de voormalige fracties van de RPF (Reformatorische Politieke Federatie) en het GPV (Gereformeerd Politiek Verbond). Sinds de verkiezingen van 1989 hielden de fracties al gezamenlijke vergaderingen.

De op één na laatste fractievoorzitter van het GPV, Gert Schutte heeft na de totstandkoming van de fusie afscheid genomen van de politiek. Hij werd de resterende maanden van het bestaan van een zelfstandig GPV vervangen door Eimert van Middelkoop. Op de vacante zetel kwam Arie Slob.

2002-2003

Lijsttrekker bij de Kamerverkiezingen van 15 mei 2002 was Kars Veling. Tegen de verwachtingen in verloor de ChristenUnie een zetel. Omdat Tineke Huizinga-Heringa met voorkeurstemmen werd gekozen, verdween - naast Dick Stellingwerf en Arie Slob - ook het gerespecteerde Kamerlid Eimert van Middelkoop uit de Kamer. In de aanloop naar de nieuwe verkiezingen in januari 2003 besloot het ChristenUnie-bestuur dat Veling zich niet nogmaals kandidaat mocht stellen omdat daar te "weinig draagvlak" voor zou zijn. De manier waarop dit gebeurde zorgde voor veel onrust binnen de partij. Veling werd uiteindelijk opgevolgd als partijleider door André Rouvoet. Arie Slob keerde in plaats van Veling weer terug in de Kamer. Bij de Kamerverkiezingen van 22 januari 2003 verloor de ChristenUnie nog een zetel. Ook nu werd Huizinga-Heringa weer met voorkeurstemmen gekozen, waardoor Leen van Dijke niet werd verkozen. Ondanks dit verlies mocht de ChristenUnie samen met de SGP voor een korte tijd meepraten over de vorming van een nieuw kabinet, maar VVD en CDA kozen er uiteindelijk voor om met D66 in zee te gaan.

2003-2006

In de oppositie wist de ChristenUnie zich duidelijk te profileren. Rouvoet viel op door zijn debatstijl en inhoud. In 2003 won hij de Thorbecke-prijs voor politieke welsprekendheid en in 2004 koos de parlementaire pers hem tot Politicus van het jaar. Echte bekendheid bij een breder publiek kreeg hij door zijn aanvoerende rol in het tegenkamp bij het referendum over de Europese Grondwet. Huizinga wist zichzelf en de partij vooral te profileren op het thema vreemdelingenbeleid en integratie. Daarover botste zij regelmatig met minister Rita Verdonk.

De ChristenUnie zelf lanceerde door toedoen van Henk van Rhee, directeur van het partijbureau, de zogeheten Permanente campagne. In samenwerking met (christelijke) organisaties werden verschillende acties opgezet, waarbij ook een inhoudelijk punt werd gemaakt. Zo was er onder andere een actie waar ex-drugsverslaafden demonstreerden tegen het gedoogbeleid en organiseerde de ChristenUnie een rolstoelbasketbalwedstrijd tussen Bekende Nederlanders en het Paralympisch team.

Bij de gemeenteraadsverkiezingen in 2006 zag de ChristenUnie haar toenemende populariteit vertaald worden in een klinkende overwinning.

2006-2010

Bij de verkiezingen van 22 november 2006 boekte de ChristenUnie winst en kwam uit op zes zetels: een verdubbeling. Er werd direct na de verkiezingsuitslag gesproken over mogelijke regeringsdeelname van de partij. De ChristenUnie kwam naar voren als een partij die als derde coalitiegenoot voor een meerderheidsregering kon zorgen. Deze optie kwam opnieuw in beeld op 11 december, nadat kabinetsonderhandelingen tussen het CDA, de PvdA en SP waren mislukt.

Begin januari trokken de onderhandelaars zich terug op een landgoed in Beetsterzwaag. Daar werd de kiem gelegd voor de vorming van het nieuwe kabinet. Op 6 februari 2007 werd bekend dat de fracties van CDA, ChristenUnie en PvdA hadden ingestemd met het conceptregeerakkoord van het toen nog toekomstige Kabinet-Balkenende IV. Rouvoet en Wouter Bos werden vicepremier. Slob nam het fractievoorzitterschap van Rouvoet in de Tweede Kamer over die minister voor Jeugd en Gezin werd. Senator Van Middelkoop, die ervaren is op het gebied van de buitenlandse politiek en defensie, werd minister van Defensie en Huizinga werd staatssecretaris op het ministerie van Verkeer en Waterstaat. De plaatsen van Rouvoet en Huizinga werden ingenomen door Esmé Wiegman-van Meppelen Scheppink en Ed Anker.

Rouvoet noemde in een speech als belangrijkste bijdrage van de ChristenUnie aan het kabinet:

1. herstel van sociale samenhang en gemeenschapszin
2. een duurzamer omgang met de schepping,
3. de rol van het gezin als plek waar essentiële waarden worden overgedragen op kinderen,
4. een andere manier van kijken naar de liberale praktijk op het gebied van abortus en euthanasie
5. een positieve, maar realistische rol voor Nederland in Europa en in internationale veiligheidsvraagstukken

Het nieuwe kabinet kreeg van de oppositie al bij voorbaat het verwijt dat met de deelname van de ChristenUnie Nederland 'vertrutte' en naar spruitjes begon te ruiken. Dit beeld leek door enkele incidenten versterkt te worden. Zo maakte de lokale ChristenUnie in Utrecht zich bezorgd over een reclameposter waarop een dame in gouden bikini was te zien. De VVD had veel kritiek op Rouvoet, omdat die het Elektronisch Kinddossier invoerde, in een poging om, indien noodzakelijk, sneller te kunnen ingrijpen bij dreigende kindermishandeling. De VVD vond het belachelijk dat in de dossiers van jeugdzorg ook de mogelijkheid bestaat om te registeren of een kind schaamhaar had, (dit om de lichamelijke ontwikkeling van een kind te kunnen schatten). Deze mogelijkheid bestaat overigens al jaren. De ChristenUnie beschouwde dit soort verwijten als "libertijnse karikaturen".

Als minister raakte Van Middelkoop beschadigd door enkele uitlatingen in de media. Zo kreeg hij veel kritiek toen hij zei dat hij "heel blij" was dat hij de militaire dienstplicht had kunnen ontlopen. Ook Huizinga-Heringa had het zwaar als staatssecretaris. Zij had te maken met enkele lastige dossiers, zoals bijvoorbeeld de invoering van de ov-chipkaart en van nieuwe taxitarieven. Rouvoet kreeg van de oppositie het verwijt te weinig voor elkaar te krijgen op het terrein van jeugd en gezin.

SGP-voorman Bas van der Vlies vond dat de ChristenUnie in het kabinet te weinig liet horen op het gebied van abortus en euthanasie. De reacties uit de achterban waren positiever. Bijna gedurende de hele periode stond de ChristenUnie op een lichte winst in de peilingen.

Tijdens de kabinetsperiode botste vooral het CDA met de PvdA. De ChristenUnie zag zich daarbij graag als bruggenbouwer. Op haar beurt had de partij ook een paar aanvaringen, vooral met de PvdA. De grootste rel was waarschijnlijk toen Jet Bussemaker, staatssecretaris op VWS, in een brief naar de Kamer namens het kabinet liet weten embryoselectie toe te staan. Na protest van de ChristenUnie daartegen kwam ze er op terug.

Als een paar winstpunten van de kabinetsdeelname van de ChristenUnie noemde Rouvoet:

"Opvang voor tienermoeders is een serieus alternatief voor abortus geworden, naast adoptie, maar dat kon altijd al. De beschermwaardigheid van het leven is in het beleid opgenomen. Er kwam een generaal pardon voor uitgeprocedeerde asielzoekers. We hebben het (program)ministerie van jeugd en gezin gekregen, een grote wens van ons. Wij kunnen niet ontevreden zijn".

Na een lange periode van conflicten binnen het kabinet, onder andere over het rapport van de Commissie-Davids, viel het kabinet uiteindelijk op 20 februari 2010 door een meningsverschil over de voortzetting van de legermissie in Uruzgan. De PvdA was hier pertinent tegen. De ChristenUnie ging samen met het CDA tot de verkiezingen verder in een demissionair kabinet. Huizinga werd minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, Rouvoet kreeg de portefeuille onderwijs erbij en Van Middelkoop de portefeuille Wonen, Wijken en Integratie.

Bij de op 3 maart 2010 gehouden gemeenteraadsverkiezingen daalde het aantal zetels van de ChristenUnie van 339 naar 330. In gemeenten waar de ChristenUnie samen optrok met de SGP gingen in totaal zes zetels verloren.

2010-heden

De ChristenUnie verloor bij de Tweede Kamerverkiezingen één zetel en kwam op vijf. Daardoor verdwenen Ernst Cramer en Ed Anker uit de Tweede Kamer. Ook bij de Provinciale Statenverkiezingen in maart 2011 verloor de partij een fors aantal zetels.

Onder leiding van Nico Schipper verscheen in december 2010 een evaluatierapport. Volgens het rapport was er "een gebrek aan concrete invulling van het christelijk-sociale profiel van de partij". Een debat over homoseksualiteit richtte schade aan. Een deel van de oorzaak van de minder geslaagde campagne lag volgens de commissie bij André Rouvoet. Die kon moeilijk als vicepremier, minister voor Jeugd en Gezin en minister van Onderwijs ook nog adequaat opereren als lijsttrekker die de inhoudelijke koers uiteenzet.

Rouvoet maakte op 29 april 2011 zijn aftreden bekend als partijleider en Kamerlid. Als redenen voor zijn vertrek noemde hij dat hij het "heilig vuur" miste, de partij de ruimte wilde geven in de discussie welke richting de partij op wilde gaan en omdat hij meer tijd wilde spenderen aan zijn gezin. Arie Slob volgde hem op als fractievoorzitter en partijleider. Rouvoet verliet de Kamer op 17 mei.

Standpunten

Grondslag

De Uniefundering van de ChristenUnie luidt als volgt:

De ChristenUnie erkent Gods heerschappij over het staatkundig leven, dat de overheid door God is gegeven en in zijn dienst staat en dat christenen de verantwoordelijkheid hebben actief te zijn in de samenleving. Zij fundeert haar politieke overtuiging op de Bijbel, het geïnspireerde en gezaghebbende Woord van God, die door de Drie Formulieren van Eenheid wordt nagesproken en die ook voor het staatkundig leven wijsheid bevat.

De verwijzing naar de Drie Formulieren van Eenheid ligt gevoelig bij veel christenen, omdat daarin onder andere de volwassendoop wordt verworpen. In de Heidelbergse Catechismus wordt de rooms-katholieke eredienst aangeduid als "paapse mis" en als "vervloekte afgoderij". Voor veel rooms-katholieke christenen voelt dit daarom nog als een drempel om lid te worden van de partij. Zelf geeft de partij de uitleg dat de verwijzing niet bedoeld is om in te stemmen met de Drie Formulieren, maar om in te stemmen met de "politieke overtuiging van de ChristenUnie die voortkomt uit dit gedachtegoed". Binnen de ChristenUnie is men bang dat het verwijderen van de verwijzing uit de grondslag leidt tot verdeeldheid. Fractievoorzitter Arie Slob zei daarover: "We moeten dit ook niet forceren, met als gevolg dat er verdeeldheid in de partij ontstaat".

Politieke plaatsbepaling en standpunten

De ChristenUnie wordt sinds haar ontstaan met enige regelmaat als links bestempeld, in tegenstelling tot haar voorgangers GPV en RPF, die vaak samen met de SGP tot klein christelijk rechts werden gerekend. Rouvoet distantieert zich echter van het links-rechtsdenken en bestempelt zijn partij liever als "christelijk-sociaal".

De plaats van de ChristenUnie in de Nederlandse politieke ruimte, tijdens de Tweede Kamerverkiezingen in 2010, volgens André Krouwel

Op een aantal vraagstukken, zoals sociaal beleid, asielbeleid, ontwikkelingssamenwerking en milieu, neemt de ChristenUnie linkse standpunten in en trekt ze regelmatig op met linkse partijen als de PvdA, SP en GroenLinks. De ChristenUnie is voor een verhoging van het budget voor ontwikkelingshulp naar 1,0 procent van het BNP, en in het verleden zelfs voor een verhoging naar 1,3 procent. Op de partij wordt de kritiek geleverd dat zij in de praktijk in het Midden-Oostenconflict meestal aan de zijde van Israël staat.

Op economisch gebied is de ChristenUnie voor aanpassing van de hypotheekrenteaftrek. Op lange termijn wil de partij dat iedereen een gelijke hypotheekrenteaftrek krijgt van 30 procent. De partij is voor een verhoging van de AOW-leeftijd naar 67 jaar. Verder doet de partij veel voorstellen die betrekking hebben op de nivellering van inkomsten.

Op het gebied van drugsbeleid, medisch-ethische kwesties (als abortus en euthanasie), het Midden-Oostenconflict en het buitenlandse beleid doen zich daarentegen sterke verschillen voor tussen de ChristenUnie en de linkse partijen. De ChristenUnie wil de wetgeving rondom abortus en euthanasie terugdraaien, maar zolang dat niet mogelijk is zet de partij in op alternatieven, zoals opvang voor tienermoeders en palliatieve zorg. De positie van het gezin is altijd een belangrijk speerpunt van de partij geweest. Zo kwam er door toedoen van de ChristenUnie de eerste minister van Jeugd en Gezin. Ook was de partij lange tijd voorstander van de zogeheten "aanrechtsubsidie", een belastingvoordeel voor vrouwen die thuis blijven om voor de kinderen te zorgen.

Anders dan de SGP heeft de ChristenUnie geen theocratische inslag. Zij is dus voor de vrijheid van godsdienst, ook voor andere religies dan het christendom. De partij is voor scheiding van kerk en staat. Voor de partij is dat niet hetzelfde als scheiding van geloof en staat. Door zich principieel vóór ieders godsdienstvrijheid op te stellen komt de CU regelmatig in conflict met de PVV, die vaak harde taal over de islam spreekt. Binnen de achterban van de CU is er verdeeldheid over hoe met de PVV (en met de islam) om te gaan. Op een ledencongres in mei 2011 werd een resolutie aangenomen die de partij opriep de PVV te bejegenen als elke andere partij waartegen zij zich principieel verzet. Het Bijbelse gebod van naastenliefde geldt volgens de indieners ook de politieke tegenstander, maar werd niet altijd uitgedragen.

De ChristenUnie heeft in diverse gemeenten vloekverboden gerealiseerd of voorgesteld, meestal samen met de SGP. Daarnaast heeft de ChristenUnie vaak gepleit voor het recht van scholen en andere levensbeschouwelijke instellingen om hun eigen personeelsbeleid te mogen voeren. De ChristenUnie en haar voorlopers hebben vanaf het begin gewaarschuwd tegen het gedogen van cannabis. De ChristenUnie stelt stelt ook dat, sinds prostitutie gelegaliseerd is, het nog vaak een vorm van vrouwenhandel en vrouwenmisbruik is, en allerminst een normaal beroep. De ChristenUnie wil de zondagsrust bevorderen, bijvoorbeeld door koopzondagen tegen te gaan en een verbod voor vrachtverkeer om op zondag te rijden. Ook ageert de partij veelvuldig tegen het verspreiding van bloot in de media en/of de publieke ruimte.

Binnen de partij is homoseksualiteit een gevoelig onderwerp. Harde standpunten en formulering over dit onderwerp leidden in juni 2008 tot het vertrek van politica Yvette Lont. Sander Chan was lid van het bestuur van ChristenUnie Amsterdam, maar stopte daar in oktober 2008 mee omdat homo's volgens hem in de praktijk niet binnen de ChristenUnie kunnen functioneren. Als homoseksueel kon hij zich daar niet in vinden.

Organisatie en leden

De ChristenUnie kent een federatieve structuur. De lokale ChristenUnie's zijn zelfstandige verenigingen met volledige rechtsbevoegdheid en geen afdelingen van de landelijke partij, zoals bij veel andere partijen in Nederland het geval is. Deze lokale verenigingen vormen de leden van de landelijke vereniging.

Leden lokale ChristenUnies
Jaar	Aantal leden
1 januari 2002	27.250
1 januari 2003	27.000
1 januari 2004	25.074
1 januari 2005	24.235
1 januari 2006	24.156
1 januari 2007	26.673
1 januari 2008	27.683
1 januari 2009	26.745
1 januari 2010	26.441
1 januari 2011	25.480
Bron: ChristenUnie - ledentallen (DNPP)

Partijvoorzitter

Partijvoorzitter sinds 2005 is Peter Blokhuis. Hij is de tweede in rij.

partijvoorzitter	van	tot	kerk
Thijs van Daalen	22 januari 2000	9 april 2005	NGK
Peter Blokhuis	9 april 2005	heden	PKN

Electoraat

Hoewel de aanhang van politieke partijen niet meer vaststaat en verkiezingsuitslagen behoorlijk kunnen schommelen kent de ChristenUnie een relatief grote aanhang onder gereformeerd vrijgemaakten en andere orthodox-protestanten. Hierdoor scoort de partij goed in gebieden waar veel orthodox-protestanten wonen, zoals de Bijbelgordel en delen van Groningen en Friesland. De gemeente waar de ChristenUnie bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2006 procentueel de meeste stemmen haalde was Bunschoten (28,87%) in de provincie Utrecht. De partij heeft weinig aanhang in de overwegend rooms-katholieke provincies Noord-Brabant en Limburg.

Volksvertegenwoordigers en bestuurders

De partij investeert sinds 2006 door middel van een 'ChristenUnie-kaderschool' in opleiding en vorming van haar huidige en toekomstige generatie politici en bestuursleden.

Regering

De ChristenUnie maakte deel uit van het op 22 februari 2007 geïnstalleerde kabinet-Balkenende IV, dat op 20 februari 2010 viel door het vertrek van de PvdA-bewindslieden. Daarna ging een demissionair rompkabinet van CDA en CU verder. De portefeuilles van de ChristenUnie-bewindslieden waren:

1. Tineke Huizinga, staatssecretaris op het ministerie van Verkeer en Waterstaat, portefeuille: waterbeleid, KNMI en stads- en streekvervoer. Na de val van het kabinet is zij minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer.
2. Eimert van Middelkoop, minister van het ministerie van Defensie. In het rompkabinet behoudt hij die post en is hij tevens minister voor Wonen, Wijken en Integratie.
3. André Rouvoet, vicepremier en minister zonder portefeuille, programmaminister voor Jeugd en Gezin en als zodanig toegevoegd aan het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Demissionair werd hij daarnaast minister van Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.

Zie: alle (voormalige) bewindslieden voor de ChristenUnie

Tweede Kamer

De Tweede Kamerfractie bestaat sinds de verkiezingen van 2010 uit vijf personen (de installatie vond plaats op 17 juni 2010):

1. Arie Slob (fractievoorzitter)
2. Cynthia Ortega-Martijn
3. Carola Schouten
4. Joël Voordewind
5. Esmé Wiegman-van Meppelen Scheppink

Zie: alle (voormalige) Tweede Kamerleden voor de ChristenUnie

In de vorige periode kwamen de Kamerleden Esmé Wiegman-van Meppelen Scheppink en Ed Anker op 1 maart 2007 in de plaats van de nummers 1 en 3 op de kandidatenlijst van 2006 (André Rouvoet en Tineke Huizinga-Heringa), die in het kabinet-Balkenende IV zitting hadden genomen.

Eerste Kamer

De Eerste Kamerfractie bestaat sinds de verkiezingen van 2011 uit twee personen (de installatie vond plaats op 7 juni 2011):

1. Peter Ester
2. Roel Kuiper

Zie: alle (voormalige) Eerste Kamerleden voor de ChristenUnie

Europees Parlement

De ChristenUnie vormde bij de verkiezingen voor het Europees Parlement in 2004 een kartel met de SGP. Verder was er voor het eerst een lijstverbinding met het CDA. Beide partijen maakten deel uit van de fractie Onafhankelijkheid en Democratie. De ChristenUnie werd in de periode 2004-2009 vertegenwoordigd door Hans Blokland.

Bij de verkiezingen van 2009 kwamen de ChristenUnie en SGP opnieuw met een gezamenlijke lijst; lijsttrekker was de CU’er Peter van Dalen. De combinatie kreeg twee zetels. Twee weken na het bekend worden van de uitslag kwam het echter tot een breuk. De twee partijen hadden samen met onder meer de Britse Conservatieven een nieuwe fractie gevormd, de Europese Conservatieven en Reformisten, maar de Britten zagen een breekpunt in het vrouwenstandpunt van de SGP. Uiteindelijk koos SGP’er Bas Belder voor een, eveneens nieuwe, 'onafhankelijke' fractie (Europa van Vrijheid en Democratie), die ook de UK Independence Party en het Italiaanse Lega Nord herbergt.

Op Europees niveau werkt de ChristenUnie ook samen met andere christelijke partijen in de Europese Christelijke Politieke Beweging.

Zie ook lijst van ChristenUnie-SGP-Europarlementariërs voor de periode 2004-2009

Zie ook lijst van Europees Parlementsleden voor de ChristenUnie (huidige en voormalige)

Provincies

Vertegenwoordiging ChristenUnie in PS en GS

	Provinciale Staten		Gedeputeerde Staten
Provincie	Zetels	Totaal	Gedeputeerde
Groningen	3	43
Friesland	3	43
Drenthe	2	41
Overijssel	3	47	Bert Boerman
Flevoland	3	39
Gelderland	3	55
Utrecht	2	47
Noord-Holland	1	55
Zuid-Holland	2	55
Zeeland	2	39
Noord-Brabant	0	55
Limburg	0	47
Totaal	24	566	1
In procenten	4,2%	100,0%

* In combinatie met de SGP.

In Limburg deed de ChristenUnie in 2007 voor het eerst mee, maar kwam daar ongeveer duizend stemmen te kort voor een zetel. Veel stemmen kwamen vermoedelijk van protestanten met een andere regionale achtergrond en conservatieve katholieken.

Gemeenten

Burgemeesters:

1. Bunschoten - Melis van de Groep
2. Elburg - Frans de Lange
3. Deventer - Andries Heidema
4. Lemsterland - Dick Stellingwerf
5. Kampen - Bort Koelewijn
6. Staphorst - Joop Alssema
7. Tholen - Willem Nuis
8. Oud-Beijerland - Klaas Tigelaar
9. Achtkarspelen - Piet Adema (waarnemend burgemeester)

De ChristenUnie heeft sinds het voorjaar van 2010 ruim 50 wethouders en krap 400 gemeenteraadsleden.

De grootste dichtheid ChristenUnie-stemmers is te vinden in de gemeente Bunschoten. Net als andere voormalige GPV-bolwerken, waarvan de meeste in het noorden van Nederland liggen, kent deze gemeente nauwelijks een SGP-aanhang. Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2010 behaalde de partij de meeste stemmen in:

1. 34,7% Bunschoten
2. 26,8% Oldebroek
3. 26,3% Urk
4. 26,3% Hattem
5. 24,7% Nieuw-Lekkerland
6. 24,3% Zwartewaterland
7. 24,2% Staphorst
8. 23,7% Graafstroom
9. 22,0% Nunspeet
10. 22,0% Hardinxveld-Giessendam
11. 21,5% Ten Boer
12. 21,4% Veenendaal
13. 21,4% Zuidhorn
14. 20,5% Putten
15. 19,9% Kampen

Waterschappen

De waterschapsverkiezingen in november 2008 vonden voor het eerst plaats met behulp van een lijstenstelsel in plaats van voorheen het personenstelsel. De ChristenUnie deed in een aantal waterschappen mee, ondanks dat verantwoordelijk staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat Tineke Huizinga van de ChristenUnie verklaarde dat deelname van politieke partijen aan de waterschapsverkiezingen onbedoeld en ongewenst is.

Literatuur

• In 2008 verscheen een studie van de journalist en auteur Riekelt Pasterkamp over de rol van de ChristenUnie in de Nederlandse politiek. Het eerste exemplaar werd op 9 september 2008 in het Perscentrum Nieuwspoort te Den Haag aangeboden aan ChristenUnie-minister voor Jeugd en Gezin André Rouvoet.
• J. Hippe en G. Voerman, Van de marge naar de macht. De ChristenUnie 2000-2010 (Amsterdam 2010).

Zie ook

• Kandidatenlijst voor de Europese Parlementsverkiezingen 2009 (gezamenlijke lijst met de SGP)
• Kandidatenlijst voor de Tweede Kamerverkiezingen 2010

Externe links

• Website ChristenUnie
• ChristenUnie op www.parlement.com
• Wetenschappelijk instituut van de ChristenUnie
• Fractie ChristenUnie Europees parlement

Voetnoten

Nederlandse christelijke partijen

Katholiek: Algemeene Bond (1904-1926) · Rooms-Katholieke Volkspartij (1922-1933) · Roomsch-Katholieke Staatspartij (1926-1945) · Katholiek Democratische Partij (1933-1939) · Katholieke Volkspartij (1945-1980) · Katholiek Nationale Partij (1948-1955) · Nieuwe Roomse Partij (1970-1972) · God met Ons (1972-1981) · Rooms Katholieke Partij Nederland (1972-1981) · Katholieke Politieke Partij (1995-1998) Gereformeerd: Anti-Revolutionaire Partij (1879-1980) · Christen-Democratische Partij (Nederland) (1905-1925) · Staatkundig Gereformeerde Partij (1918-heden) · Gereformeerd Politiek Verbond (1948-2003) · Reformatorische Politieke Federatie (1975-2001) · ChristenUnie (2001-heden) Hervormd: Vrij-Antirevolutionaire Partij (1898-1903) · Christelijk-Historische Kiezersbond (1897-1903) · Friese Bond (1898-1908) · Christelijk-Historische Partij (1903-1908) · Christelijk-Historische Unie (1908-1980) Protestants: Bond van Christen-Socialisten (1907-1919) · Christelijk-Sociale Partij (1907-1926) · Christelijk-Democratische Unie (1926-1946) · Hervormd-Gereformeerde Staatspartij (1933-1939) · Evangelische Volkspartij (1980-1991) Oecumenisch: Christen-Democratisch Appèl (1980-heden)

	Politieke partijen in Nederland
Tweede Kamer: Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (31) · Partij van de Arbeid (30) · Partij voor de Vrijheid (24) · Christen-Democratisch Appèl (21) · Socialistische Partij (15) · Democraten 66 (10) · GroenLinks (10) · ChristenUnie (5) · Staatkundig Gereformeerde Partij (2) · Partij voor de Dieren (2) Eerste Kamer: Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (16) · Partij van de Arbeid (14) · Christen-Democratisch Appèl (11) · Partij voor de Vrijheid (10) · Socialistische Partij (8) · Democraten 66 (5) · GroenLinks (5) ·ChristenUnie (2) · Staatkundig Gereformeerde Partij (1) · 50Plus (1) · Partij voor de Dieren (1) · Onafhankelijke Senaatsfractie (1) Europees Parlement: Christen-Democratisch Appèl (5) · Partij voor de Vrijheid (4) · Partij van de Arbeid (3) · Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (3) · Democraten 66 (3) · GroenLinks (3) · Socialistische Partij (2) · ChristenUnie (1) · Staatkundig Gereformeerde Partij (1)