Euthanasie

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Esculaap Neem het voorbehoud bij medische informatie in acht.
Raadpleeg bij gezondheidsklachten een arts.

Euthanasie (Oudgrieks: ευ (eu) = "goede" en θάνατος (thanatos) = "dood"), goede dood, milde dood of genadedood, verwijst naar handelingen die sterven zonder veel lijden[1] van een andere persoon bevorderen. Volgens de online versie van Van Dale Groot woordenboek van de Nederlandse taal betekent euthanasie "levensbeëindigend handelen bij ongeneeslijke ziekte of ondraaglijk lijden, door een ander dan betrokkene, op diens verzoek" (Dikke Van Dale Online, versie mei 2013). In de meeste landen is euthanasie bij wet verboden en wordt het vervolgd als een misdrijf. In Nederland en België is euthanasie gelegaliseerd. Hoewel historisch gezien de term verschillende invullingen kreeg, staat euthanasie tegenwoordig voor actieve levensbeëindiging op verzoek van de patiënt zelf.[2]

Begripsverklaring[bewerken]

De term wordt voor begrippen met verschillende betekenissen gebruikt[3][4]:

  1. het bieden van geestelijke en lichamelijke verlichting bij het sterven zonder levensverkorting
  2. hulp bij het sterven mét levensverkorting
  3. het veroorzaken van de dood al of niet op verzoek van de betrokkene
  4. het beëindigen van 'waardeloos' geacht leven.

Men maakt tevens onderscheid tussen actieve euthanasie en passieve euthanasie[5]. Bij actieve euthanasie wordt een dodelijk middel toegediend. Bij passieve euthanasie wordt afgezien van verdere behandeling bij een terminale patiënt. Het toepassen van deze vorm van euthanasie wordt abstinentiebeleid genoemd, wat behoort tot het normaal medisch handelen. Voorbeelden van passieve euthanasie zijn:

  • het niet geven van een (medische) behandeling die volgens de geldende medische inzichten zinloos is
  • het niet geven van een (medische) behandeling omdat er geen toestemming voor gegeven is
  • het staken of niet uitvoeren van een behandeling op verzoek van de patiënt, zodat het leven van de patiënt niet kunstmatig wordt verlengd: stoppen met het toedienen van medicijnen en/of voedsel via het infuus of het uitschakelen van bepaalde apparatuur die de patiënt in leven houdt.

Een derde onderscheid wordt gemaakt tussen directe euthanasie en indirecte euthanasie[5]. Bij directe euthanasie wordt een middel toegediend met de bedoeling om te doden. Bij indirecte euthanasie wordt een middel toegediend om pijn te bestrijden, ten gevolge waarvan de patiënt komt te overlijden.

Bij dieren wordt in het algemeen van euthanasie gesproken als een dier wordt gedood zonder daardoor te lijden (zie euthanasie van dieren).

Euthanasie als geestelijke en lichamelijke verlichting bij het sterven zonder levensverkorting[bewerken]

Deze vorm van euthanasie, die thans meestal als palliatieve zorg wordt omschreven, wordt door vrijwel iedereen als ethisch geoorloofd geacht en zelfs geboden. Hieronder vallen pijnbestrijding met morfine, palliatieve sedatie en versterving.

De zedelijke vraag die zich bij dit soort handelen stelt, spitst zich voornamelijk toe op de mate waarin men de nabijheid van de dood voor de patiënt mag camoufleren.

Euthanasie waarbij de dood al of niet op verzoek van de betrokkene wordt veroorzaakt[bewerken]

Gewoonlijk is het deze betekenis die aan het begrip euthanasie wordt gegeven. Zo definieerde De Nederlandse Staatscommissie voor euthanasie in haar rapport van 1985[6] euthanasie als "opzettelijk levensbeëindigend handelen door een ander dan de betrokkene, maar wel op diens verzoek". Het is ook deze definitie die tegenwoordig wordt gehanteerd door de Belgische en Nederlandse wetgever. Ook hulp bij zelfdoding door een arts valt onder deze definitie.

Het doel is daarbij meestal een einde te maken aan uitzichtloos of ondraaglijk lijden van een patiënt. Met andere woorden, het moet gaan om:

  • opzettelijk levensbeëindigend handelen
  • op uitdrukkelijk verzoek
  • van de patiënt zelf
  • door een arts.

Euthanasie wordt niet altijd op verzoek van de betrokkene uitgevoerd. Zo kan in Nederland euthanasie op pasgeboren kinderen en andere kinderen uitgevoerd worden, die eventuele toestemming niet zelf kenbaar kunnen maken. Hun leven kan opzettelijk door een ander (arts) beëindigd worden mits de arts hiervoor toestemming heeft van een derde (meestal de ouders). Dit noemt men Levensbeëindiging van wilsonbekwamen.

Ethische aspecten[bewerken]

Het morele vraagstuk over de geoorloofdheid van legalisering en uitvoering van euthanasie is een belangrijk onderwerp binnen de bio-ethiek. Bepaalde organisaties protesteren wereldwijd tegen wetten die vormen van actieve euthanasie toelaten. De meeste tegenstanders hangen een zogenaamde sanctity-of-life-ethiek aan ('heiligheid van het leven'). Ze ageren tegen euthanasie op ethische, filosofische en religieuze gronden. Deze tegenstanders zien het als een immorele daad, als de mens zichzelf van het leven berooft of laat beroven.

De Katholieke Kerk beschouwt een handeling die op zich of qua intentie de dood bewerkt of een verzuim dat hetzelfde bewerkt teneinde de pijn weg te nemen, als een moord en een misdaad tegen het leven[7][8]. Ze beschouwt het recht op leven vanaf de conceptie tot aan het natuurlijke einde een van de fundamentele mensenrechten[9]. De Katholieke Kerk veroorlooft daarentegen het gebruik van pijnstillende middelen om het lijden van een stervende te verlichten, zelfs als dit het leven verkort, zolang de dood noch als doel noch als middel beoogd wordt[10]. Ze verwerpt tevens therapeutische hardnekkigheid bij het levenseinde[11].

Een van de kernargumenten die tegenstanders van euthanasie aanbrengen tegen wetten die euthanasie legaliseren, is het feit dat volgens hen de waarde en de waardigheid van een mens door deze wetten niet langer gebonden is aan het basisfeit dat hij bestaat, maar aan wat genoemd wordt de kwaliteit van zijn leven[12].

Tegenstanders van euthanasie argumenteren ook dat de legalisering van euthanasie een wettelijke vrijgeleide kan inhouden voor hulp bij zelfdoding[12] en dat de methodes die gebruikt worden in de palliatieve zorg dermate gevorderd zijn dat bijna niemand nog in ondraaglijke pijn hoeft te leven en te sterven[12].

Sommige voorstanders van euthanasie redeneren dat het lijden een subjectief gegeven is waarvoor geen objectieve parameters bestaan; wie niet controleur is van zijn eigen (onoverkomelijke) dood, geeft zijn levenseinde over aan de willekeur van derden met het volgens hen veelvoorkomende gevaar dat nodeloos leed zo lang mogelijk gerekt wordt, terwijl dat in vele gevallen nooit helemaal te sederen is.[13]

Hoewel in een beperkt aantal landen, zoals België en Nederland, de meerderheid van de bevolking voorstander is van het legaliseren van actieve euthanasie onder de vorm van het veroorzaken van de dood al of niet op verzoek van de betrokkene, wordt er binnen het jodendom[14] en het christendom[15] kritiek geuit op deze wetten. De bisschoppen van de Belgische Kerkprovincie publiceerden op 16 mei 2002 een gezamenlijke verklaring[12] waarin euthanasie afgekeurd wordt en palliatieve zorg als alternatief voor het opzettelijk doden naar voren wordt gebracht. Volgens een studie uit 2008 van de Vrije Universiteit Brussel, gepubliceerd in het medisch tijdschrift British Medical Journal, zijn euthanasie en palliatieve zorg in België niet antagonistisch, maar wederzijds versterkend geweest.[16]

In maart 2008 laaide het euthanasiedebat in België (en Nederland) weer op naar aanleiding van de - zelfgekozen - dood van schrijver Hugo Claus op 19 maart 2008 in het Antwerpse Middelheimziekenhuis. De generale overste van de Broeders van Liefde, René P.E. Stockman f.c., schreef een open brief[17] waarin hij felle kritiek uitte op de "heroïsering van de euthanasie van Claus" in de Vlaamse media en Kardinaal Danneels alludeerde in zijn paashomilie van dat jaar ook op de zaak: Door zomaar uit het leven te stappen, antwoordt men niet op het probleem van lijden en dood. Men loopt er in een boog omheen en omzeilt het. Omzeilen is geen heldendaad, geen voer voor frontpaginanieuws[18]. Een van de grondleggers van de Belgische euthanasiewet, professor Etienne Vermeersch, reageerde op de open brief van broeder Stockman: "Meer dan anderhalf jaar geleden heb ik met Hugo Claus over zijn mogelijke euthanasie gesproken. Wellicht gaan zij die aan anderen eeuwenlang een eenheidsdenken over leven en dood hebben opgelegd, ervan uit dat iedereen die voor zichzelf - en alleen voor zichzelf - een andere visie ontwikkelt, die meteen ook aan anderen wil opdringen".[19]

Euthanasie als vernietiging van waardeloos geacht leven[bewerken]

Euthanasie als vernietiging van waardeloos geacht leven werd door de Spartanen en Germanen toegepast op mismaakt-geboren kinderen, ongeneeslijk zieken en ouden van dagen. Deze praktijk gebeurde ook bij indianenstammen in Noord-Amerika. Vanaf 1939 tot 1945 werd dit door het nationaalsocialistisch bewind in Duitsland door middel van het programma met de codenaam Aktion T-4 op grote schaal opnieuw toegepast op gehandicapten en andere door de nazi's onvolwaardig geachte personen zoals krankzinnigen en demente bejaarden. Dit programma werd in 1941 opgeschort onder druk van de Katholieke Kerk bij monde van mensen als kardinaal von Galen.

Deze vorm van euthanasie vindt thans in het Westen weinig verdedigers meer en wordt meestal als moord beschouwd.

Gebruikte methodes en euthanatica[bewerken]

Bij actieve euthanasie wordt het leven van de patiënt beëindigd door middel van het in een ader toedienen van een dodelijk middel. Men gebruikt hiervoor stoffen (euthanatica) die een dubbel gebruik hebben: als ze gebruikt worden zoals oorspronkelijk bedoeld, zijn ze niet dodelijk. Door overdosering of door het nalaten van bepaalde handelingen veroorzaken zij de dood. De euthanasist wekt eerst een coma op door overdosering van een krachtig barbituraat. Daarna wordt een spierverslappend middel toegediend dat een ademhalingsstilstand veroorzaakt; door het zuurstoftekort in de hersenen overlijdt de patiënt vervolgens binnen enkele minuten, hoewel in zeldzame gevallen het hart pas na 20 minuten geheel stopt met bewegen.

Sinds augustus 2012 is er in Nederland een nieuwe richtlijn voor de uitvoering van euthanasie[20]. Wanneer de medicatie door een arts direct in een ader wordt ingespoten (levensbeëindiging op verzoek), wordt voor personen tot 150 kilo 2 gram thiopental toegediend of 1 gram propofol.[21] Deze stoffen veroorzaken bijna direct een diepe coma. Zodra deze is ingetreden dient de arts een spierverslappend middel toe. De huidige keuzes hiervoor zijn cisatracurium (30 milligram), atracurium (100 mg) of rocuronium (150 mg). Dit veroorzaakt een ademstilstand en het daardoor ontstane zuurstoftekort leidt tot een hartstilstand.

De te euthanaseren persoon kan ook zelf het barbituraat innemen (hulp bij zelfdoding). Deze methode wordt afgeraden in verband met de onvoorspelbaarheid van de werking van de medicatie en mogelijke innameproblemen bij de patiënt. Als er toch voor deze methode wordt gekozen dan kan de patiënt een elixer met 15 gram pentobarbital of secobarbital opdrinken. Deze stoffen veroorzaken naast een diepe coma tevens een ademhalingsstilstand waardoor de patiënt zal overlijden. Het tijdsverloop tussen inname en het tijdstip van overlijden is in verreweg de meeste gevallen minder dan 30 minuten. Het advies is om patiënten die niet binnen 2 uur na inname zijn overleden alsnog actief de eerder genoemde medicatie toe te dienen.

Euthanasie wereldwijd[bewerken]

Opzettelijk levensbeëindigend handelen bij geborenen is in alle Europese landen met uitzondering van Nederland, Zwitserland, Luxemburg en België bij wet verboden en wordt vervolgd als een misdrijf.

Nederland[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Euthanasie in Nederland voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Euthanasie is geregeld in de wet Toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding. Deze wet is in werking vanaf 1 april 2002. De wet geldt uitsluitend voor gevallen van euthanasie, dus levensbeëindigend handelen en hulp bij zelfdoding op uitdrukkelijk verzoek van de patiënt. In Nederland ijvert sinds 1973 de Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde voor maatschappelijke aanvaarding van euthanasie. Het Nederlands Artsenverbond is een beroepsvereniging van artsen die in zijn werk de hippocratische ethiek als uitgangspunt hanteert en wiens artsen niet willen meewerken aan euthanasie.

In de laatste decennia is euthanasie in Nederland een bij een steeds groter deel van de bevolking een geaccepteerde praktijk geworden: in het recht, bij vele zorgverstrekkers uit de medische professie en een groot deel van de publieke opinie (92% in 1998).[22] Hoewel euthanasie en hulp bij zelfdoding nog steeds vallen onder het strafrecht, is het niet meer strafbaar sinds 2002, mits aan de zogenaamde zorgvuldigheidseisen voldaan is, de zogeheten strafuitsluitingsgrond.[23]

De zorgvuldigheidseisen houden in dat de arts:

  • a. de overtuiging heeft gekregen dat er sprake was van een vrijwillig en weloverwogen verzoek van de patiënt, zie ook art.2.2 van de Nederlandse euthanasiewet voor patiënten die wilsonbekwaam zijn geworden,
  • b. de overtuiging heeft gekregen dat er sprake was van uitzichtloos en ondraaglijk lijden van de patiënt,
  • c. de patiënt heeft voorgelicht over de situatie waarin deze zich bevond en over diens vooruitzichten,
  • d. met de patiënt tot de overtuiging is gekomen dat er voor de situatie waarin deze zich bevond geen redelijke andere oplossing was,
  • e. ten minste één andere, onafhankelijke arts heeft geraadpleegd, die de patiënt heeft gezien en schriftelijk zijn oordeel heeft gegeven over de zorgvuldigheidseisen, bedoeld in de onderdelen a tot en met d, en
  • f. de levensbeëindiging of hulp bij zelfdoding medisch zorgvuldig heeft uitgevoerd.

Alleen een arts kan aanspraak maken op de strafuitsluitingsgrond, mits hij zich houdt aan deze zorgvuldigheidseisen en de euthanasie of hulp bij zelfdoding meldt bij de gemeentelijk lijkschouwer. Een Regionale Toetsingscommissie Euthanasie beoordeelt vervolgens of de arts aan de zorgvuldigheidseisen heeft voldaan.

De zorgvuldigheidseisen zijn zogenaamde "open criteria". Door middel van jurisprudentie is verder ingevuld waar een geval van euthanasie of hulp bij zelfdoding aan moet voldoen. Zo is in de rechtszaak over oud-PvdA-senator Brongersma (1911-1998)[24] bepaald dat een arts geen hulp bij zelfdoding mag verlenen aan een patiënt die "klaar met leven" is als het lijden van die patiënt niet in overwegende mate bepaald is door een medisch classificeerbare aandoening[bron?]. Op dit arrest van de Hoge Raad is zowel steun als kritiek gekomen[bron?]. Critici pleitten dat het arrest niet goed zou aansluiten bij de medische praktijk, waarin een dergelijk onderscheid tussen patiënten met en zonder medisch classificeerbare aandoening niet zo duidelijk te maken is[bron?]. In december 2004 verscheen hierover een advies van de commissie Dijkhuis van de Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst "Op zoek naar normen voor het handelen van artsen bij vragen om hulp bij levensbeëindiging in geval van lijden aan het leven"[25]. Door Kerken en CDA-kamerlid Ormel werd er afwijzend gereageerd op het KNMG-advies[26].

In maart 2011 is voor het eerst in Nederland euthanasie toegepast op een zwaar dementerend persoon.[27]

Wilsverklaringen[bewerken]

Sinds 2002 is euthanasie in Nederland ook expliciet toegestaan op basis van een euthanasieverklaring. Daarbij moet wel aan dezelfde zorgvuldigheidseisen (a-f) worden voldaan. De formulering in de wet luidt:

Aanhalingsteken openen

Indien de patiënt van zestien jaren of ouder niet langer in staat is zijn wil te uiten, maar voordat hij in die staat geraakte tot een redelijke waardering van zijn belangen ter zake in staat werd geacht, en een schriftelijke verklaring, inhoudende een verzoek om levensbeëindiging, heeft afgelegd, dan kan de arts aan dit verzoek gevolg geven. De zorgvuldigheidseisen, bedoeld in het eerste lid, zijn van overeenkomstige toepassing.

Aanhalingsteken sluiten

België[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Euthanasie in België voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

België is (na Nederland) het tweede land ter wereld waar euthanasie is gelegaliseerd. De Wet betreffende de euthanasie werd op 28 mei 2002 afgekondigd. Dit kan enkel op schriftelijk verzoek van de patiënt zelf. Meer bepaald gaat het om bewuste en handelingsbekwame meerderjarigen met een ondraaglijk psychisch en fysiek lijden als gevolg van een onomkeerbaar ongeneeslijke aandoening. Ook kan elk Belgische staatsburger in een voorafgaande wilsverklaring zijn keuze voor euthanasie laten vastleggen voor het geval hij ooit in een onomkeerbare coma terecht komt.[28].

Er gelden zorgvuldigheidseisen waaraan een geval van euthanasie moet voldoen. Het verzoek tot euthanasie dient schriftelijk te gebeuren en op diens eigen verzoek. Dit gebeurt via een wilsbeschikking die om de vijf jaar vernieuwd wordt. De schriftelijke aanvraag tot euthanasie moet bewaard worden door twee onafhankelijke intimi van de patiënt zelf. De toepassing of procedure (euthanasering) wordt onderling gecontroleerd door drie onafhankelijke artsen, waaronder (meestal) de huisarts aangezien die de familiale situatie meestal het beste kent. Daarnaast één arts die gespecialiseerd moet zijn in de aandoening waaraan de patiënt lijdt. En één LEIF-arts die waakt over de zorgvuldigheidseisen van de wet. Euthanasie wordt in België uitgevoerd door de eerste (meest vertrouwelijke) arts van een patiënt, die op zich geadviseerd en gesteund wordt door een LEIF-arts.[2][29] Een praktische voorwaarde is ook dat de aanvraag moet gebeuren bij de dienst bevolking van de stad of gemeente waar de aanvrager gedomicilieerd is. Daar worden ook de formulieren overhandigd.

Anders dan in Wallonië is in Vlaanderen euthanasie zo goed als algemeen aanvaard. De Unie van Vrijzinnige Verenigingen (UVV) vroeg 1.916 Vlamingen en Brusselaars naar hun houding in belangrijke ethische kwesties. 85 procent van de ondervraagden beschouwt euthanasie zonder meer als aanvaardbaar. Ook in uitbreiding naar kinderen en dementen (die hun wilsbeschikking reeds vooraf hebben neergelegd) wenst 60 tot 84% van de ondervraagden een overheidsreglementering voor deze specifieke groepen (pasgeborenen, ernstig dementerenden en minderjarigen).[30][31]

Sinds 2002 zijn er echter al wel verschillende wetsvoorstellen ingediend om de wetgeving voor minderjarigen en dementerenden uit te breiden. Uit recent onderzoek blijkt (december 2011) dat twee derde van de Belgen euthanasie voor minderjarigen ook steunt. Meer bepaald, 68 procent van de Belgen vindt dat 12- tot 16-jarigen die ondraaglijk en ongeneeslijk lijden om euthanasie moeten kunnen vragen, wel met toestemming van hun ouders. Ook blijkt 62 procent een uitbreiding van de huidige euthanasiewet naar dementerenden te steunen. Dat blijkt uit een enquête over euthanasie in de Benelux door de Nederlandse opiniepeiler Maurice De Hond bij zeshonderd Belgen, duizend Nederlanders en vierhonderd Luxemburgers. De resultaten van de peiling werden op 2 december 2011 in de Senaat gepresenteerd.[32]

Op 27 november 2013 werd de huidige euthanasiewet uitgebreid naar minderjarigen. Voorwaarden zijn dat de minderjarige "wilsbekwaam" is en dat de ouders of wettelijke vertegenwoordigers akkoord gaan met het verzoek. De wet voorziet de mogelijkheid tot euthanasie bij minderjarigen enkel in het geval van ondraaglijk en uitzichtloos fysiek lijden. De minderjarige kan geen verzoek indienen op basis van psychologisch lijden, wat bij verzoeken van volwassenen wel mogelijk is.

Duitsland[bewerken]

In Duitsland is euthanasie bij wet verboden. Er wordt wel een hevige discussie gevoerd over de mogelijkheid een vorm van vrijwillige zelfdoding toe te staan.

Vanaf 1939 tot 1945 werd het moordprogramma T 4 door de nationaalsocialistische overheid "euthanasie" genoemd. Het betrof dus iets heel anders dan wat in de Nederlandse en Belgische wetgeving bedoeld is: het ging hier niet om levensbeëindiging-op-verzoek. Hitlers nationaalsocialistisch bewind liet meer dan 100.000 geestelijk en fysiek gehandicapten (maar ook mensen die als sociaal onaangepast beschouwd werden) vermoorden, zonder instemming van onder meer hun ouders (het zg. T-4-euthanasieprogramma). Hierdoor zou, meenden de nazi's op basis van zogenaamd wetenschappelijk onderzoek, het Duitse ras verbeterd worden. Velen protesteerden hiertegen waaronder ook Clemens August kardinaal von Galen. Ook een neef van Paus Benedictus XVI werd in een uitroeiingskamp vermoord[33].

Onder andere door het gebruik van euthanasie tijdens het nationaalsocialistische tijdperk zijn de begrippen genadedood en euthanasie in Duitsland, maar ook elders, zeer beladen en spreken sommigen in Duitsland als het gaat over euthanasie als hulp bij het sterven mét levensverkorting of het veroorzaken van de dood al of niet op verzoek van de betrokkene, liever van "Sterbehilfe". In de publieke discussie in Duitsland wordt de nationaalsocialistische massamoord vaak ook argumentatief gebruikt om de gevaren van "Sterbehilfe" te verduidelijken en om dit gelijk aan moord te stellen.

Italië[bewerken]

In Italië is euthanasie niet bij wet geregeld. Op 9 februari 2009 overleed Eluana Englaro - een patiënte die 17 jaar in coma had gelegen -enkele dagen nadat ze overgebracht was naar een kliniek in Udine waar men de voedingssonde verwijderde na een uitspraak van de rechter. De regering wilde naar aanleiding van een oproep van de rooms-katholieke kerk een spoedwet in werking stellen om haar dood door versterving te voorkomen. De katholieke Kerk beschouwt haar overlijden als moord.

Verenigde Staten van Amerika[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Euthanasie in de Verenigde Staten voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

In de meeste Amerikaanse staten is euthanasie illegaal. Alleen in Montana, Oregon en Washington is euthanasie bij wet geregeld. Deze wet staat bekend onder de naam "Death with Dignity Act" en voorziet erin dat een arts een dodelijke dosis barbituraten aan een patiënt mag voorschrijven, waarmee de patiënt zelfdoding mag plegen. De arts mag niet aanwezig zijn bij de inname van het medicijn. In maart 2005 werd in een controversiële rechtszaak in Florida bepaald dat de voedingssonde van de comateuze Terry Schiavo verwijderd moest worden. Deze vrouw verkeerde toen al vijftien jaar in vegetatieve status.

Zie ook[bewerken]

Noten

  1. Van Dale Groot woordenboek van de Nederlandse taal, negende druk, 1970
  2. a b [Ons levenseinde humaniseren, druk 1995 en 2004, 221 blz., uitgeverij VUBPRESS - Brussel, ISBN 9054873736] Ons levenseinde humaniseren Hugo Van den Enden.
  3. Grote Winkler Prins, 7e druk, 1967
  4. Grote Winkler Prins, 8e druk, 1980
  5. a b Encarta Encyclopedie Winkler Prins, 1993 - 2002
  6. Rapport Van De Staatscommissie Euthanasie (1985), Staatsuitgeverij, ISBN 90-12-05113-4
  7. Catechismus van de Katholieke Kerk (1992), paragraaf 2277
  8. (en) Declaration on Euthanasia, Congregatie voor de Geloofsleer, 5 mei 1980
  9. Encycliek Evangelium Vitae, Paus Johannes Paulus II, 1995
  10. Catechismus van de Katholieke Kerk (1992), paragraaf 2279
  11. Catechismus van de Katholieke Kerk (1992), paragraaf 2278
  12. a b c d Palliatieve zorg: ja, euthanasie: neen, Verklaring van de bisschoppen van België n.a.v. de legalisering van euthanasie, 16 mei 2002
  13. Van den Enden, Hugo (2004). Ons levenseinde humaniseren. Uitg.: VUB-press, ISBN 9789054873730.
  14. Bijvoorbeeld J. David Bleich en Eliezer Waldenberg
  15. Belgische Kerk fel tegen euthanasiewet, Katholiek Nieuwsblad, 24 mei 2002
  16. Palliatieve zorg en euthanasie: in de wereld onterecht als tegengesteld voorgesteld volgens studie van de Vrije Universiteit Brussel verschenen in British Medical Journal, 18 april 2008.
  17. 'Het geval Claus', Reactie op de euthanasie van Hugo Claus door broeder dr. René Stockman, generale overste van de Broeders van Liefde, maart 2008
  18. Homilie Paasnacht 2008 Kardinaal Danneels, Mechelen Sint-Romboutskathedraal
  19. Niemand euthanasie opdringen, Opiniebijdrage van Etienne Vermeersch, De Standaard, 22 maart 2008
  20. Richtlijn Uitvoering euthanasie en hulp bij zelfdoding (2012)
  21. Uitvoering euthanasie en hulp bij zelfdoding (2012)
  22. Overgrote meerderheid bevolking voorstander recht op euthanasie - Trouw, 4 november 1998
  23. Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding (De Nederlandse euthanasiewet)
  24. Huisarts ontslagen van rechtsvervolging in zaak Brongersma, www.rechtsrpaak.nl, 31 oktober 2000
  25. Op zoek naar normen voor het handelen van artsen bij vragen om hulp bij levensbeëindiging in geval van lijden aan het leven, Verslag van de werkzaamheden van een commissie onder voorzitterschap van prof. J.H. Dijkhuis, Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst, Utrecht, december 2004
  26. Ook euthanasie bij 'levensmoeheid'?, Katholiek Nieuwsblad, 31 december 2004
  27. Algemeen Dagblad Voor het eerst euthanasie toegepast op demente vrouw - 9 november 2011
  28. Wet betreffende de euthanasie, www.ejustice.just.fgov.be
  29. LevensEinde InformatieCentrum: [1]
  30. Unie Vrijzinnige Verenigingen Extra, 2006.
  31. De Standaard, 25 maart 2006.
  32. 3 december 2011 - De Morgen
  33. Interview met Georg Ratzinger, Andrea Tornielli

Literatuur

  • van Mourik Broekman, M. V., (1946), Beschikkingsrecht over leven en dood
  • (fr) Trousse, P. E. (1950-1951), L'orthothanasie par omission de secours, in Revue belge de droit pénal et de criminologie
  • (fr) Debache, G. (1956), L'euthanasie devant la morale chrétienne
  • (en) Williams, G. L. (1958), The sanctity of life and the criminal law
  • (de) Catel, W. (1962), Grenzsituationen des Lebens. Beitrag zum Problem der begrenzten Euthanasie
  • (fr) Brosselet, E. (1963), Le médecin et l'euthanasie
  • (de) Thielicke, H. (1964), Ethik, III, p. 435-444
  • (de) Ehrhardt, H. (1965), Euthanasie und Vernichtung 'lebensunwerten' Lebens
  • (fr) Aumonier, N., Beignier, B., Letellier, B. (2002), L'euthanasie, Que sais-je ?, ISBN 213051636X
  • (nl) Albert Heringa & Lilian Kars (2012), Klaar
  • (nl) Frits van den Haspel (2013), Alzheimer en afscheid

Bronnen

Externe links

Nederland
België
Tegenstanders