Van Dale Groot woordenboek van de Nederlandse taal

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Van Dale Groot woordenboek van de Nederlandse taal

Het Van Dale Groot woordenboek van de Nederlandse taal, dat ook bekendstaat als de Grote Van Dale,[1] de Dikke Van Dale of kortweg de Van Dale, is het bekendste verklarende woordenboek van het Nederlands. Het is een uitgave van Van Dale Uitgevers. De recentste uitgave, de veertiende, is in 2005 verschenen en bestaat uit drie delen.

Geschiedenis[bewerken]

Johan Hendrik van Dale

De Van Dale is vernoemd naar Johan Hendrik van Dale, die het Nieuw woordenboek der Nederlandsche taal van I.M. Calisch en N.S. Calisch uit 1864 bewerkte tot zijn eigen woordenboek. Hij paste onder andere de spelling toe van De Vries en Te Winkel, die in 1863 de basis hebben gelegd voor de huidige Nederlandse spelling. Van Dale overleed aan de pokken op 19 mei 1872 toen de eerste afleveringen van het woordenboek verschenen waren.[2] De uitgave werd in 1874 voltooid door zijn leerling Jan Manhave.

De eerste druk van Van Dale was door de samenstellers gebaseerd op het Nederlands-Franse deel van het Nieuw Fransch-Nederduitsch en Nederduitsch-Fransch Woordenboek van S.J.M. van Moock, dat tussen 1843 en 1846 was verschenen.

De benaming De Dikke Van Dale ligt voor de hand; de eerste twee drukken hadden een omvang van zo'n 1400 pagina's; de derde druk van 1884 was sterk uitgebreid en had 1756 pagina's. Dit woordenboek was naast de bijbel een van de dikste boeken die de gemiddelde Nederlandstalige op de boekenplank had staan. De omvang van het woordenboek is sindsdien uitgedijd: de veertiende druk van 2005 omvat zo'n 4500 bladzijden in drie banden (plus een cd-rom).

Inhoud[bewerken]

De huidige Van Dale beschrijft naar eigen zeggen "het hedendaagse Nederlands, met een terugblik op de voorbije 150 jaar". Om die reden vermeldt het woordenboek ook woorden en uitdrukkingen die inmiddels verouderd zijn. De betekenissen van de woorden staan in chronologische volgorde. De betekenis die als eerste vermeld staat, is dus de oudste, niet de belangrijkste. In het voorwoord bij de tiende druk uit 1976 schreef de toenmalige hoofdredacteur, C. Kruyskamp, het volgende over de autoriteit van Van Dale: "De gebruiker moet zelf zijn standpunt bepalen, en zijn uitgangspunt moet daarbij niet zijn: het staat in Van Dale, dús het is zo, want het omgekeerde is veeleer het geval: omdat het zo is (naar het beste weten van de bewerkers) staat het (zo) in Van Dale."

In het derde deel van het woordenboek staat een lijst van gevleugelde woorden, titels en citaten en een lijst van namen uit de Griekse en Romeinse oudheid. Ook zijn onder meer nationale internetdomeinnamen, de ISO-land- en sommige andere codes, de munteenheden en belangrijkste talen van de wereld en de onafhankelijke landen en hun afgeleiden te vinden.

Drukken[bewerken]

druk jaar hoofdredacteur bijzonderheden
1e druk 1864 I. M. Calisch en N. S. Calisch Nieuw woordenboek der Nederlandsche taal
2e druk 1872 J. H. van Dale Dit is de eerste echte Van Dale. In facsimile heruitgegeven in 1992
3e druk 1884 J. Manhave
4e druk 1898 H. Kuiper jr., dr. A. Opprel en P. J. van Malssen jr. Nieuwe titel: Van Dale's Groot woordenboek der Nederlandsche taal.
5e druk 1914 P. J. van Malssen jr.
6e druk 1924 P. J. van Malssen jr.
7e druk 1950 dr. C. Kruyskamp, dr. F. de Tollenaere Grondig herziene uitgave; eerste druk waarin het woordaccent is aangegeven.
8e druk 1961 dr. C. Kruyskamp In 1970 aangevuld met een supplement.
9e druk 1970 dr. C. Kruyskamp Voor het eerst in twee delen (A-N, O-Z).
10e druk 1976 dr. C. Kruyskamp
11e druk 1984 prof. dr. G. Geerts en dr. H. Heestermans, met medewerking van dr. C. Kruyskamp Voor het eerst in drie delen (A-I, J-R, S-Z).
12e druk 1992 prof. dr. G. Geerts en dr. H. Heestermans In 1995 heruitgegeven in de nieuwe spelling.
13e druk 1999 prof. dr. G. Geerts, drs. C. A. den Boon In 2000 voor het eerst op cd-rom verschenen, op basis van de dertiende druk.
14e druk 2005 drs. C. A. den Boon, prof. dr. D. Geeraerts De spellingsherziening van 2005 werd doorgevoerd en deze druk kreeg hierdoor een keurmerk van de Taalunie, grondig herzien: 9000 nieuwe woorden, honderden allusies en nieuwe betekenissen van bestaande woorden. Als toegift een cd-rom waarop de 14e editie en de oerversie uit 1864 staan.

Nieuwe titel: Van Dale Groot woordenboek van de Nederlandse taal.

Bijzonderheden[bewerken]

  • Bij het Groot Dictee der Nederlandse Taal, gepresenteerd door de nieuwslezers Philip Freriks en Martine Tanghe, wordt de spelling uit Van Dale als referentie gebruikt, wanneer het Groene Boekje geen uitsluitsel geeft.
  • Bij het bordspel Scrabble fungeert de Van Dale in Nederland en Vlaanderen vaak als scheidsrechter. De officiële scrabblewoordenlijst van de Scrabblebond Nederland en het Nederlandstalig Scrabble-Verbond uit Vlaanderen is gebaseerd op het woordenboek.
  • Het woordenboek beschrijft ook woorden die niet in het gehele Nederlandstalige gebied (in dezelfde betekenis) gebruikt worden. Bij woorden die alleen in Vlaanderen worden gebruikt vermeldt Van Dale '(Belg.Nl.)', maar uitsluitend Nederlands-Nederlandse woorden worden niet geannoteerd.

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. In de veertiende druk uit 2005 komt bij het trefwoord zeggen de volgende voorbeeldzin voor: wat zegt de Grote Van Dale daarvan? Zie in dezelfde druk ook het lemma zeurkous.
  2. (Delpher) Advertentie in het Nieuw Israëlitisch Weekblad van 1 maart 1872 bij de verschijning van de eerste aflevering van het Nieuw Woordenboek der Nederlandsche taal. Zoals in die tijd gebruikelijk verschenen omvangrijke boeken in afleveringen. Deze eerste aflevering omvatte de eerste 128 pagina's van het woordenboek.