Joop den Uyl

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Joop den Uyl
Joop den Uyl 1975.jpg
Algemene informatie
Naam Johannes Marten den Uijl
Geboren 9 augustus 1919 in Hilversum
Overleden 24 december 1987 in Amsterdam
Partij PvdA
Titulatuur dr.h.c.
Politieke functies
1956-1963 Lid Tweede Kamer
1962-1965 Wethouder in Amsterdam
1965-1966 Minister van EZ
1967-1973 Lid Tweede Kamer
1966-1986 Politiek leider PvdA
1973-1977 Minister-president
1977-1981 Lid Tweede Kamer
1981-1982 Minister van SZW en Vicepremier
1982-1987 Lid Tweede Kamer
Parlement & Politiek - biografie
Portaal  Portaalicoon   Politiek
Nederland
Polygoon-journaal-impressie van de verkiezingscampagnes voor de Tweede Kamerverkiezingen van 1977. Joop den Uyl op campagne voor de PvdA (van 3:33 tot 5:02.

Beluister

(info)

Johannes Marten (Joop) den Uijl (Hilversum, 9 augustus 1919Amsterdam, 24 december 1987) was een Nederlands politicus. Hij was van 1967 tot 1986 de politiek leider van de Partij van de Arbeid en van 1973 tot 1977 minister-president van Nederland. In de ministerraad domineerde hij zeer sterk en was hij meer de felle vechter voor eigen standpunten dan de samenbindende leider.[1]

Zijn achternaam luidde officieel 'Den Uijl', maar hij gebruikte altijd de spelling 'Den Uyl'.

Jeugd en loopbaan[bewerken]

Den Uyl werd geboren in een gereformeerd gezin. Zijn vader Johannes was winkelier en mandenmaker en overleed toen Den Uyl tien jaar was. Hij bezocht van 1931 tot 1936 het Christelijk Lyceum in Hilversum. Als gereformeerde middelbare scholier gaf hij op 14-jarige tot 16-jarige leeftijd in enkele opstellen blijk van afkeer van het socialisme met zijn "klassenstrijd" en "vele andere verderfelijke leerstellingen" en van enige waardering voor het Duitsland van 1935. Hij zag daar "een herboren, zelfbewust volk, dat in eensgezindheid om den Führer [was] geschaard". In dezelfde opstellen gaf hij echter ook zijn afkeer weer van de Jodenvervolging en de rassenleer.[2] De fascistische groepen in Nederland, zoals het Verdinaso (Verbond van Dietsche Nationaal-Solidaristen), beschouwde hij als "een goed bedoelde doch mislukte poging om uiting te geven aan het ontwaakte nationalisme". Die "mislukking" schreef de jonge Den Uyl toe aan het volgens hem "humanistische", niet-christelijke karakter van het fascisme.[3] Enkele jaren was hij lid van de gereformeerde, anti-revolutionaire politieke jongerenvereniging ARJA (later Anti-Revolutionaire Jongerenstudieclubs, ARJOS), en in verkiezingstijd verspreidde hij propagandamateriaal voor de Anti-Revolutionaire Partij. Na de middelbare school studeerde Den Uyl economie aan de Universiteit van Amsterdam. Hij was actief lid van de gereformeerde studentenvereniging SSRA te Amsterdam.

Toen Duitsland in 1940 Nederland binnenviel, nam Den Uyl innerlijk uit overtuiging duidelijk afstand van het nationaalsocialisme, aldus zijn biografe Anet Bleich.[3] In de loop van de oorlog keerde hij zijn gereformeerde achtergrond langzaam de rug toe. Het kwam tot een definitieve breuk toen een Joodse vriendin op transport naar Oost-Europa werd gesteld. Den Uyl beschouwde zichzelf vanaf toen als agnost. In de eerste helft van 1942 behaalde hij te Amsterdam nog zijn doctoraalexamen. Vanaf 1942 tot het einde van de Duitse bezetting op 6 mei 1945 was hij ambtenaar bij het Rijksbureau Prijsvorming Chemische Producten (RB PCP) van het departement van Economische Zaken onder secretaris-generaal Hans Hirschfeld in Den Haag. In die periode kwam hij in contact met de illegale Parool-groep en was hij medewerker van het illegale blad De Nieuwe Vrijheid. Na de Tweede Wereldoorlog werd hij journalist bij Het Parool en Vrij Nederland. Van januari 1949 tot 1963 was hij directeur van de Wiardi Beckman Stichting, het wetenschappelijk bureau van de PvdA.

Politiek[bewerken]

Joop den Uyl (1961)

In 1953 werd Den Uyl lid van de gemeenteraad van Amsterdam. Dat zou hij blijven tot 1965. In 1956 werd hij tevens lid van de Tweede Kamer der Staten-Generaal (tot 1963). Als wethouder voor Economische Zaken van de gemeente Amsterdam (1963-1965) was Den Uyl voorstander van grootschalige projecten. Twee van de projecten waar hij zich het sterkst voor inzette, waren de creatie van de nieuwe stadswijk Bijlmer en de vestiging van petrochemische industrie in Amsterdam. Dat laatste lukte niet. Na een periode als wethouder werd hij minister van Economische Zaken in het kabinet-Cals. In deze functie hield hij op 17 december 1965 een historische toespraak in de toenmalige stadsschouwburg van Heerlen, waarin hij de sluiting van alle Nederlandse steenkolenmijnen aankondigde. Hij beloofde dat geen mijn dicht zou gaan, voordat voor iedereen vervangend werk gevonden zou worden. Van die belofte kwam weinig terecht.

Omdat Anne Vondeling zich impopulair had gemaakt als minister van Financiën werd Den Uyl aangewezen als de nieuwe lijsttrekker bij de vervroegde Tweede Kamerverkiezingen 1967, die volgden op de Nacht van Schmelzer. De PvdA verloor 6 zetels en belandde in de oppositie.

Van 1967 tot 1973 was hij fractieleider van de PvdA in de Tweede Kamer. Hij was de premier van het eerste schaduwkabinet. In een confrontatie met de VVD en de confessionele partijen wilde het progressieve schaduwkabinet voldoende macht via de stembus veroveren om een ambitieus programma van sociale hervormingen door te voeren.

In diezelfde periode kreeg Den Uyl als partijleider binnen de partij te maken met de vernieuwingsbeweging Nieuw Links. Deze beweging vond dat de koers van de partij te onduidelijk en conservatief was. De vernieuwers wensten een linkser standpunt, en eveneens herbezinning op de relatie tot het wetenschappelijk marxisme. Den Uyl vond wel dat ze een aantal oppervlakkige ideeën hadden, maar ging niet de confrontatie aan. In plaats daarvan probeerde hij ruimte te creëren voor de jongeren.

Kabinet-Den Uyl[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Kabinet-Den Uyl voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
Bioscoopjournaal over het bezoek van Joop Den Uyl als premier aan de Nederlandse Antillen in 1974

Van 1973 tot 1977 was Den Uyl minister-president in het kabinet-Den Uyl. In deze periode werd hij geconfronteerd met een olieboycot door Arabische olieproducerende landen als gevolg van het Nederlandse standpunt in de Jom Kipoeroorlog. Met de oliecrisis werd voor het eerst duidelijk dat de economische groei die Nederland kende vanaf eind jaren 50 niet oneindig was. De eerste barsten in de maakbare samenleving werden zichtbaar. Den Uyl meende: Zo bezien, keert de wereld van voor de oliecrisis niet terug.[4] Het kabinet besloot tot distributie van benzine en stelde een autoloze zondag in.

Tijdens deze kabinetsperiode werd Den Uyl geconfronteerd met de Lockheed-affaire. Hij werd door velen geprezen om de wijze waarop hij deze affaire rond Prins Bernhard afhandelde. Een tweede vergelijkbare affaire rond Northrop werd door hem geheimgehouden.

Verder werden in deze jaren onderhandelingen gevoerd met een Surinaamse delegatie over onafhankelijkheid van dat land. Deze werd op 25 november 1975 een feit en leidde tot een grote stroom immigranten uit dat land. Den Uyl, Pronk en De Gaay Fortman speelden in die onderhandelingen een cruciale rol.

Val van het kabinet[bewerken]

Den Uyl op de verkiezingsposter van 1977

In maart 1977 viel het kabinet door een onoverbrugbaar meningsverschil tussen de KVP en de progressieve partijen over de grondpolitiek. Ook de houding van de PvdA-fractie jegens de katholieke Minister van Justitie Van Agt ten tijde van de zaak-Menten zou een rol gespeeld hebben.

De PvdA ging de verkiezingen in onder de leus "Kies de minister-president". Die verkiezingen werden overschaduwd door de treinkaping bij De Punt. De PvdA won ten koste van de kleine linkse partijen tien zetels en had met 53 zetels de grootste fractie ooit. Een tweede kabinet-Den Uyl lag dus in de lijn der verwachting. Aangezien een coalitie met de VVD vooraf al uitgesloten was, zou voor een nieuwe regering weer samengewerkt moeten worden met het nieuw gevormde CDA. Na 208 dagen van moeizame onderhandelingen mislukte de formatie met deze partij echter. Van Agt ging vervolgens met de VVD in zee en vormde het kabinet Van Agt-Wiegel. De persoonlijke verhouding tussen Den Uyl en Van Agt, die al moeizaam was geweest toen Van Agt minister was in zijn kabinet, was voorgoed verstoord.

Terug in de oppositie[bewerken]

Onder Den Uyls leiding voerde de PvdA oppositie van 1977 tot 1981 tegen het Kabinet-Van Agt I, dat de rit uitzat. Bij de daarop volgende verkiezingen verloor de PvdA negen zetels, het CDA één en de VVD twee. Grote winnaar van de verkiezingen was D66 onder Jan Terlouw, die van acht naar zeventien zetels ging.

Den Uyl in debat met Wim Kok in 1982

Vechtkabinet[bewerken]

D66 en de PvdA gingen de onderhandelingen in met het CDA - voor beide was de VVD uitgesloten. Na een moeizame formatie volgde een weinig succesvol kabinet met Van Agt als premier. Den Uyl werd vicepremier en minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Dit kabinet-Van Agt II hield het maar 8 maanden vol en stond bekend als het 'vechtkabinet'. De relatie tussen met name Van Agt en Den Uyl was zo gespannen, dat het kabinet al van meet af aan gedoemd was te mislukken.

Nogmaals oppositie[bewerken]

In 1982 werd vervolgens een kabinet van CDA en VVD geformeerd. Den Uyl werd opnieuw fractieleider van de PvdA en bleef dat tot 1986. Inmiddels was de strijd om zijn opvolging losgebarsten. Deze werd tenslotte gewonnen door oud-vakbondsleider Wim Kok.

Persoonlijk[bewerken]

Den Uyl was vanaf 1944 gehuwd met Liesbeth van Vessem. Ze kregen tussen 1946 en 1965 vier dochters en drie zonen, door cabaretier Wim Kan ooit schertsend "de Uylskuikens" genoemd. Hun dochter Saskia (1946) was tussen 1994 en 2006 fractielid van de PvdA in de Tweede Kamer, dochter Barbara (1949) is filmmaakster en zoon Xander (1953) was bondssecretaris van de Abvakabo en is nu voorzitter van de raad van toezicht van de Dunamare Onderwijsgroep.

In 1985 ontving Den Uyl van zijn Alma Mater, de Universiteit van Amsterdam, een eredoctoraat. Tot die tijd werd Den Uyl wel aangeduid met "de doctorandus uit Buitenveldert". Joop den Uyl overleed in 1987 op 68-jarige leeftijd aan een hersentumor.[1]

Onderscheidingen[bewerken]

Citaten[bewerken]

  • Twee dingen goed begrijpen....
  • We are a country of undertakers.[5] (Hij bedoelde: ondernemers. Een undertaker is een begrafenisondernemer).
  • Niet te ontkennen valt immers dat de politiek, de politieke partijen, zijn aangevreten door het algemeen gevoel van moedeloosheid dat zich van veel mensen meester lijkt te hebben gemaakt. Men vraagt zich af of het wel zin heeft te stemmen. (Rede Paradiso, Amsterdam 3 mei 1981.)[bron?]
  • Wat me dan ook zo hels maakt, is dat links zo slecht ziet. Er zit daar een zeker ingevreten wantrouwen, een vastgevroren behoefte aan protesthouding: het mag niet goed zijn. Dat is niet reëel; er valt genoeg te noteren voor progressief denkende mensen. Het irriteert me dat dat over het hoofd wordt gezien. (Volkskrant 20 september 1975.)[bron?]

Trivia[bewerken]

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. a b Jonge, A.A. de (2012)
  2. "Jonge Den Uyl had rechtse sympathieën", NOS Nieuws, 20 februari 2008.
  3. a b Bleich, A.N. (2008). Joop Den Uyl 1919-1987: Dromer en Doordouwer, Uittreksel UvA, p. 15/21
  4. Zie Jaap Engelsman: Bekende citaten uit het dagelijks taalgebruik Den Haag 2004. Het citaat uit Den Uyls toespraak voor radio en tv op 1 december 1973 wordt vaak weergegeven als: Het wordt nooit meer zoals het geweest is.
  5. (nl) Rijkens, M.H. (2009): We always get our sin too, Uitgeverij Prometheus - ISBN 9789045309170
Vista-kmixdocked.png
Door op de afspeelknop te klikken kunt u dit artikel beluisteren. Na het opnemen kan het artikel gewijzigd zijn, waardoor de tekst van de opname wellicht verouderd is. Zie verder info over deze opname, bekijk de oorspronkelijke versie of download de opname direct. (Meer info over gesproken Wikipedia)
Voorganger:
Koos Andriessen
Minister van Economische Zaken
1965-1966
Opvolger:
Joop Bakker
Voorganger:
A. (Anne) Vondeling
Partijleider PvdA
1966-1986
Opvolger:
W. (Wim) Kok
Voorganger:
Barend Biesheuvel
Minister-president
1973-1977
Opvolger:
Dries van Agt
Voorganger:
Barend Biesheuvel
Minister van Algemene Zaken
1973-1977
Opvolger:
Dries van Agt
Voorganger:
H. Wiegel
Vicepremier
1981-1982
Opvolger:
J.C. Terlouw
Voorganger:
Wil Albeda
Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
1981-1982
Opvolger:
Louw de Graaf
Voorganger:
Fons van der Stee
Minister voor Nederlands-Antilliaanse Zaken
1981-1982
Opvolger:
Jan de Koning
leden (32): Vlag van BelgiëVlag van VlaanderenSocialistische Partij Anders (sp.a) · Vlag van BelgiëVlag van WalloniëParti Socialiste (PS) · Vlag van BulgarijeBǎlgarska Socialističeska Partija (BSP) · Vlag van CyprusΚίνημα Σοσιαλδημοκρατών (EDEK) · Vlag van DenemarkenSocialdemokraterne (SD) · Vlag van EstlandSotsiaaldemokraatlik Erakond (SDE) · Vlag van FinlandSuomen Sosialidemokraattisen Puolue (SDP) · Vlag van FrankrijkParti Socialiste (PS) · Vlag van DuitslandSozialdemokratische Partei Deutschlands (SPD) · Vlag van GriekenlandPanellinio Sokialistiko Kinima (PASOK) · Vlag van HongarijeMagyar Szocialista Párt (MSZDP) · Vlag van IerlandLabour Party (PLO) · Vlag van ItaliëPartito Socialista Italiano (PSI) · Vlag van LetlandLatvijas Sociāldemokrātiskā Strādnieku Partija (LSDSP) · Vlag van LitouwenLietuvos Socialdemokratu Partija (LSDP) · Vlag van LuxemburgLetzeburger Socialistesch Arbechterpartei (LSAP) · Vlag van MaltaPartit Laburista (PL) · Vlag van NederlandPartij van de Arbeid (PvdA) · Vlag van NoorwegenDet Norske Arbeiderpartiet · Vlag van OostenrijkSozialdemokratische Partei Österreichs (SPÖ) · Vlag van PolenSojusz Lewicy Demokratycznej-Unia Pracy (SLD-UP) · Vlag van PortugalPartido Socialista · Vlag van RoemeniëPartidul Social Democrat (PSD) · Vlag van SloveniëSocialni Demokrati (SD) · Vlag van SlowakijeStrana SMER - Sociálna Demokracia (Smer) · Vlag van SpanjePartido Socialista Obrero Español (PSOE) · Vlag van TsjechiëČeská Strana Sociálně Demokratická (ČSSD) · Vlag van ZwedenSveriges socialdemokratiska arbetareparti · Vlag van Verenigd KoninkrijkLabour Party (LP) · Vlag van Verenigd KoninkrijkVlag van Noord-IerlandPáirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre (SDLP) · Vlag van Verenigd KoninkrijkVlag van SchotlandPàrtaidh Làbarach na h-Alba (PLA) · Vlag van Verenigd KoninkrijkVlag van WalesLlafur Cymru (LC)
Partijvoorzitters: Wilhelm Dröscher · Robert Pontillon · Joop den Uyl · Vítor Constâncio · Guy Spitaels · Willy Claes · Rudolf Scharping · Robin Cook · Poul Nyrup Rasmussen
Fractievoorzitters EP: Guy Mollet · Hendrik Fayat · Pierre Lapie · Willi Birkelbach · Käte Strobel · Francis Vals · Georges Spénale · Ludwig Spénale · Ernest Glinne · Rudi Arndt · Jean-Pierre Cot · Pauline Green · Enrique Baron Crespo · Martin Schulz
Fracties EP: Fractie van de Socialisten (S) ('53-'58) · Socialistische Fractie (SOC) ('58-'93) · PES ('93-'09) · Socialisten en Democraten (S&D) ('09)
Voorloper: Confederatie van Socialistische Partijen van de Europese Gemeenschap (CSPEG)
Commissarissen Juncker: Neven Mimica · Corina Crețu · Maroš Šefčovič · Frans Timmermans · Pierre Moscovici · Karmenu Vella · Vytenis Andriukaitis · Federica Mogherini
Leden Europese Raad: Werner Faymann · Helle Thorning-Schmidt · François Hollande · Robert Fico · Matteo Renzi · Joseph Muscat · Zoran Milanović · Stefan Löfven · Bohuslav Sobotka