Joop den Uyl

Joop den Uyl
Algemene informatie
Naam	Johannes Marten den Uijl
Geboren	9 augustus 1919 in Hilversum
Overleden	24 december 1987 in Amsterdam
Partij	PvdA
Titulatuur	dr.h.c.
Politieke functies
1956-1963	Lid Tweede Kamer
1962-1965	Wethouder in Amsterdam
1965-1966	Minister van EZ
1967-1973	Lid Tweede Kamer
1966-1986	Politiek leider PvdA
1973-1977	Minister-president
1977-1981	Lid Tweede Kamer
1981-1982	Minister van SZW en Vicepremier
1982-1987	Lid Tweede Kamer
Parlement & Politiek - biografie
Portaal    Politiek Nederland

Beluister

(info)

Johannes Marten (Joop) den Uijl (Hilversum, 9 augustus 1919 – Amsterdam, 24 december 1987) was een Nederlands politicus. Hij was van 1967 tot 1986 de politiek leider van de Partij van de Arbeid en van 1973 tot 1977 minister-president van Nederland. In de ministerraad domineerde hij zeer sterk en was hij meer de felle vechter voor eigen standpunten dan de samenbindende leider.

Zijn achternaam luidde officieel 'Den Uijl', maar hij gebruikte altijd de spelling 'Den Uyl'.

Jeugd en loopbaan

Den Uyl werd geboren in een gereformeerd gezin. Zijn vader Johannes was winkelier en mandenmaker en overleed toen Den Uyl tien jaar was. Hij bezocht van 1931 tot 1936 het Christelijk Lyceum in Hilversum. Als gereformeerde middelbare scholier gaf hij op 14-jarige tot 16-jarige leeftijd in enkele opstellen blijk van afkeer van het socialisme met zijn "klassenstrijd" en "vele andere verderfelijke leerstellingen" en van enige waardering voor het Duitsland van 1935. Hij zag daar "een herboren, zelfbewust volk, dat in eensgezindheid om den Führer [was] geschaard". In dezelfde opstellen gaf hij echter ook zijn afkeer weer van de Jodenvervolging en de rassenleer. De fascistische groepen in Nederland, zoals het Verdinaso (Verbond van Dietsche Nationaal-Solidaristen), beschouwde hij als "een goed bedoelde doch mislukte poging om uiting te geven aan het ontwaakte nationalisme". Die "mislukking" schreef de jonge Den Uyl toe aan het volgens hem "humanistische", niet-christelijke karakter van het fascisme. Enkele jaren was hij lid van de gereformeerde, anti-revolutionaire politieke jongerenvereniging ARJA (later Anti-Revolutionaire Jongerenstudieclubs, ARJOS), en in verkiezingstijd verspreidde hij propagandamateriaal voor de Anti-Revolutionaire Partij. Na de middelbare school studeerde Den Uyl economie aan de Universiteit van Amsterdam. Hij was actief lid van de gereformeerde studentenvereniging SSRA te Amsterdam.

Toen Duitsland in 1940 Nederland binnenviel, nam Den Uyl innerlijk uit overtuiging duidelijk afstand van het nationaalsocialisme, aldus zijn biografe Anet Bleich. In de loop van de oorlog keerde hij zijn gereformeerde achtergrond langzaam de rug toe. Het kwam tot een definitieve breuk toen een Joodse vriendin op transport naar Oost-Europa werd gesteld. Den Uyl beschouwde zichzelf vanaf toen als agnost. In de eerste helft van 1942 behaalde hij te Amsterdam nog zijn doctoraalexamen. Vanaf 1942 tot het einde van de Duitse bezetting op 6 mei 1945 was hij ambtenaar bij het Rijksbureau Prijsvorming Chemische Producten (RB PCP) van het departement van Economische Zaken onder secretaris-generaal Hans Hirschfeld in Den Haag. In die periode kwam hij in contact met de illegale Parool-groep en was hij medewerker van het illegale blad De Nieuwe Vrijheid. Na de Tweede Wereldoorlog werd hij journalist bij Het Parool en Vrij Nederland. Van januari 1949 tot 1963 was hij directeur van de Wiardi Beckman Stichting, het wetenschappelijk bureau van de PvdA.

Politiek

Minister van Economische Zaken Den Uyl in 1965

In 1953 werd Den Uyl lid van de gemeenteraad van Amsterdam. Dat zou hij blijven tot 1965. In 1956 werd hij tevens lid van de Tweede Kamer der Staten-Generaal (tot 1963). Als wethouder voor Economische Zaken van de gemeente Amsterdam (1963-1965) was Den Uyl voorstander van grootschalige projecten. Twee van de projecten waar hij zich het sterkst voor inzette waren de creatie van de nieuwe stadswijk Bijlmer en de vestiging van petrochemische industrie in Amsterdam. Dat laatste lukte niet. Na een periode als wethouder werd hij minister van Economische Zaken in het kabinet-Cals. In deze functie maakte hij een begin met de sluiting van de kolenmijnen in Limburg. Omdat Anne Vondeling zich impopulair had gemaakt als minister van Financiën werd Den Uyl aangewezen als de nieuwe lijsttrekker. Bij de vervroegde Tweede Kamerverkiezingen 1967 die volgden op de Nacht van Schmelzer verloor de PvdA 6 zetels en belandde in de oppositie.

Van 1967 tot 1973 was hij fractieleider van de PvdA in de Tweede Kamer. Hij was de premier van het eerste schaduwkabinet. In een confrontatie met de VVD en de confessionele partijen wilde het progressieve schaduwkabinet voldoende macht via de stembus veroveren om een ambitieus programma van sociale hervormingen door te voeren.

In diezelfde periode kreeg Den Uyl als partijleider binnen de partij te maken met de vernieuwingsbeweging Nieuw Links. Deze beweging vond dat koers van de partij te onduidelijk en conservatief was. De vernieuwers wensten een linkser standpunt, en eveneens herbezinning op de relatie tot het wetenschappelijk marxisme. Den Uyl vond wel dat ze een aantal oppervlakkige ideeën hadden, maar ging niet de confrontatie aan. In plaats daarvan probeerde hij ruimte te creëren voor de jongeren.

Kabinet-Den Uyl

Zie Kabinet-Den Uyl voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Bioscoopjournaal over het bezoek van Joop Den Uyl als premier aan de Nederlandse Antillen in 1974

Van 1973 tot 1977 was Den Uyl minister-president in het kabinet-Den Uyl. In deze periode werd hij geconfronteerd met een olieboycot door Arabische olieproducerende landen als gevolg van het Nederlandse standpunt in de Jom Kipoeroorlog. Met de oliecrisis werd voor het eerst duidelijk dat de economische groei die Nederland kende vanaf eind jaren 50 niet oneindig was. De eerste barsten in de maakbare samenleving werden zichtbaar. Den Uyl meende: Zo bezien, keert de wereld van voor de oliecrisis niet terug. Het kabinet besloot tot distributie van benzine en stelde een autoloze zondag in.

Tijdens deze kabinetsperiode werd Den Uyl geconfronteerd met de Lockheed-affaire. Hij werd door velen geprezen om de wijze waarop hij deze affaire rond Prins Bernhard afhandelde. Een tweede vergelijkbare affaire rond Northrop werd door hem geheimgehouden.

Verder werden in deze jaren onderhandelingen gevoerd met een Surinaamse delegatie over onafhankelijkheid van dat land. Deze werd op 25 november 1975 een feit en leidde tot een grote stroom immigranten uit dat land. Den Uyl, Pronk en De Gaay Fortman speelden in die onderhandelingen een cruciale rol.

Val van het kabinet

Den Uyl op de verkiezingsposter van 1977

In maart 1977 viel het kabinet door een onoverbrugbaar meningsverschil tussen de KVP en de progressieve partijen over de grondpolitiek. Ook de houding van de PvdA-fractie jegens de katholieke Minister van Justitie Van Agt ten tijde van de zaak-Menten zou een rol gespeeld hebben.

De PvdA ging de verkiezingen in onder de leus "Kies de minister-president". Die verkiezingen werden overschaduwd door de treinkaping bij De Punt. De PvdA won ten koste van de kleine linkse partijen tien zetels en had met 53 zetels de grootste fractie ooit. Een tweede kabinet-Den Uyl lag dus in de lijn der verwachting. Aangezien een coalitie met de VVD vooraf al uitgesloten was, zou voor een nieuwe regering weer samengewerkt moeten worden met het nieuw gevormde CDA. Na 208 dagen van moeizame onderhandelingen mislukte de formatie met deze partij echter. Van Agt ging vervolgens met de VVD in zee en vormde het kabinet Van Agt-Wiegel. De persoonlijke verhouding tussen Den Uyl en Van Agt, die al moeizaam was geweest toen Van Agt minister was in zijn kabinet, was voorgoed verstoord.

Terug in de oppositie

Onder Den Uyls leiding voerde de PvdA oppositie van 1977 tot 1981 tegen het Kabinet-Van Agt I, dat de rit uitzat. Bij de daarop volgende verkiezingen verloor de PvdA negen zetels, het CDA één en de VVD twee. Grote winnaar van de verkiezingen was D66 onder Jan Terlouw, die van acht naar zeventien zetels ging.

Den Uyl in debat met Wim Kok in 1982

Vechtkabinet

D66 en de PvdA gingen de onderhandelingen in met het CDA - voor beide was de VVD uitgesloten. Na een moeizame formatie volgde een weinig succesvol kabinet met Van Agt als premier. Den Uyl werd vicepremier en minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Dit kabinet-Van Agt II hield het maar 8 maanden vol en stond bekend als het 'vechtkabinet'. De relatie tussen met name Van Agt en Den Uyl was zo gespannen, dat het kabinet al van meet af aan gedoemd was te mislukken.

Nogmaals oppositie

In 1982 werd vervolgens een kabinet van CDA en VVD geformeerd. Den Uyl werd opnieuw fractieleider van de PvdA en bleef dat tot 1986. Inmiddels was de strijd om zijn opvolging losgebarsten. Deze werd tenslotte gewonnen door oud-vakbondsleider Wim Kok.

Persoonlijk

Den Uyl was vanaf 1944 gehuwd met Liesbeth van Vessem. Ze kregen tussen 1946 en 1965 vier dochters en drie zonen, door cabaretier Wim Kan ooit schertsend "de Uylskuikens" genoemd. Hun dochter Saskia (1946) was tussen 1994 en 2006 fractielid van de PvdA in de Tweede Kamer, dochter Barbara (1949) is filmmaakster en zoon Xander (1953) was bondssecretaris van de Abvakabo en is nu voorzitter van de raad van toezicht van de Dunamare Onderwijsgroep.

In 1985 ontving Den Uyl van zijn Alma Mater, de Universiteit van Amsterdam, een eredoctoraat. Tot die tijd werd Den Uyl wel aangeduid met "de doctorandus uit Buitenveldert". Joop den Uyl overleed in 1987 op 68-jarige leeftijd aan een hersentumor.

Onderscheidingen

• Grootofficier in de Orde van Oranje-Nassau (9 september 1982)
• Commandeur in de Orde van Oranje-Nassau (11 april 1978)
• Eremedaille voor Voortvarendheid en Vernuft van de Huisorde van Oranje (19 september 1974)
• Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw (5 december 1966)
• Grootofficier in de Ere-Orde van de Palm (Suriname)

Citaten

• Twee dingen goed begrijpen....
• We are a country of undertakers.
• Niet te ontkennen valt immers dat de politiek, de politieke partijen, zijn aangevreten door het algemeen gevoel van moedeloosheid dat zich van veel mensen meester lijkt te hebben gemaakt. Men vraagt zich af of het wel zin heeft te stemmen. (rede Paradiso, Amsterdam 3 mei 1981).
• Wat me dan ook zo hels maakt, is dat links zo slecht ziet. Er zit daar een zeker ingevreten wantrouwen, een vastgevroren behoefte aan protesthouding: het mag niet goed zijn. Dat is niet reëel; er valt genoeg te noteren voor progressief denkende mensen. Het irriteert me dat dat over het hoofd wordt gezien. (Volkskrant 20 september 1975)

Trivia

• Joop den Uyl eindigde in 2004 op nr. 27 in de verkiezing van De grootste Nederlander.

Zie ook

• Lijst van bijnamen van politici

Externe links

• Parlement.com - Kabinet-Den Uyl 1973-1977
• Profiel bij de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren (dbnl)

Bronnen, noten en/of referenties Jonge, A.A. (2012) Uijl, Johannes Marten den (1919-1987), Biografisch Woordenboek van Nederland. Parlement & Politiek

Voorganger: Koos Andriessen	Minister van Economische Zaken 1965-1966	Opvolger: Joop Bakker
Voorganger: A. (Anne) Vondeling	Partijleider PvdA 1966-1986	Opvolger: W. (Wim) Kok
Voorganger: Barend Biesheuvel	Minister-president 1973-1977	Opvolger: Dries van Agt
Voorganger: Barend Biesheuvel	Minister van Algemene Zaken 1973-1977	Opvolger: Dries van Agt
Voorganger: H. Wiegel	Vicepremier 1981-1982	Opvolger: J.C. Terlouw
Voorganger: Wil Albeda	Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid 1981-1982	Opvolger: Louw de Graaf
Voorganger: Fons van der Stee	Minister voor Nederlands-Antilliaanse Zaken 1981-1982	Opvolger: Jan de Koning

	Partij van de Arbeid
Vertegenwoordigers/bestuurders: Eerste Kamerleden · Tweede Kamerleden · Bewindslieden Partijleiders: Willem Drees · Jaap Burger · Anne Vondeling · Joop den Uyl · Wim Kok · Ad Melkert · Wouter Bos · Job Cohen · Diederik Samsom Partijorganisatie: Arbeiders Jeugd Centrale · Evert Vermeer Stichting · Jonge Socialisten in de PvdA · Rood · Rooie Vrouwen in de PvdA · Wiardi Beckman Stichting (Socialisme & Democratie) Stromingen: Nieuw Links · Niet Nix Socialistische Zuil: Nederlands Verbond van Vakverenigingen · VARA · Het Vrije Volk · Groene Kruis Voorgangers: Sociaal-Democratische Arbeiderspartij · Vrijzinnig Democratische Bond · Christelijk-Democratische Unie · Doorbraak · Nederlandse Volksbeweging

Partij van de Europese Sociaaldemocraten (PES)

Mediabestanden

Zie de categorie Joop den Uyl van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.