Bijlmermeer (Amsterdam)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Bijlmermeer
Wijk van Amsterdam
Map NL - Amsterdam - Bijlmer-Centrum.png
Kerngegevens
Gemeente Amsterdam
Stadsdeel Zuidoost
Coördinaten 52° 19' NB, 4° 57' OL
Groeneveen, een van de flats met typische honingraatstructuur in de Bijlmermeer
Tussen de originele flats kent de Bijlmermeer grote parken
Parkeergarage Kleiburg met eronder het voormalige winkelcentrum Kraaiennest

De Bijlmermeer (of Bijlmer) is een woonwijk van Amsterdam in stadsdeel Amsterdam-Zuidoost, in de Nederlandse provincie Noord-Holland. In het verleden werd deze wijk gekenmerkt door hoogbouw van tien verdiepingen in een kenmerkende zeskantige honingraatstructuur en veel groen, die hier in de jaren 1968-1969 en de jaren zeventig is verrezen op het grondgebied van de in 1966 voor het grootste deel door Amsterdam geannexeerde gemeente Weesperkarspel.

Gebied[bewerken]

De naam Bijlmer is een verkorting van "Bijlmermeer", de naam van het water en na 1626 de droogmakerij op nagenoeg dezelfde plek als de huidige wijk Bijlmer. Het zuidelijke deel is echter gebouwd in de West Bijlmerpolder ten westen en in de Oost Bijlmerpolder ten zuiden van de Bijlmermeer. Het is ruwweg het gebied begrensd door de Weespertrekvaart, Gaasperdammerweg (A9), spoorlijn Amsterdam-Utrecht en Daalwijkdreef. Overigens wordt de naam Bijlmer(meer) als pars pro toto gebruikt voor heel stadsdeel Zuidoost.

Organisatorisch bestaat de Bijlmer uit hetzelfde gebied tussen Diemen, A9, spoorlijn en Weespertrekvaart, inclusief de Venserpolder. Het CBS onderscheidt Bijlmer-Oost en Bijlmer-Centrum, met als grens de Gooiseweg (S112). Aan de noordzijde behoort het woongedeelte van de Venserpolder (ten westen van de Dubbelinkdreef) tot de Bijlmer, ten oosten hiervan (en ten noorden van de Daalwijkdreef) behoort het bedrijventerrein tot de gemeente Diemen.

Buurten[bewerken]

De Bijlmer is weer onderverdeeld in een aantal buurten, die met een letter worden aangeduid. De meeste straten en flats in deze buurten hebben een naam die met deze letter begint. Dit principe is ook toegepast in de rest van Zuidoost, maar minder consequent. Ook in de nieuwe laagbouwbuurten van de Bijlmer is deze benaming soms losgelaten. De buurten zijn:

  • A-buurt Venserpolder-Centrum, ten westen van de Dubbelinkdreef, ten noorden van de Agatha Christiesingel & Dostojevskisingel.
  • B-buurt Venserpolder-Zuid, ten westen van de Dolingadreef, ten noorden van de Burgemeester Stramanweg, ten zuiden van de A-buurt.
  • D-buurt Bijlmer-Centrum, rond de Daalwijkdreef, ten westen van de Gooiseweg (S112)
  • E-buurt Bijlmer-Oost, rond de Daalwijkdreef, ten oosten van de Gooiseweg (S112)
  • F-buurt Bijlmer-Centrum, rond de Bijlmerdreef, ten westen van de Gooiseweg (S112)
  • G-buurt Bijlmer-Oost, ook wel bekend als Ganzenhoef. Rond de Bijlmerdreef, ten oosten van de Gooiseweg (S112)
  • H-buurt Bijlmer-Centrum, rond de Karspeldreef, ten westen van de Gooiseweg (S112)
  • K-buurt Bijlmer-Oost, ook wel bekend als Kraaiennest. Rond de Karspeldreef, ten oosten van de Gooiseweg (S112)

In de rest van Zuidoost zijn er de L-, M-, N-, P-, R-, S-, T-, V-, en W-buurt. Deze liggen ten zuiden van de A9 (Gaasperdammerweg) in de wijk Gaasperdam die vanaf het einde van de jaren zeventig werd gebouwd. Gaasperdam is onderverdeeld in de wijken Holendrecht, Nellestein, Reigersbos en Gein.

Flatgebouwen[bewerken]

De Bijlmermeer werd gekenmerkt door zijn hoogbouw flats in honingraatstructuur. Bij de vernieuwing van de Bijlmer hebben de meeste hoogbouw flats plaats gemaakt voor laag- en nieuwbouw. Sommige flats, of (kleine) delen daarvan zijn aan de sloop ontkomen en zijn, of worden nog in een later stadium gerenoveerd.
Zo zijn bij de meeste flats de kelderboxen op de begane grond aangepast, de binnenstraten en loopbruggen transparanter gemaakt of verwijderd en de meeste parkeergarages gesloopt. Alleen in de H-buurt staan de flats, die in een iets andere opzet zijn gebouwd maar vergelijkbaar met het honingraatmodel (uitsluitend boxen op de begane grond, binnenstraat op de 1e etage en een aangekoppelde parkeergarage) nog allemaal overeind.

Bij de gerenoveerde flats zijn de buitengevels grotendeels vervangen en is binnen de (semi)openbare ruimte aangepakt. Hieronder volgt een opsomming van alle voormalige en flats die tot op heden nog in de Bijlmermeer staan. Het betreft hier een lijst met alle flatgebouwen die vóór dat de Bijlmer vernieuwing startte in 1992, gebouwd zijn.

Onderstaande flatgebouwen zijn gespaard gebleven bij de vernieuwing van de Bijlmermeer:

Bijlmerflat Hakfort in de H-buurt. De hoogbouw in de H-buurt wordt gekenmerkt door rechte of juist meervoudig onregelmatig geknikte flats, terwijl in de rest van de Bijlmermeer de hoogbouw uit honingraatflats bestond.
Bijlmerflat Hogevecht in de H-buurt - vier van de flats in de H-buurt bestaan elk uit twee rechte flats, niet met elkaar verbonden en lichtelijk versprongen, de hoekwoningen hebben eveneens een balkon rondom, wat alleen in deze rechte type flats is gerealiseerd.

Alleen de flats Gouden Leeuw, Groenhoven, Hoptille en Kleiburg zijn (nog) niet gerenoveerd. Kleiburg komt in 2013 aan de beurt, Consortium DeFlat gaat daar over tot renovatie van het complex.

Onderstaande flatgebouwen zijn in de loop van de Bijlmer vernieuwing tussen 1992 en 2012 gesloopt en in de veel gevallen vervangen voor nieuwbouw. Sommige nieuwbouwprojecten hebben echter vertraging opgelopen door de moeilijke situatie op de woningmarkt, hierdoor liggen terreinen waar flats gesloopt zijn anno 2013 braak.

Sloop van een Bijlmerflat

Het complex Heesterveld, dat pas begin jaren 1980 werd opgeleverd en niet tot de honingraatflats behoord, is anno 2013 nog niet gesloopt maar tijdelijk opgeknapt. Woningbouwcorporatie Ymere heeft de sloop tot ten minste 2017 uitgesteld wegens de moeilijke situatie op de woningmarkt.

Winkelcentra[bewerken]

Tot 1975 moest de Bijlmermeer het stellen met het tijdelijke Aanloopcentrum. Rond 1975 werden er echter een drietal winkelcentra geopend onder een dreef en een parkeergarage waar vrijwel geen daglicht kon doordringen. Het betrof het Fazantenhof, Ganzenhoef en Kraaiennest. In 1986 werd het hoofdwinkelcentrum de Amsterdamse Poort geopend waarna het Fazantenhof werd gesloten en afgebroken. In het kader van de vernieuwing van de Bijlmermeer werd Ganzenhoef vervangen door het nieuwe winkelcentrum Ganzenpoort en in 2012 werd het winkelcentrum Kraaiennest vervangen door het nieuwe winkelcentrum de Kameleon.

Geschiedenis[bewerken]

Burgemeester Ivo Samkalden heit in de polder Bijlmermeer de eerste paal voor de bouw van 5000 woningen (1966)
De eerste bewoners van de Bijlmermeer (1968)

De bouw van de Bijlmer startte in 1966. Het ontwerp voor de wijk, vervaardigd door een team van de afdeling Stadsontwikkeling van de Amsterdamse Dienst Publieke Werken, onder leiding van architect en stedenbouwkundige Siegfried Nassuth werd geïnspireerd door de functionele stad-ideeën van de CIAM en de Zwitserse architect Le Corbusier. Het was een voor die tijd vooruitstrevend concept dat een strikte scheiding tussen wonen, werken en recreëren kende. Onderdeel van de filosofie is ook de scheiding van auto-, fiets- en voetgangersverkeer, die in de oorspronkelijke planologie van de Bijlmermeer strikt uitgewerkt was. Het idee achter het scheiden van de verkeersstromen was het voorkomen van verkeersongevallen en het tegengaan van verrommeling; de moderne mens had - volgens Le Corbusier - recht op een rustige groene woonomgeving zonder verkeer.

Destijds werd het gebied ten zuiden van de huidige A9, dat tegenwoordig als Gaasperdam bekendstaat, aangeduid als de Zuid Bijlmer. Daarin was oorspronkelijk eveneens hoogbouw gepland: tien verdiepingen in het plandeel Holendrecht en iets lagere hoogbouw van zes verdiepingen in de plandelen Reigersbos en Gein. Gewijzigde inzichten leidden er toe dat deze hoogbouw alsnog werd geschrapt. In plaats daarvan werden er wijken met middelhoogbouw en laagbouw gerealiseerd.

De eerste paal voor de woningbouw in de Bijlmermeer werd geslagen op 13 december 1966 door burgemeester Gijs van Hall. De eerste woningen werden in 1968 opgeleverd.

In de jaren zeventig werd de eerste metrolijn van Amsterdam aangelegd van het Centraal Station naar de Bijlmermeer. Deze lijn werd geopend op 14 oktober 1977, de (latere) lijnen 53 (Gaasperplaslijn) en 54 (Geinlijn). In 1997 opende metrolijn 50 (Ringlijn). Deze gaat vanuit Gein (in Gaasperdam) langs de Bijlmer naar Isolatorweg in het Westelijk Havengebied. Station Amsterdam Bijlmer ArenA (oorspronkelijk geopend in 1973/1976) werd tussen 2000 en 2007 op grote schaal verbouwd en uitgebreid.

Kikkenstein in 2009, nog niet gerenoveerd en met een verwaarloosd park

De Bijlmermeer was gebouwd als 'modelwijk', dé wijk voor de moderne mens. Dit kwam niet overeen met de praktijk, de Bijlmermeer werd al binnen tien jaar na de bouw landelijk bekend vanwege sociale problemen. Doordat het voorzieningenniveau in de wijk achterbleef bij de verwachtingen ten tijde van de bouw en doordat de moderne, ruime flats moesten concurreren met nieuwe eengezinswoningen elders in de regio, bleven de Amsterdamse gezinnen waarvoor de wijk gebouwd was weg. In het ontwerp voor de Bijlmer ontbrak het aan diversiteit in het woningaanbod, waardoor het gevoelig was voor ontwikkelingen in de Amsterdamse woningmarkt. In plaats daarvan concentreerden zich grote groepen kansarmen in de wijk, waaronder veel immigranten uit de in 1975 onafhankelijk geworden kolonie Suriname. Bepaalde plekken in de Bijlmermeer werden geplaagd door criminaliteit, verloedering en drugsoverlast. Ook was er aanzienlijke werkloosheid. Bovendien bleek het ten tijde van het ontwerp zo moderne idee van de functionele stad minder goed uit te pakken dan verwacht. De strikte scheiding tussen wonen, werken en recreatie zorgde ervoor dat sommige delen van de Bijlmer na het vallen van de avond veranderden in verlaten spooksteden.

De Bijlmerramp[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie ook: Bijlmerramp

De Bijlmerramp van 4 oktober 1992 kostte naar schatting 43 mensen het leven. Een vrachtvliegtuig van de Israëlische maatschappij El Al stortte neer op de flats Groeneveen en Klein Kruitberg. De gebeurtenis maakte diepe indruk in heel Nederland en kreeg een lange nasleep. Op de plek van de ramp is in 1996 een monument opgericht.

De geschiedenis van de Bijlmermeer vanaf de ontwerpfase tot aan de Bijlmerramp wordt in verhaalvorm verteld in de roman Vluchtwegen van Michiel van Kempen.

Veelkleurige wijk[bewerken]

De Bijlmermeer is sinds 1987 onderdeel van het stadsdeel Amsterdam-Zuidoost, waar het ten zuiden van de A9 gelegen Gaasperdam en het landelijk gelegen dorp Driemond langs het Amsterdam-Rijnkanaal ook deel van uit maken. Het staat bekend als een smeltkroes van culturen. Nederlanders, Surinamers en Antillianen maken het grootste deel van de bevolking uit, maar vele andere nationaliteiten zijn er ruim vertegenwoordigd. In totaal zijn er mensen van meer dan 130 nationaliteiten woonachtig in de Bijlmer. Rond het Bijlmerplein bevindt zich het belangrijkste winkelcentrum de Amsterdamse Poort (dat overloopt in de ArenA Boulevard).

Een belangrijk jaarlijks evenement in de zomer is het Kwakoe Festival in het Bijlmerpark. Een ander succesvol en uniek event is het Breathing Bijlmer Festival, een showcase waarbij nieuw talent uit de muziek, dichtkunst en beeldende kunst gepresenteerd wordt. Dit festival trekt veel publiek uit heel Amsterdam en is tevens verantwoordelijk voor het programmeren en co-produceren van festivals in heel Nederland zoals Sail 2005, de Suriprofs, B-Connected, Roots en Routes en ook buitenlandse events als Europe for Citizen (Europese Commissie). Ook zijn er vele religies vertegenwoordigd.

In maart 2007 werden enkele plekken in de Bijlmer aangewezen als een probleemwijk, dit heeft met name betrekking op de Bijlmermeer-Oost, wijk E, G en K. (Zie: De 40 wijken van Vogelaar), waardoor zij extra aandacht en geld zullen ontvangen. Door de komst van vele studenten en kunstenaars ontworstelt de Bijlmer zich in rap tempo van haar negatieve imago tot een gewilde woonplek.[1][2]

Er zijn sinds kort vestigingen van het ROC van Amsterdam en de Hogeschool van Amsterdam, ook is er een Centrum Beeldende Kunst (CBK). Ook is nabij metrostation Ganzenhoef het Cultureel Educatief Centrum gebouwd.

Vernieuwing[bewerken]

In de jaren 90 en 00 zijn in grote delen van de Bijlmermeer eengezinswoningen gebouwd

In de jaren negentig werd een grootscheepse vernieuwingsoperatie in gang gezet die inmiddels een heel eind gevorderd is. Een groot gedeelte van de hoogbouw is gesloopt en vervangen door kleinschaliger woningen, waaronder veel huisvesting in de koopsector. De resterende flats worden grondig gerenoveerd. Daarnaast zijn veel van de oorspronkelijk verhoogde wegen (de 'dreven') vervangen door wegen op maaiveld, door afgraving van de dijken en sloop van de viaducten. De meeste parkeergarages uit de oorspronkelijke opzet zijn daarbij ook afgebroken.

Stadsvernieuwing in de Bijlmermeer. Van de oorspronkelijke honingraatflats staan alleen de rode nog, de grijze zijn gesloopt. De groene dreven zijn verlaagd tot maaiveldniveau, de mintgroene dreven zijn nog verhoogd. Het vliegtuig geeft aan waar El Al vlucht 1862 neer kwam.
Zicht vanaf het Anton de Komplein op een vernieuwd gedeelte van de Bijlmerdreef
Winkelcentrum Amsterdamse Poort

De vernieuwing heeft als doel een minder eenzijdige bevolkingssamenstelling en een prettigere woonomgeving te creëren. Ook het uit de jaren tachtig daterende winkelcentrum Amsterdamse Poort is in 2000 geheel gerenoveerd. Het stadsdeel heeft in 2006 een nieuw kantoor betrokken aan het Anton de Komplein. In 2009 zijn tenslotte het nieuwe Bijlmersportcentrum en het Bijlmer Parktheater opgeleverd.

De laatste jaren zijn er ook steeds meer koopflats en woningen bijgekomen. In de periode van 2005 t/m 2008 is de flat 'Grubbehoeve' gerenoveerd en rondom de omgeving van de Grubbehoeve zijn vele woningen gebouwd, waaronder eengezinswoningen en appartementen. Grubbehoeve heeft ook een koopproject genaamd (Vereniging) KJEB, Koop Je Eigen Bijlmer, een samenwerkingsovereenkomst herpositionering 90 woningen Grubbehoeve, waar kopers bij het begin van de renovatie goedkoop een flat konden kopen. Naast Grubbehoeve verrezen in 2003 het Cultureel Educatief Centrum Ganzenhoef en in 2007 De Kandelaar, een opvallend woongebouw met een aantal kerkzalen. Het is de bedoeling dat de zes te behouden flats in de G- en K-buurt rondom de metrobaan (behalve Grubbehoeve ook Gooioord, Groeneveen, Kruitberg, Kikkenstein en Kleiburg) met de omliggende openbare ruimte als Bijlmer Museum zo veel mogelijk in de oorspronkelijke staat zullen blijven, omdat de ideeën van de ontwerpers van de Bijlmermeer hier het beste zijn uitgewerkt. De groene hoven zijn inmiddels heringericht in Engelse landschapsstijl en de flat Kleiburg, waar onder de metroviaducten in 2001 een atletiekbaan, tennisbanen en een grote speeltuin werden gerealiseerd, wacht als laatste op renovatie. In 2013 wordt Gravestein gerenoveerd aan de buitenkant.

Het stadion van AFC Ajax, de Amsterdam ArenA, is een belangrijke publiekstrekker in Amsterdam-Zuidoost. Behalve voetbalwedstrijden worden hier ook regelmatig manifestaties en popconcerten gehouden. Langs de ArenA Boulevard bevinden zich ook onder andere de uitgaanscentra Heineken Music Hall, Ziggo Dome, Pathé ArenA, een gebouw met grootschalige winkels zoals de Media Markt en de meubelboulevard Villa ArenA. Pepsi Stage werd in 2007 afgebroken om plaats te maken voor een groot nieuw uitgaans- en winkelcentrum, het GETZ Entertainment Centre. Naast het stadion, op de kop van de ArenA Boulevard is de 'ArenA Toren' gepland, die met een hoogte van 150 meter de hoogste woontoren van Amsterdam zal worden.

Station Amsterdam Bijlmer ArenA is op dezelfde plaats herbouwd en heropend in oktober 2007. Het station is sindsdien een belangrijk knooppunt voor trein, bus en metro.

Openbaar vervoer[bewerken]

Station Amsterdam Bijlmer ArenA. De doorgang verbindt de Bijlmer met de ArenA Boulevard

In de omgeving van de Bijlmermeer zijn er vier stations van de Nederlandse Spoorwegen:

Al deze stations bieden een overstap op de metrolijnen die door de Bijlmer lopen. Dit is lijn 53 voor Venserpolder-Centrum en Bijlmer-Oost. Voor Venserpolder-Zuid en Bijlmer-Centrum de lijnen 54 en 50. De metrostations gelegen in de Bijlmermeer zijn:

Door de Bijlmer loopt een dichtvertakt busnet van het GVB met buslijnen 41, 44, 45, 47, 49 en 66. Ook lopen enkele interlokale snelbuslijnen door de Bijlmer die echter vrijwel niet voor het stadsvervoer mogen worden gebruikt. Vanaf station Bijlmer ArenA vertrekken een groot aantal streekbussen.

Vrijwel elke (gesloopte) flat heeft nog steeds een gelijknamige bushalte.

Canon van Amsterdam[bewerken]

Literatuur[bewerken]

  • Stappen door de nieuwe stad. Tochten langs de jongste woningbouw in Amsterdam Zuidoost. Leo Platvoet. De Balie/Stedelijke Woningdienst, 2001. ISBN 90-6617-268-1
  • Amsterdam Zuidoost. Centrumgebied Zuidoost en stedelijke vernieuwing Bijlmermeer 1992-2010. Uitgeverij Thoth, Bussum, 2002. ISBN 90-6868-305-5

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties