Jordaan (Amsterdam)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Jordaan
Wijk van Amsterdam
Map - NL - Amsterdam - Stadsdeel Binnenstad - Buurt 06 Jordaan.svg
Kerngegevens
Gemeente Amsterdam
Stadsdeel Amsterdam-Centrum
Coördinaten 52° 23′ NB, 4° 53′ OL
Inwoners (2009) 18650
Overig
Postcode(s) 1015, 1016
De Jordaan gezien vanaf de Westertoren.
De Eerste Leliedwarssstraat met zicht op de Westerkerk.
De Gieterstraat
Het hoekhuis Bloemgracht / Prinsengracht heeft een scherpe hoek; de Jordaangrachten liggen scheef ten opzichte van de Prinsengracht.
Huiszittenweduwenhof gebouwd in 1650, nu sociale-huurwoningen.
De Bloemstraat iin 1902 met de Westertoren, foto: Jacob Olie.
Om geld op te halen voor het opknappen van de Jordaan, wordt in 1949 een kermis georganiseerd.

De Jordaan is een wijk in het centrum van de Nederlandse stad Amsterdam. De grenzen van de Jordaan worden gevormd door het water van de Prinsengracht, de Brouwersgracht, de Singelgracht en de Leidsegracht. Sommigen houden het erop dat de zuidelijke grens niet bij de Leidsegracht ligt, maar iets noordelijker bij de Passeerdersgracht

Geschiedenis[bewerken]

Tot de 19e eeuw[bewerken]

De Jordaan was van oudsher een typische volksbuurt, waar ook ambachtslieden en kleine bedrijven waren gevestigd. De buurt is aangelegd in de eerste helft van de 17e eeuw tijdens een der grote Amsterdamse stadsuitbreidingen, die men de Derde Uitleg noemt. Bij de bouw van de Jordaan handhaafde men de oorspronkelijke verkaveling en volgde men het patroon van de voormalige poldersloten. Bij de aanleg van de Prinsengracht, de Keizersgracht en de Herengracht had men een patroon gevolgd dat zich in een halve cirkel langs de oude stadskern boog. Daardoor liggen de straten en grachten van de volkswijk de Jordaan vaak schuin ten opzichte van de Prinsengracht en sluiten niet direct aan op de aangrenzende straten en bruggen van de welvarende grachtengordel.

19e eeuw[bewerken]

Als gevolg van een groeiend proletariaat, het jarenlang geboorteoverschot en de sloop van bouwvallige panden uit vorige eeuwen ontstond in de 19e eeuw een tekort aan betaalbare woonruimte voor huurders aan de onderkant van de samenleving. De Jordaan raakte overbevolkt en verpauperde. Het kwam voor dat meerdere kinderrijke gezinnen, in afzonderlijk verhuurde kamers naast elkaar, een etage bewoonden. Kelders en zolders waren gesplitst. Sloppen en gangen gaven toegang tot volgebouwde binnenterreinen waar het daglicht nauwelijks doordrong. De meest schrijnende situaties kwamen voor rondom de Goudsbloemgracht. Door de slechte conditie van de arbeidersgezinnen en de gebrekkige hygiënische omstandigheden braken er regelmatig epidemieën uit.

Halverwege de 19e eeuw zetten welgestelde Amsterdammers zich in voor verbeteringen op het gebied van de nauw verweven thema's: volksgezondheid en de volkshuisvesting. Men onderzocht of het mogelijk was op economische basis krotwoningen te vervangen door betaalbare arbeiderswoningen. De bouw van het Constantia woningbouwcomplex rondom een binnenhof aan de voormalige Goudsbloemgracht (Willemsstraat 149-165) was in 1863 een der eerste initiatieven op het gebied van de sociale woningbouw in Nederland. De woningbouwvereniging de Vereeniging ten behoeve der Arbeidersklasse te Amsterdam werd opgericht in 1852. Later volgden filantropische bouwmaatschappijen als Bouwmaatschappij Concordia NV, Bouwonderneming Jordaan NV en Woningmaatschappij Oud-Amsterdam NV.

Hoewel het aanzien van de Jordaan in de tweede helft van de 19e eeuw langzaam maar gestaag veranderde, bleven sociale spanningen als gevolg van armoede en werkloosheid nog decennialang bestaan.

Op 25 juli en 26 juli 1886 probeerde de politie bij de 'Zaterdagse Brug' over de Lindengracht het spelen van het verboden spel 'palingtrekken' te verhinderen. Daarbij ontstonden rellen die bekend werden onder de naam het Palingoproer. Bij die volksopstand vielen 25 doden.

20e eeuw[bewerken]

Het dempen van grachten, betere hygiëne en gezondheidszorg, betere woningen, buurtwerk en onderwijs verbeterden de leefomstandigheden in de Jordaan geleidelijk, maar het bleef een wijk met veel armoede, werkloosheid en sociale problemen. Tijdens de crisisjaren ontstond op 4 juli 1934 het Jordaanoproer. Aanleiding tot de ongeregeldheden was de verlaging van de steunuitkeringen voor werklozen door de regering-Colijn. Politie en leger sloegen het oproer neer. Er vielen vijf doden.

Een belangrijke vooruitgang was de aanleg van drinkwaterleidingen en riolering. De mensen kregen wc's zodat de poeptonnenkar, ook wel spottend de boldootkar genoemd, eind 1934 uit het straatbeeld verdween.

Na de Tweede Wereldoorlog waren grote delen van de Jordaan nog in bouwvallige staat. Eeuwenlang had men gebrekkig gefundeerde panden gebouwd, die circa 50 jaar moesten meegaan. In de jaren vijftig maakte men plannen voor grootschalige sloop en nieuwbouw. Op enig draagvlak konden de plannen niet rekenen, De stadsvernieuwing werd binnen de bestaande stedenbouwkundige structuur voortgezet. Daaraan ging een rumoerige periode van protest vooraf. Amsterdammers maakten zich zorgen over het verloren gaan van de historische binnenstad. Vanaf de jaren 1960 is er veel gerestaureerd. Deels met subsidie, zijn monumenten in oude staat teruggebracht en onherstelbare 'onbewoonbaar verklaarde' woningen afgebroken. De ontstane gaten zijn gedicht met nieuwbouw.

Zowel de oude, als de nieuwe woningen waren klein en de behoefte aan meer ruimte in en om het huis (zoals een tuin) was toegenomen. Veel Jordanezen verkozen de ruimere nieuwbouw aan de rand van de stad in de Westelijke Tuinsteden of Amsterdam-Noord of zelfs buiten Amsterdam in Purmerend en Almere. Vanaf de jaren zeventig werden de plekken die de weggetrokken gezinnen achterlieten steeds vaker ingenomen door jongeren, studenten en alleenstaanden. Zij wisten de smalle straatjes, de cafés, de winkeltjes en de kleine woningen te waarderen. De meeste ambachtelijke bedrijven, fabrieken en werkplaatsen zijn in de 20e eeuw vervangen door woningen en winkels. Aan het einde van de 20e eeuw werd het hip om in de Jordaan te wonen.

21e eeuw[bewerken]

De Jordaan telt anno 2011 circa 12.670 woningen, die bijna 19.000 bewoners huisvesten. Het zijn voornamelijk kleine etagewoningen, hoofdzakelijk gebouwd in de 19e eeuw of tijdens de stadsvernieuwing van de jaren 70 en '80 van de 20e eeuw. Achter 69% van de voordeuren is een eenpersoonshuishouden gevestigd.[1] Slechts 13% van de huishoudens heeft inwonende kinderen. 63% van de huishoudens wordt gerekend tot de middeninkomens of hoge inkomensklasse. 23% van de woningen in de Jordaan is gekocht door de eigen bewoners. De overige 77% huurt de woning, veelal van een woningcorporatie.[2] Ruim 1 op de 4 woningen is een sociale-huurwoning die wordt verhuurd door woningcorporatie Ymere, de rechtsopvolger van het Gemeentelijk Woningbedrijf Amsterdam en vele Amsterdamse woningbouwverenigingen.[3]

Grachten[bewerken]

In de Jordaan lagen elf grachten: van noord naar zuid: Palmgracht, Goudsbloemgracht, Lindengracht, Anjeliersgracht, Egelantiersgracht, Bloemgracht, Rozengracht, Lauriergracht, Elandsgracht, Looiersgracht en Passeerdersgracht. De Leliegracht grenst aan de Jordaan en heeft weliswaar een bloemennaam, maar behoort niet tot de Jordaangrachten.

De in 1857 gedempte Goudsbloemgracht kreeg de naam Wlillemstraat. De gedempte Anjeliersgracht heet sinds 1862 de Westerstraat. De Elandsgracht is in 1891 gedempt; de Lindengracht en de Palmgracht in 1895. Redenen voor demping waren de slechte waterkwaliteit en de noodzaak ruimte te scheppen voor het toenemende verkeer. De in 1889 gedempte Rozengracht werd een belangrijke (tram)verbinding tussen het centrum en de wijken ten westen van de Singelgracht. Diverse plannen om grachten te ontdempen, stuitten op verzet van winkeliers en markthandelaren.

Hofjes en gangen[bewerken]

In de Jordaan liggen negentien hofjes. Het oudste bewaard gebleven Sint Andrieshofje (1614) aan de Egelantiersgracht 105 is, evenals het Huiszittenweduwenhof (1650) aan de Karthuizersstraat 21, en het Hofje De Zeven Keurvorsten (1645) aan de Tuinstraat 197, een rijksmonument.

Op meerdere plaatsen lagen tussen de huizen zogenaamde gangen[4]. Deze smalle steegjes gaven toegang tot achter de huizenrij gelegen (vaak illegaal) bebouwde achtererven, waar de minstbedeelden in bouwvallige onderkomens woonden. Meerdere aan een gang gebouwde woningen zijn inmiddels afgebroken of kregen een andere bestemming. Vele gangen zijn afgesloten. De huisjes aan één van de laatste oude gangen, de Pottenbakkersgang bij de Westerstraat (nrs. 216-226), zijn in 2002 gedemonteerd en opgebouwd in het Nederlands Openluchtmuseum te Arnhem. In het complex zijn een Jordaancafé, een postagentschap en een Turkenpension ondergebracht. Het project is gefinancierd door de Bankgiroloterij.

De naam Jordaan[bewerken]

Er zijn uiteenlopende veronderstellingen over de oorsprong van de naam Jordaan[5]. Toen de Jordaan gebouwd werd, kreeg het de naam 'Het Nieuwe Werck'. Pas in 1718 duikt de naam 'Jordaan' voor de eerste keer op in een gedicht van Robert Hennebo genaamd "Lof der Jenever". Met de 'Jordaan' bedoelde men de Prinsengracht. Er volgen nog meer voorbeelden in 1719 en 1720, 1724 enz. Vanaf 1733 wordt de buurt in teksten als Jordaan aangeduid. Men spreekt dan van "de buurt achter de Jordaan" (Prinsengracht). Men verwees daarbij ook naar het Franzenpad; de latere Goudsbloemgracht, die na de demping in 1857 Willem(s)straat werd gedoopt, naar Koning Willem I.

Jan Ligthart heeft het over de naamgeving in zijn "Jeugdherinneringen" van 1911 als volgt: De Jordaan, de Amsterdamse, heeft niets te maken met de gelijknamige rivier in Kanaän. Vroeger waren er in deze volksbuurt der hoofdstad allemaal tuinen. Franse vluchtelingen, de refugees, vestigden zich daar en zij spraken van "les Jardins". Vandaar de naam. De gedachte dat de naam na de komst van hugenoten, of tijdens de Franse tijd in Nederland, is afgeleid van het Franse woord jardin ("tuin") legt een verband tussen de naam en de vele bloemennamen van Jordanese straten en grachten. Er zijn geen bronnen die dit aantonen.

Mogelijk is de naam afgeleid van de Jordanne, een riviertje in het Massif Central (Aurillac), waar een groep immigranten vandaan kwam. Er zou een familie hebben gewoond die de naam "Jourdain" droeg. Bovendien was er een "gang" of steeg die de Jordaens-Jordanengang genoemd werd. Misschien is de naam Jordaan ontstaan na verbastering van het woord "jurisdictie" tot "jordiks", een verwijzing naar het gebied dat tegen de oude stadswallen aan lag, voordat het Nieuwe Werck (Jordaan) werd gebouwd. Ook denkt men aan een verband met de sterke Doopsgezinde gemeente, die rond 1650 de doop verrichtte zoals Johannes de Doper dat deed in de Bijbelse Jordaan (Matt.3.)

De meest waarschijnlijk geachte verklaring is die van de Prinsengracht als de rivier de Jordaan, waarna de naam is overgesprongen op de buurt erachter. Mozes' woorden dat men de Jordaan niet mag oversteken (Deuteronomium 31: 1-8) zijn wel spottend in verband gebracht met de Prinsengracht; iemand uit de rijke burgerij zou de rivier nimmer oversteken om in de armelijke buurt daarachter te komen.

Muziek[bewerken]

Tegen de achtergrond van schrijnende armoede ontstond een geromantiseerd beeld van opgewekte solidariteit tussen de kinderrijke en kleinbehuisde Jordanese families. Die saamhorigheid spreekt ook uit de liederen in het Jordaanrepertoire, waarin men de grote liefde voor de buurt, Mokum en de Ouwe Wester bezingt. Daarnaast klinkt in het Jordanese lied vaak de liefde voor het Italiaanse belcanto door. In de 20e eeuw bracht de Jordaan vele muzikale talenten voort, zoals accordeonvirtuoos Johnny Meijer en zangers met een typisch 'Mokums' stemgeluid, zoals volkszangers Johnny Jordaan, zijn neef Willy Alberti, zanger/bassist Manke Nelis en de zangeres Tante Leen. Aan de rand van de Jordaan bij de hoek van de Prinsengracht en de Elandsgracht staan op het Johnny Jordaanplein de bronzen standbeelden van Johnny Jordaan, Tante Leen, Johnny Meijer en Manke Nelis.

Openbaar vervoer[bewerken]

De tramlijnen 13, 14 en 17 rijden over de Rozengracht door de Jordaan.

Markten[bewerken]

In de Jordaan zijn diverse markten zoals de zaterdagmarkt op de Lindengracht, de maandagochtend en zaterdagmarkt op de Noordermarkt en de maandagochtend (lapjes)markt in de Westerstraat. Het plein aan de voet van de Westertoren heet Westermarkt. Hier wordt geen markt gehouden.

Bekende Jordanezen[bewerken]

  • Rembrandt van Rijn. Nadat de wereldberoemde schilder in 1655 bankroet ging verkocht hij zijn woning in de toenmalige Breestraat, nu Jodenbreestraat, en betrok een huurwoning aan de Rozengracht in de Jordaan, waar hij woonde tot hij in 1669 overleed. Een gevelsteen in het huidige huis op Rozengracht 184 herinnert aan zijn voormalige woning. De steen werd in 1919 bij de herdenking van zijn 250ste sterfdag aangebracht.
  • Jan Klaassen, poppenkastfiguur gebaseerd op de 17e-eeuwse inwoner van de Jordaan Jan Klaassen, echtgenoot van Katrijn Pieters. 
  • Jan Bouman, de 18e eeuwse aannemer/architect.
  • Theo Thijssen en Jan Ligthart, twee eind 19e eeuw in de Jordaan geboren volksjongens, die beiden beroemde pedagogen werden. Aan de eerste, behalve pedagoog ook een groot schrijver, is in de Jordaan een klein museum gewijd. Een bronzen standbeeld te zijner ere staat op de Lindengracht bij de Prinsengracht. Aan de Lindengracht 83-85 ligt het, naar de onderwijsvernieuwer vernoemde, Jan Ligtharthuis.
  • Johan Frinsel sr., schrijver/prediker, geboren en getogen in de Jordaan.
  • René Froger, zanger, geboren in de Jordaan.
  • Willem Holleeder, kreeg bekendheid als een van de ontvoerders van biermagnaat Freddy Heineken, geboren in de Jordaan.
  • Dikke Dennis, zanger en mascotte van Peter Pan Speedrock heeft een tatoeagewinkel genaamd 666 in de Jordaan.
  • Hans Liberg, Nederlands musicoloog en cabaretier, geboren in de Jordaan.
  • Koos Alberts, zanger, geboren en getogen in de Jordaan.

Canon van Amsterdam[bewerken]

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]

Bron

  • Woningbouw voor arbeiders in het 19e-eeuwse Amsterdam, Carol Schade, Amsterdam 1981
  • Van Amsterdamse Huize, ontwikkeling en identiteit van het Woningbedrijf Amsterdam, Frank Smit, Woningbedrijf Amsterdam, 1993

Noten

  1. Wijkinformatie Ymere/ Centraal Bureau voor de Statistiek
  2. Dienst Onderzoek en Statistiek gemeente Amsterdam
  3. Buurtvisie Jordaan woningcorporatie Ymere
  4. Jordaan Koninkrijk der Sloppen. Gangen en binnenhoven in beeld. Theo Bakker
  5. De Stadsuitgeverij publiceerde in 1959 voor de Commissie Heemkennis Amsterdam "De Amsterdamse Jordaan. Een onderzoek naar de oorsprong van de naam" door J.Z. Kannegieter.