Amstel (rivier)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Amstel
Locatie van de Amstel op de kaart van Nederland
Locatie van de Amstel op de kaart van Nederland
Lengte 31 km
Van Aarkanaal
Naar Amsterdam
Stroomt door Noord-Holland
Luchtfoto Amstel bij Amsterdam, gezien van zuid naar noord
Luchtfoto Amstel bij Amsterdam, gezien van zuid naar noord
Oostermeer aan de Amstel bij Amstelveen
Oostermeer aan de Amstel bij Amstelveen
Portaal  Portaalicoon   Geografie
Amstel met Magere brug
De Amstelsluizen ter hoogte van Theater Carré
Amstel bij Nacht door Frans Koppelaar; olieverf op doek
De ijsbreker op de Amstel, ter hoogte van het huidige café De Ysbreeker aan de Weesperzijde, op een prent van Pieter Schenk uit 1746
Zwem- en Badinrichting De Amstel, tegenover de Schollenbrug
De Amstel gezien in zuidelijke richting vanaf de Hogesluis, omstreeks 1900
De inmiddels gesloopte Scheepswerf 'de Amstel' op het Amsteleiland, ten zuiden van Ouderkerk in 2009
De Amstel bij Nes
Schaatsers op de Amstel in Uithoorn
De Amstel ten zuiden van Uithoorn

De Amstel (naar Aeme-stelle, een Oudnederlands woord voor "waterachtig gebied") is een gekanaliseerde rivier in het zuiden van Noord-Holland. Het gebied langs de rivier wordt aangeduid als Amstelland.

Loop van de rivier[bewerken]

De Amstel begon oorspronkelijk bij de samenvloeiing van de Drecht en de Kromme Mijdrecht, iets ten zuidwesten van Uithoorn. Door kanalisatie en aanleg van het Amstel-Drechtkanaal is het gedeelte tussen Uithoorn en Ouderkerk aan de Amstel onderdeel van dit kanaal geworden.

Dit kanaal begint bij de samenkomst van de Drecht en het Aarkanaal, iets ten noordwesten van Nieuwveen, en loopt via Uithoorn naar Ouderkerk waar de Bullewijk erin uitmondt. Vanaf daar tot in Amsterdam heet het water officieel nog steeds Amstel. Het deel van het Aarkanaal tot de Bullewijk is 18,5 km lang, vanaf daar tot de monding meet het water 12,5 km.

Behalve de Kromme Mijdrecht en de Bullewijk stroomt het riviertje de Waver in de Amstel, bij het westelijkste punt van de polder de Ronde Hoep.

Amsteleiland[bewerken]

Stroomopwaarts even na Ouderkerk aan de Amstel ten zuiden van de huidige brug van de A9 maakte de Amstel een scherpe bocht. Hier is de Amstel in de 18e eeuw rechtgetrokken door middel van het Amstel-Drechtkanaal en is het Amsteleiland ontstaan. Hier bevond zich een scheepswerf die inmiddels is ontruimd. Na sanering van de vervuilde grond zal het eiland mogelijk een nieuwe bestemming krijgen.

Geschiedenis[bewerken]

In de middeleeuwen begon de bevolking vanaf de rivier het veen te ontginnen: het veenland werd in gebruik genomen voor agrarische doeleinden. De oudste nederzetting aan de Amstel is waarschijnlijk Ouderkerk, dat zo'n twee eeuwen ouder is dan Amsterdam.

Later werd ook turf gewonnen; de afgestoken veengrond werd tot turf verwerkt en als brandstof gebruikt. Zo ontstond waarschijnlijk rond het begin van de dertiende eeuw in het veengebied ten westen van Ouderkerk het veenwerkersgehucht Amstelveen. Het gebied ten oosten van de Amstel werd Ouder-Amstel, het gebied ten westen werd Nieuwer-Amstel.

Er zijn sterke vermoedens dat de benedenloop van de Amstel voor de twaalfde eeuw anders liep. Door het inklinken van het veen daalde de bodem van het Amstelland en draaide de stroomrichting van de Amstel naar het oosten, om via het Diemermeer een uitweg naar de Zuiderzee te zoeken. Daar was de uitwatering niet optimaal. Daarom werd er waarschijnlijk een kanaal gegraven tussen die oer-Amstel en een bestaand veenstroompje dat in het IJ uitmondde. Dat kanaal zou gegraven zijn tussen de Omval nabij het Amstelstation – de plek waar de rivier afboog naar het Diemermeer – en de Blauwbrug, waar een bruikbare uitwatering naar het IJ stroomde. Deze hypothese wordt ondersteund door het onwaarschijnlijk rechte verloop van het stuk Amstel tussen de Omval en de Blauwbrug.[1][2]

Door de aanleg van een dam in de 13e eeuw in de monding van de rivier (onder de huidige Dam) ontwikkelde zich in het noordelijk deel van Nieuwer-Amstel (aan beide zijden van het huidige Rokin en Damrak) het vissersdorpje "Amstelredam", waarvan de oudste vermelding dateert van 27 oktober 1275 en dat kort na 1300 stadsrechten verwierf.

Het gehucht groeide uit tot het stadje Amsterdam, dat door zijn ligging aan de Zuiderzee met verbinding over zee naar Duitsland en Scandinavië enerzijds en de zuidelijke rivierverbinding met Dordrecht en Antwerpen anderzijds, steeds belangrijker werd.

Oorspronkelijk mondde de rivier via het huidige Rokin en Damrak uit in het IJ, nu eindigt de Amstel in de binnenstad van Amsterdam bij het Muntplein. Het laatste stuk van de straat langs de Amstel in Amsterdam heet ook wel Binnen Amstel. De noordelijke oever van het laatste stuk heet echter sinds 1913 's-Gravelandseveer. Via duikers onder het gedempte deel van het Rokin en de Dam stroomt het water overigens nog altijd via het Damrak het IJ in, hoewel het meeste via de Amsterdamse grachten wordt omgeleid.

Het gebied rond de rivier de Amstel heet vanouds het Amstelland. Ook heette het waterschap hoogheemraadschap Amstelland tot de fusie met Gooi en Vechtstreek tot hoogheemraadschap Amstel, Gooi en Vecht.

In de 17e en 18e eeuw stonden er vele buitenverblijven van rijke Amsterdammers langs deze rivier. De meeste hiervan zijn inmiddels verdwenen. Twee oude landhuizen langs de Amsteldijk bestaan nog: Oostermeer en Wester-Amstel.

Tijdens de uitgesproken warme en droge zomer van 2003 dreigde watergebrek omdat in het Groene Hart grote hoeveelheden boezemwater werden ingelaten in de polders. Voor het eerst in de geschiedenis werd toen besloten de stroomrichting van de Amstel om te draaien. De rivier stroomde toen dus tijdelijk zuidwaarts.

Bruggen over de Amstel[bewerken]

Een aantal bekende Amsterdamse bruggen ligt over de Amstel. Van noord naar zuid:

Zie ook: Bruggen van Amsterdam.

Verder stroomopwaarts zijn er in het Amstel-Drechtkanaal nog de volgende bruggen:

Sluis[bewerken]

Ter hoogte van Theater Carré in het centrum van Amsterdam tussen de Magere brug en de Hogesluis bevinden zich de Amstelsluizen.

Veren over Amstel en Amstel-Drechtkanaal[bewerken]

  • Tussen de Amsteldijk Noord nabij de Borcht en de Ouderkerkerdijk vaart overdag in het zomerseizoen een veer uitsluitend voor voetgangers en fietsers genaamd "Smient".
  • Tussen Ouderkerk en het Amstelveense gedeelte van Ouderkerk vaart in het zomerseizoen op zondag het handbediende kabelveer genaamd "Jan Coevert"
  • Tussen de Ronde Hoep en de Nesserlaan vaart overdag in het zomerseizoen het door Groengebied Amstelland geëxploiteerde veer genaamd "Fuut" uitsluitend voor voetgangers en fietsers.
  • Tussen Nes aan de Amstel en Nessersluis vaart dagelijks tot 20.00 uur een kettingpont "Nessersluis 3" voor alle verkeer.

Tijdens de renovatie van de Nieuwe Amstelbrug tussen 1983 en 1986 voer uitsluitend voor voetgangers en fietsers ten zuiden van de te vernieuwen brug het veerpontje de "Assistent".

Voor de bouw van de Utrechtsebrug was er een Gemeenteveer tussen de Amsteldijk en de Zuidergasfabriek. Dit werd opgeheven in 1956 nadat deze brug voor verkeer werd opengesteld.

Wegen langs de oevers[bewerken]

De naam van de wegen en paden langs de oevers hebben verschillende namen en hebben in de stroomrichting van de Amstel gezien de volgende namen: (Zie ook Lijst van straten in Amsterdam)

Rechteroever[bewerken]

  • Nieuwveens Jaagpad
  • Ruigekade
  • Memonietenbuurt
  • Amstelkade
  • Nessersluis
  • Ronde Hoep West
  • Achterdijk
  • Hoger Einde-Noord
  • Ouderkerkerdijk
  • Buitenweg
  • Ouderkerkerdijk
  • Korte Ouderkerkerdijk
  • Weesperzijde
  • Amstel
  • 's-Gravelandseveer

Linkeroever[bewerken]

  • Jaagpad
  • Amsteldijk Zuid (Uithoorn)
  • Marktplein
  • Wilhelminakade
  • Amsteldijk Noord (Uithoorn)
  • Amsteldijk Zuid (Amstelveen)
  • Amstelzijde
  • Amsteldijk Noord (Amstelveen)
  • Amsteldijk (Amsterdam)
  • Amstel
  • (Binnen) Amstel

De Amstel in de kunst[bewerken]

Enkele kunstschilders die de Amstel in kunstwerken hebben weergegeven:

Naar drie van deze schilders zijn drie hoge kantoorgebouwen aan de Amstel aan de Omval genoemd: Rembrandttoren, Breitnertoren en Mondriaantoren. Een standbeeld van Rembrandt staat langs de Amstel bij de Kalfjeslaan.

Roeiwedstrijden op de Amstel[bewerken]

Ieder voorjaar worden op de Amstel twee grote roeiwedstrijden gehouden:

Vernoemd naar de Amstel[bewerken]

Literatuur[bewerken]

  • Geert Mak, Ben Speet, Roelof van Gelder, Peter-Paul de Baar, Willem Ellenbroek en Marcella van der Weg, De Amstel, Uitgeverij Bas Lubberhuizen, 2002; ISBN 90-76314-88-8


Bronnen, noten en/of referenties