Sociaal-Democratische Arbeiderspartij

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Gedenkplaat SDAP 1894 in de gevel van restaurant De Atlas, Ossenmarkt 9 te Zwolle, alwaar de SDAP werd opgericht.
Verkiezingsposter van de SDAP voor Landelijke verkiezingen, 1918 (Albert Hahn sr.)

De Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP) was een sociaaldemocratische Nederlandse politieke partij tussen 1894 en 1946.

De SDAP werd op 26 augustus 1894 opgericht in 't lokaal Atlas aan de Ossenmarkt 9 te Zwolle als alternatief voor de Sociaal-Democratische Bond (SDB) van Domela Nieuwenhuis. Tot de 12 oprichters (de "twaalf apostelen" genoemd) behoorden Pieter Jelles Troelstra, Jan Schaper en Willem Vliegen.

Geschiedenis[bewerken]

In 1897 veroverden de sociaaldemocraten voor het eerst twee zetels in de Tweede Kamer. De partij sloot zich aan bij de Tweede Internationale, de overkoepelende organisatie van socialistische partijen in Europa. Uitgangspunt was een democratisch streven naar een socialistische maatschappij, waarin de belangrijkste industrieën en de winning van delfstoffen aan de staat toebehoorden.

Aanvankelijk had de partij zowel een reformistische als een orthodox-marxistische vleugel. In 1909 splitste deze laatste zich af onder de naam Sociaal-Democratische Partij (SDP). De naam sociaaldemocratie werd toen nog door beide soorten socialisten gevoerd. In 1919 veranderde de naam SDP in Communistische Partij Holland (CPH) en in 1935 werd dit Communistische Partij Nederland (CPN).

Verder streed de SDAP voor algemeen kiesrecht en sociale wetten, zoals het staatspensioen. De invoering van het algemeen kiesrecht in 1917 bezorgde de SDAP grote zetelwinst. Nadat in Rusland in 1917 de Oktoberrevolutie had plaatsgevonden en het ook in Duitsland onrustig werd, meende Troelstra in 1918 dat ook in Nederland de tijd voor revolutie was gekomen. Zijn revolutiepoging werd een grote mislukking.

Troelstra werd in 1925 als partijleider opgevolgd door Johan Willem Albarda. In de jaren dertig ontstond een toenadering tussen de SDAP en de andere partijen, mede doordat de SDAP het streven naar algehele ontwapening opgaf. In de gemeente Amsterdam leverde de SDAP al langere tijd wethouders (onder andere Monne de Miranda en Floor Wibaut) en vanaf 1939 nam de partij met twee ministers (Albarda en Jan van den Tempel) deel aan het kabinet-De Geer II.

In de Tweede Wereldoorlog werd de SDAP en de aan de partij gelieerde krant Het Volk door de Duitse bezetter verboden. De Haagse oud-wethouder en latere minister-president Willem Drees speelde een belangrijke rol in het clandestiene overleg tussen de verschillende partijen over de naoorlogse politiek. De krant Het Volk werd na 1945 voortgezet als dagblad Het Vrije Volk.

Eén jaar later, in 1946, ontstond de Partij van de Arbeid uit een fusie van de SDAP, de Vrijzinnig Democratische Bond en de Christelijk-Democratische Unie (=CDU).

Vertegenwoordiging in de Tweede Kamer van sociaal-democratische, socialistische en communistische partijen (tot 1946)[bewerken]

      Naam partij       1888 1891 1894 1897 1901 1905 1909 1913 1917 1918 1922 1925 1929 1933 1937
SDB 1
SDAP 2 6 6 7 18 15 22 20 24 24 22 23
SDP/CPH/CPN 2 2 1 2[1] 4 3
SP 1
RSP/RSAP 1
Totaal 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100

Trivia[bewerken]

  • Al snel na de oprichting in 1894 kreeg de SDAP de bijnaam "Schoolmeesters-, Dominees- en Advocaten-Partij", waarmee de spanning werd aangesneden tussen een intellectueel partijkader en een volkse achterban.[2][3]
  • De bovenzaal van restaurant De Atlas (de oprichtingsplek van de SDAP) werd in 2012 naar Willem Drees vernoemd.

Bekende leden[bewerken]


Bronnen, noten en/of referenties

referenties:

voetnoten:

  1. In 1929 deed de CPH met twee verschillende lijsten mee, die beide een zetel wonnen
  2. Marc Adang Voor sociaal-democratie, smaakopvoeding en verheffend genot. De Amsterdamse vereniging Kunst aan het Volk, 1903-1928, uitg. Aksant, Amsterdam (2009)
  3. Seije Slager "Kunst voor de halfbeschaafden. De SDAP en de verheffing des volks", in dagblad Trouw, katern Letter&Geest, zaterdag 21 maart 2009, pag. 81