Baarn

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Baarn
Gemeente in Nederland Vlag van Nederland
Vlag van de gemeente Baarn Wapen van de gemeente Baarn
(Details) (Details)
Locatie van de gemeente Baarn
Situering
Provincie Vlag Utrecht (provincie) Utrecht
Coördinaten 52° 13′ NB, 5° 18′ OL
Algemeen
Oppervlakte 33,01 km²
- land 32,53 km²
- water 0,48 km²
Inwoners (1 mei 2014) 24.373? (749 inw/km²)
Hoofdplaats Baarn
Belangrijke verkeersaders A1 N221 N414
Politiek
Burgemeester (lijst) Mark Röell (VVD)
Zetels
BOP
VVD
D66
PvdA
CDA
GroenLinks
ChristenUnie
LTS
19
4
4
3
2
2
2
1
1
Economie
Gemiddeld inkomen (2006) € 15.100 per inw.
Gem. WOZ-waarde (2008) € 337.000
WW-uitkeringen (2007) 16 per 1000 inw.
Overig
Postcode(s) 3740 - 3744
Netnummer(s) 035
CBS-code 0308
CBS-wijkindeling zie wijken en buurten
Website www.baarn.nl
Bevolkingspiramide van de gemeente Baarn
Bevolkingspiramide (2008)
Portaal  Portaalicoon   Nederland
Pauluskerk
De Laanstraat omstreeks 1900

Baarn (Geluidsfragment uitspraak (info / uitleg)) is een gemeente en stad in de Nederlandse provincie Utrecht, gelegen aan de rivier de Eem. De totale gemeente telt 24.373 inwoners (1 mei 2014, bron: CBS) en heeft een oppervlakte van 33,03 km² (waarvan 0,46 km² water). Een inwoner van Baarn wordt een Baarnaar[1] genoemd. Van 4 september 1948 tot 30 april 1980 was de gemeente een koninklijke residentie aangezien koningin Juliana op Paleis Soestdijk woonde, hetgeen op het grondgebied van Baarn gelegen is.

Geschiedenis[bewerken]

Baarn ligt in het midden van Nederland aan de Utrechtse zijde van de grens van de provincies Utrecht en Noord-Holland, aan de enige rivier die van bron tot monding op Nederlands gebied ligt, de Eem. Al vanaf 8000 tot 4500 v.Chr. heeft de mens zich in de omgeving van de rivier opgehouden. Het bewijs hiervoor is geleverd door enkele duizenden stuks vuursteen die bij een viertal archeologische onderzoeken zijn gevonden.

De oorsprong van het dorp Baarn ligt in de twaalfde eeuw. In die tijd werden de bestaande dorpen te klein, mede door de kruistochten, de handelsbetrekkingen met andere regio's en de groei van de bevolking. Doordat elk dorp in grote mate in eigen behoefte voorzag, moest men over een omliggend gebied van voldoende grootte beschikken, bijvoorbeeld om in de behoefte aan brandstof te voorzien of om het vee te kunnen weiden. In en rond de twaalfde eeuw ontstonden daardoor vele nieuwe nederzettingen, waaronder waarschijnlijk ook het huidige Baarn. De eerste nederzetting, die in de omgeving van de Leestraat lag, zal uit maximaal een twintigtal boerderijen hebben bestaan. Pas in de veertiende eeuw verplaatst de kern van het dorp zich in de richting van de Brink, waar in de eerste helft van diezelfde veertiende eeuw de Pauluskerk is gebouwd.

De oorsprong van de naam 'Baarn' geeft nog steeds veel stof tot discussie en heeft nog steeds niet tot een bevredigend antwoord geleid. Het meest voor de hand liggend lijkt dat de naam een verwijzing is naar 'een gebied waar veel brandstof te halen of te delven is', (vergelijk 'Barneveld': veld waar brandstof te halen valt). Klinkermetathesis zorgt voor omdraaiing van de r en de a: branden wordt barnen. De naam wordt voor het eerst genoemd in een oorkonde uit 1280. Hierin wordt vermeld dat de grondbelasting van stukken grond van de abdij van Elten voortaan betaald werd aan de Graaf van Holland.

Stadsrechten[bewerken]

Omstreeks 1350 verleent de bisschop van Utrecht in een oorkonde de inwoners van Baarn stadsrechten, het recht van zelfbestuur aan het dorp. Het recht van poorterij heeft Baarn nooit gekregen. Baarn heeft daarom nooit een muur of wal om het dorp heen gehad. maar omdat Baarn bijdroeg aan de kosten van de omwalling rond Amersfoort verwierven de Baarnaars het recht, zich in oorlogstijd binnen de muren van Amersfoort in veiligheid te brengen. De bisschop verleende dit recht waarschijnlijk doordat Baarn in omstreden gebied lag. Zowel 't Sticht als het graafschap Holland maakte aanspraak op dit gebied. Het voorheen moerassige gebied was economisch aantrekkelijker geworden door de mogelijkheid om er turf af te graven.

Kerstbrand van 1481[bewerken]

In december 1481 lopen de grensincidenten uit op een strafexpeditie van de Graaf van Holland die de plaatsen Eemnes, Soest en Baarn plunderde en platbrandde. In Baarn bleven alleen de kerk en enkele huizen gespaard. Baarn zou mede door de brand nog lang een boerendorp met een brink en een kerk blijven.

Bevolkingsgroei[bewerken]

Rond 1500 had Baarn negenhonderd inwoners. Een daling is te zien in 1633 toen na telling ongeveer 650 inwoners Baarn bevolkten. Een echte groei ontstond tussen het einde van de achttiende eeuw en circa 1830. Toen telde Baarn zo'n 1800 inwoners. Fabrieken werden gevestigd en men bouwde bijbehorende arbeiderswoningen. Zo vestigde zich in 1802, aan de Hoofdstraat, de tapijtfabriek van Scherenberg. In 1807 had de fabriek zo'n driehonderd werknemers in dienst. Ook vestigden zich spinscholen in Baarn en Soest. In een latere periode begon patisserie De Ruyter aan de Brinkstraat 25-27 met de fabricage van haar vermaarde gestampte muisjes.

Buitenplaatsen[bewerken]

In de Middeleeuwen stonden in de omgeving van Baarn een aantal kastelen. Aan de Eem stonden Huis Ter Eem bij Eembrugge en kasteel Hamelenberg bij de Oude Melm in Soest. In het noordwesten stond ridderhofstad Drakenburg en bij Lage Vuursche kasteel Drakensteyn. Deze kastelen hadden een verdedigingsfunctie.

In de Gouden Eeuw, van 1600 tot 1672, stond Amsterdam centraal in de ontwikkeling van Baarn. Baarn was vergeleken bij het grote Amsterdam slechts een dorp, maar wel een aantrekkelijk dorp voor de hoofdstedelijke kooplieden en patriciërs. Stedelijke regenten lieten tot ver in de achttiende eeuw weelderige zomerverblijven en jachthuizen bouwen op grote stukken land in Baarn. Zoals het lustslot 'Soestdijk' (thans paleis Soestdijk), tussen 1674 en 1678 gebouwd door de Amsterdamse burgemeester Cornelis de Graeff, de buitenplaats Groeneveld en ook hofstede De Eult, omstreeks 1640 gebouwd door de Amsterdamse burgemeester Johan Bicker op een stuk grond aan de dijk naar Soest. Vermeldenswaard is ook de buitenplaats Pijnenburg, met Huis Pijnenburg, een ontwerp van architect Philips Vingboons, gebouwd in 1647 voor de rijke weduwe Sara de Wael. Voorts is de buitenplaats Rusthoek een bijzondere locatie. De buitenplaats werd in 1771 gesticht door Hendrik Rietveld en heette Zeezicht naar het toen onbelemmerde uitzicht op de voormalige Zuiderzee. Oorspronkelijk was Zeezicht een blokvormig nuitenhuis met ervoor een groot gazon en een oprijlaan. In de as achter het huis lag een kruisvijver met zichtlijn op de kerktoren van Blaricum. In 1902 werd het huis afgebroken en in 1905 werd er een nieuw huis gebouwd,ontworpen door de architecten Th. G. Schill en D.H. Haverkamp. Andere buitenplaatsen waren de Hooge Vuursche, Heuveloord, Villa Nova, Klein Drakenstein en de villa's Peking en Canton.

Invloed op het landschap

Onder invloed van de mode in die tijd werden bossen, tuinen en lanen aangelegd in de Franse barokstijl. De oprijlanen waren tenminste 45 meter breed met twee rijen bomen aan weerszijden. Deze lanen dienden ook als zichtlijn. Zo werd bij Paleis Soestdijk de Koningslaan aangelegd. De Amsterdamse burgemeester Willem Gideon Deutz liet bij zijn buitenhuis De Eult zelfs drie lanen aanleggen of verbreden: de Postweg (tussen kasteel Groeneveld en Soestdijk), de Oranjeboomschenstraatweg (naar de brink) en de Torenlaan die in op de Pauluskerk was gericht.

De buitens lagen door de eeuwenlange beweiding, houtkap en turfsteken in een open heidelandschap met zandverstuivingen. Van Deutz liet de open omgeving van De Eult bebossen tot een sterrenbos, het huidige Baarnse Bos. Later in de achttiende eeuw werden ook de andere landgoederen bebost. De mode schreef toen niet langer Franse geometrische vormen voor, maar Engelse landschapstuinen. De bebossing werd in de negentiende eeuw steeds grootschaliger door de aanleg van productiebossen. Zo werden enerzijds de zandverstuivingen tegengegaan, terwijl het hout verkocht kon worden voor gebruik bij de mijnbouw in Limburg. Door deze steeds verdergaande bebossing waskwam er steeds minder grond beschikbaar voor landbouw. Alleen op de noordelijke eng van Baarn werd in de negentiende eeuw nog rogge en boekweit verbouwd. De lager liggende gronden richting de Eem werden als weide en hooiland gebruikt.[2]

19de eeuw[bewerken]

De plaatselijke middenstand breidde fors uit. Kruideniers, meubelmakers, bloemisten, kledingontwerpers en schoenmakers stelden hun diensten ter beschikking. Zij etaleerden hun producten en zo ontstond een nieuw verschijnsel: de winkelstraat. Oude woonstraten als de Laanstraat, Brinkstraat, Nieuwstraat en Nieuw Baarnstraat kregen een winkelfunctie en niet voor niets kreeg de Laanstraat als bijnaam Baarnse Kalverstraat. De Laanstraat is in 1876 genoemd naar een van de eerste burgemeesters van Baarn, mr. J.C.G.C. Laan.

Buitenzorg

Overige buitenplaatsen[3]:

Aanleg spoorlijn[bewerken]

Station Baarn

De buitenhuizen boden ook werkgelegenheid, waardoor Baarn in 1850 meer dan 2000 inwoners telde. Dezen woonden rondom het centrum en langs reeds bestaande wegen en paden. Bij de aanleg van de spoorlijn Amsterdam-Amersfoort in 1874 door de Hollandsche IJzeren Spoorweg Maatschappij liep het tracee over de domeinen van prins Hendrik de Zeevaarder, die op paleis Soestdijk woonde. Het lukte de prins niet om een eigen station bij zijn buitenhuis te krijgen, maar Baarn kreeg wel een station. De wijk bij het station werd dan ook Prins Hendrikpark genoemd. Het bood projectontwikkelaars de kans om rond het station villawijken aan te leggen voor met name rijke inwoners uit Amsterdam.

Villawijken[bewerken]

Torentjesbouw

De vroegere buitenhuizen bestonden vaak uit één bouwlaag, de kavels waren daarvoor groot genoeg. De nieuwe villa's bestonden uit twee verdiepingen. De grotere villa's hadden vaak een torentje dat uitzicht bood op de Zuiderzee.[4]. De villawijken Amaliapark, Prins Hendrikpark, Wilhelminapark en het Emmapark lagen aan de westzijde van de bestaande bebouwing. Plannen om het Pekingbos te bebouwen stuitten op veel verzet, de bebouwing van het Roosterbos aan de westzijde van de spoorlijn ging na veel vertraging uiteindelijk helemaal niet door. Veel welgestelden, grotendeels afkomstig uit Amsterdam, vestigden zich hier tijdens de zomermaanden of permanent en lieten ruime villa's bouwen op grote kavels, net als in andere plaatsen van het Gooi. Vele families die in het buitenland (Indië) rijk waren geworden, kozen Baarn als hun laatste woonoord. Hier konden ze in alle rust, omgeven door weiden en heidevelden, genieten van hun laatste levensjaren. Dat gaf Baarn de macabere bijnaam 'het groene graf'. Baarn kreeg zelfs een drukbezocht badhotel, dat door Berlage in 1887 werd gebouwd (met uitzondering van het torentje is dit gebouw in 1984 gesloopt). Het was een poging van de projectontwikkelaars om de villawijken extra aantrekkelijk te maken.[5] De grootste kavels lagen op de hogere stuwwalgronden (hoog Baarn), de gronden op de overgang van hoog naar laag was bestemd voor de kleinere villa's en wijken als de Transvaalbuurt en Oosterhei.

Serrebouw

Na de Eerste Wereldoorlog werden in de crisistijd vooral huizen voor de middenklasse gebouwd. Soms aan eerder aangelegde wegen, maar ook werden ytuinen en parken van eerdere villa's verkaveld in kleinere percelen, zoals het Schoonoordpark. Veel van de nieuw gebouwde huizen werden voorzien van serres, om ook bij een kleinere tuin het gevoel te hebben om 'buiten' te wonen. [6]De lage gedeelten aan de noord- en oostzijde van Baarn werden bebouwd met arbeiderswijken als de Noordereng. Door deze bebouwing steeg het inwoneraantal van Baarn in 1940 tot boven de tienduizend. Na de aanleg van de spoorlijn namen handel en industrie toe en werd Baarn van een agrarisch dorp een villadorp.

Na 1945[bewerken]

Door de afsluiting van de Zuiderzee in 1932 werd het na de Tweede Wereldoorlog ook mogelijk om de lagere delen van Baarn te bebouwen. Aan de buitenkant van Baarn werd op het veen- en kleigrootschalige nieuwbouw gepland tussen de Praamgracht en de Eem. Eerst werd het zuidoosten en het norden bebouwd. De bebouwing van het Eemdal tussen de Bestevaerweg en de Eem werd afgerond in de jaren negentig van de twintigste eeuw. Bovendien maakte een aantal villa's plaats voor flat- en bungalowbouw. Nog steeds is, wandelend door de dorpskern en door de boomrijke lanen van 'Hoog Baarn', te zien dat Baarn veel van zijn oude charme behouden heeft.

Gemeenteraad[bewerken]

In 1939 besloot de gemeente Baarn om het toenmalige wapen, een blauw schild met daarop een man die een steigerend paard bij de teugel houdt, te vervangen door het wapen dat tot 1867 gebruikt werd: een gouden priester op een blauw veld. De wijziging werd in 1969 door Hoge Raad van Adel bevestigd. Zie het artikel wapen van Baarn voor meer informatie. De gemeenteraad van Baarn bestaat uit 19 zetels. Hieronder volgt de samenstelling van de gemeenteraad sinds 1994:

Gemeenteraadszetels
Partij 1982 1986 1990 1994 1998 2002 2006 2010 2014
Baarnse Onafhankelijke Partij - - - - - - 1 3 4
VVD 6 6 6 6 7 3 5 5 4
D66 1 1 3 3 2 1 - 2 3
PvdA 4 5 3 4 4 3 5 2 2
CDA 6 6 6 4 4 3 4 3 2
GroenLinks - - 1 1 1 1 1 1 2
ChristenUnie[7] 1 - - 1 1 1 1 1 1
Lijst Tinus Snijders[8] - - - - - - 1 1 1
Groep Allal Ennahachi[9] - - - - - - - 1 -
Hart voor Baarn - - - - - 7 1 - -
PSP / PPR 1 1 - - - - - - -
Totaal 19 19 19 19 19 19 19 19 19

Burgemeesters[bewerken]

Baarn heeft sinds juli 1811 een burgemeester. Burgemeester Frans Pen was de eerste. De burgemeesters Pen, Laan, Mollerus van Westkerke, Teding van Berkhout en de Beaufort waren tegelijkertijd burgemeester van Eemnes. Toen de gemeentes in 1895 samen meer dan 5000 inwoners hadden, kreeg Eemnes een eigen burgemeester. De Beaufort bleef toen aan als burgemeester van Baarn.

Zie ook

Onderwijs[bewerken]

Baarnsch Lyceum
basisonderwijs[10]
  • Amalia Astro - Prot.Chr.
  • Basisschool St. Aloysius - R.-K.
  • De Uitkijck - Openbaar
  • Gaspard de Coligny - Prot.Chr.
  • Guido de Brès - Prot.Chr.
  • Koningin Wilhelmina - Prot.Chr.
  • Montini - Jenaplanschool - R.-K.
  • Nieuwe Baarnse School (NBS) - Alg. bijz.
voortgezet onderwijs [10]

Cultuur[bewerken]

Bezienswaardigheden[bewerken]

Het laantje in het Baarnsche Bos, tussen Baarn en het Paleis Soestdijk

Monumenten[bewerken]

Twee delen van Baarn zijn een beschermd dorpsgezicht: Het Rode Dorp en Prins Hendrikpark e.o.. Verder zijn er in het dorp en de gemeente vele tientallen rijksmonumenten en enkele oorlogsmonumenten, zie de lijsten met:

Kunst in de openbare ruimte[bewerken]

In de gemeente zijn diverse beelden, sculpturen en objecten geplaatst in de openbare ruimte, zie:

Kernen, wijken en straten[bewerken]

Topografische gemeentekaart van Baarn, dec. 2013

Kernen

Wijken

Villa Helvetia
Straten

Sport[bewerken]

Baarn kent verschillende sportverenigingen, waaronder:

Atletiek
  • BAV


Badminton


Basketbal


Bootcamp
  • OutSport
  • Budofit


Braziliaans jiu jitsu
  • Budofit


Cricket


Duiken
  • Duikteam Baerne


Fietscross


Gymnastiek


Handbal
  • Sportvereniging Baarn (handbal)


Hockey


Jazzdance
  • Flexpoint
  • Indigo Jazz


Jiu jitsu
  • Budofit


Judo
  • Budofit


Schietsport
  • Schietvereniging Baarn e.o.


Tafeltennis
  • Baarnse Tafeltennis Vereniging Elan


Tennis


Voetbal


Volleybal


Watersport


Worstelen/krachtsport
  • Worstelvereniging Marshall


Zaalvoetbal
  • All Stars Baarn


Zwemmen/waterpolo
  • Zwemclub De Vuursche

Bekende inwoners[bewerken]

Geboren[bewerken]

Prinses Beatrix

Overleden[bewerken]

Aletta Jacobs

Woonachtig[bewerken]

Wim Hazeu

Voormalig woonachtig[bewerken]

Koninklijk huis:

Stedenband[bewerken]

Titels Nederlandse koninklijke familie[bewerken]

De Nederlandse koning Willem-Alexander voert vanaf de troonswisseling de titel Heer van Soest, Baarn en Ter Eem. Zie Titels Nederlandse koninklijke familie.

Bronnen, noten en/of referenties
referenties
  1. VRTtaal.net - Baarn
  2. Michiel Kruidenier - Baarn in Vogelvlucht in: Baerne Historische Kring Baerne, juni 2014
  3. [1], Utrechtse buitenplaatsen
  4. Wil Hordijk - Torens van Baarn (2012, ISBN 978-90-79156-13-9)
  5. Baarn, geschiedenis en architectuur, Fred Gaasbeek, Jan van ’t Hof en Maarten Koenders, Zeist 1994
  6. Hans Kruidenier - Binnen en toch buiten. Bijzondere serres in Baarn (redactie S. van Berkum, 2004)
  7. [Deed tot 2002 mee als combinatie RPF, GPV en de SGP, in 2002, 2006 en 2014 als combinatie ChristenUnie-SGP.]
  8. In 2002 lijsttrekker van Hart voor Baarn
  9. In 2006 raadslid Partij van de Arbeid
  10. a b Gemeente Baarn - Scholen

Beluister

(info)