Grafheuvel

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Zogenoemd 'graf van koning Midas' in Gordion, hoofdstad van het vroegere Frygië

Een grafheuvel (ook: tumulus of cairn) is een heuvel uit de prehistorie waarin doden een laatste rustplaats kregen. De heuvels werden opgeworpen over menselijke resten (in grafkist of urn), vaak wordt de grafheuvel daarna gebruikt voor het begraven van resten van later overleden mensen.

Grafheuvels gelijken op een hunebed of dolmen, een heuvel van aarde of plaggen, zonder de grote stenen die in het hunebed een ruimte vormen.

Tumulus is de Romeinse benaming voor een grafheuvel die opgetrokken werd boven het crematiegraf van een vooraanstaand burger. In de tweede eeuw na Christus werden meer dan 150 tumuli opgericht langs Romeinse heirbanen in de Civitas Tungrorum. Een goed voorbeeld hiervan zijn de 'Drie Tommen', de tumuli van Tienen in Vlaams-Brabant, die bij de opgraving in 1894 belangrijke kunstschatten prijsgaven.[1]

Een cairn is een grafheuvel gemaakt van stenen. Een brandheuvel is opgeworpen op crematieresten.

Gebruik[bewerken]

Men is ervan overtuigd dat de grafheuvels gebruikt werden als begraafplaats, doordat er menselijke resten zijn gevonden. Soms werden meerdere malen mensen in dezelfde grafheuvel begraven. Ook zijn er grafheuvels die in verschillende tijden zijn gebruikt en aangepast.

Men vermoedt dat grafheuvels, behalve om de doden een laatste rustplaats te geven, ook gebouwd en gebruikt werden voor verering.

Dateringen[bewerken]

Grafheuvels, naar een zwartkrijt tekening van Bried, 1925

Grafheuvels werden opgeworpen in de late steentijd, de bronstijd en de ijzertijd. Er zijn vijf perioden te onderscheiden, waarin op verschillende manieren de doden bijgezet werden en een grafheuvel aangelegd werd.

  • In de late steentijd, vroege bronstijd en ijzertijd werden er heuvels opgeworpen met vaak één of meer kransen van palen door de voet van de heuvel.[2]
  • De grafheuvels uit de midden en late bronstijd zijn anders opgebouwd en worden ringwalheuvels genoemd. Dit type grafheuvel kenmerkt zich door een heuvel in het midden, met daaromheen een greppel, omgeven door een wal van aarde.
  • In grafheuvels die in de vroege bronstijd zijn opgeworpen bevinden zich soms keien.

Ook de manier waarop doden ter aarde besteld werden verschilde per periode. Hieronder staan de perioden vermeld met erachter de manier van begraven/cremeren:

  • Late steentijd → begraven in kuil, waaroverheen de heuvel werd opgeworpen
  • Vroege bronstijd → crematie, urnen met asresten in heuvel
  • Midden bronstijd → dode in uitgeholde boom in heuvel (boomkist)
  • Late bronstijd → crematie, urnen met asresten in heuvel
  • IJzertijd → het lijk werd verbrand, en de heuvel over deze plek opgeworpen

De Hallstatt-cultuur kenmerkt zich door enorme grafheuvels, waarvan sommige een stenen kern hebben. De graven zijn voorzien van vele bijgiften, zoals wapens, gebruiksvoorwerpen en in enkele gevallen grote bronzen emmers (z.g. Situlae), waarvan het doel niet helemaal duidelijk is. Uit enkele grafheuvels zijn prachtige houten wagens bekend, net als in de grote grafheuvels van het Hallstatt-kerngebied in Zuid-Duitsland/Oost-Frankrijk.

Nederland[bewerken]

Verspreiding grafheuvels in Nederland. In rood "gewone" grafheuvels, in blauw heuvels met urnenvelden.[3]
Grafheuvel tussen Borger en Drouwen (Drenthe)
Eppiesbargie tussen Valthe en Odoorn (Drenthe)
Grafheuvel op de Kampsheide, Drenthe
Zicht op een grafheuvel uit het neolithicum of de bronstijd op de Ginkelse Heide met wandelpaaltje, Ede (Gelderland)
Heuvel 1 in een groep van grafheuvels in het Vijlenerbos (Limburg)
Reconstructie bronstijdgraf bij Toterfout, Veldhoven, Noord-Brabant
Gerestaureerde grafheuvel aan de Vasserheide en Vassergrafveld (Overijssel)
Engenberchje bij Soest (Utrecht)

De oudste grafheuvels in het huidige Nederland zijn ongeveer 5000 jaar geleden aangelegd bij Apeldoorn. Concentraties van grafheuvels uit de bronstijd bevinden zich op de Veluwe en in Drenthe. Grafheuvels staan geregistreerd op de lijst van archeologische monumenten en ze genieten bescherming volgens de Monumentenwet. Om de wetenschappelijke en landschappelijke waarde ervan te bewaren worden de overblijfselen geconsolideerd door het verwijderen van begroeiing en het herstellen van beschadigingen. In bepaalde gevallen worden, uit toeristische en educatieve overwegingen, heuvels die zijn verdwenen maar waarvan de gegevens nog wel bekend zijn geheel gereconstrueerd. Er is veel archeologisch onderzoek gedaan naar grafheuvels. Professor Albert van Giffen bedacht hiervoor de kwadrantenmethode.

De eerste 'schatgraver' met wetenschappelijke belangstelling was dominee Johan Picardt. Hij deed al in de zeventiende eeuw onderzoek naar grafheuvels en hunebedden.[4]

Vindplaatsen van grafheuvels in Nederland[bewerken]

Hoewel er in de loop der eeuwen veel zijn verdwenen, is de plek van zo'n 3000 grafheuvels bekend, waarvan 636 terreinen aangewezen zijn als rijksbeschermd monument.[5] Enige honderden worden hieronder opgesomd.

Grafvondsten in Nederland[bewerken]

Vorstengraf te Oss met replica's van vondsten, Noord-Brabant
  • De vondsten uit het Vorstengraf (Oss), waaronder een bronzen emmer waarin zich een (gebogen) ijzeren zwaard uit 700 v.Chr. bevond, zijn overgebracht naar het Rijksmuseum van Oudheden te Leiden. De vondsten uit het tweede Vorstengraf bij Oss zijn overgebracht naar het Museum Jan Cunen in Oss.
  • De grafgiften voor de Hoofdman van Drouwen bestaan uit bronzen voorwerpen: een Noord-Duits zwaard met versierd lemmet en de restanten van een schede, een randbijl en een scheermes uit Groot-Brittannië.[3] Ook twee gouden spiraalringen (waarschijnlijk oorringen) behoren tot de inventaris. Tot slot ook flink wat voorwerpen van vuursteen: negen pijlpunten, een slijpsteen en een vuurslag.
  • Johan Picardt beschreef enkele vondsten[15]

België[bewerken]

Drie Tommen te Grimde in Tienen, België
1rightarrow blue.svg Zie Gallo-Romeinse tumuli in België voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Vindplaatsen van grafheuvels in België[bewerken]

Overig Europa[bewerken]

Grafvondsten in Europa[bewerken]

Buiten Europa[bewerken]

Grafvondsten buiten Europa[bewerken]

Trivia[bewerken]

Romantische impressie uit 1899 van rouwenden bij het graf van Oleg van Kiev die waarschijnlijk stierf in 912
Witte wieven in grafheuvels, ets uit 1660
Sami bidden en bieden offers aan bij een grafheuvel, Bernard Picart, 1724

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. a b Locatie van de Drie Tommen, Tumuli of Grimde Tienen
  2. Zie ook Woodhenge (Zwolle).
  3. Cultuurhistorisch Beheer: chbeheer.nl
  4. Korte Beschryvinge van eenige vergetene en verborgene Antiquiteten der provincien en landen gelegen tusschen de Noord-Zee, de Yssel, Emse en Lippe. Waer by gevoeght zijn Annales Drenthiae, Johan Picardt (1660)
  5. http://www.grafheuvels.nl/vitruvius4_2008.php
  6. Oude grafheuvel in het Drentse Hooghalen ontdekt
  7. Reuzengebeente opgegraven
  8. Website: aalten.gemeentedocumenten.nl[1]
  9. Website: [2]
  10. Website: http://www.hollandpersonaltravelguide.com[3]
  11. Website: www.noordhollandsdagblad.nl[4]
  12. Geschiedenis van West-Friesland in vogelvlucht
  13. Website: http://edepot.wur.nl[5]
  14. Gemeente IJsselstein (red.), Unieke vondsten grafheuvels, 17 juli 2009
  15. Korte Beschryvinge van eenige vergetene en verborgene Antiquiteten der provincien en landen gelegen tusschen de Noord-Zee, de Yssel, Emse en Lippe. Waer by gevoeght zijn Annales Drenthiae, Johan Picardt (1660)
  16. Spookkatten