Kabouter

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

Ga naar: navigatie, zoeken
'Kabouters' verwijst hierheen. Voor de Nederlandse beweging uit de jaren 1960, zie Kabouterbeweging
Een beeld van Kabouterkoning Kyrië, deze Kempische kabouterkoning volgens de volksverhalen gedood door mensen (waarna de kabouterbevolking wegtrok uit het gebied en de mens alleen achterliet)
Illustratie van een goblin
Twee brownies
illustratie van een domovoj
De "Heinzelmännchen" van Keulen trokken weg nadat een vrouw hen wilde zien en erwten op een trap liet vallen
Nisse, met lamp en bezem, deze kabouter wordt in verband gebracht met de julbocken en de kerstman

Een kabouter is een klein mythologisch wezen, deze figuur komt voor in talloze sprookjes (en andere folkloristische verhalen) verspreid over de hele wereld. In onze streken zijn ze gekend als kabouters, in Scandinavië als nis, in Groot-Brittannië als gnomes, brownies, hobgoblins of piskies, in Duitsland spreekt men van kobolden of gnom en in Rusland van domovoi. Er zijn nog talloze andere benamingen. Wat ze gemeen hebben is hun kleine gestalte en het feit dat ze verkiezen in de omgeving van mensen te werken en ook, tegen een kleine vergoeding, trouw allerlei klusjes willen doen.

Afhankelijk van de regio waar ze volgens de folklore voorkomen, verschillen ze van uiterlijk en gedrag.

Inhoud

[bewerken] Soorten

[bewerken] Kabouter

De grootte van een kabouter varieert van 15 tot 45 cm. Traditioneel komen er geen kabouters voor met een bruine of zwarte huidskleur; het betreft altijd blanke mannetjes met een vrij rode neus. Vaak doet de kledij van de kabouter enigszins middeleeuws aan. Kaboutermannen worden meestal afgebeeld met lange, eerbiedwaardige, volle baarden, bolle wangetjes en bolle buikjes. Een kabouterman draagt vrijwel altijd wollige laarsjes en een brede riem om zijn middel. Kaboutervrouwtjes dragen altijd rokken. Volgens de meeste vertellingen kunnen kabouters veel ouder worden dan mensen.

Kabouters onderhouden zeer nauwe contacten met mens en dier. Ze zijn de mensen soms vriendelijk gestemd. Ze verrichten doorgaans allerhande klusjes voor de mensen. Mensen geloven dat kabouters hun klusjes beter verrichten als je ze beloont met melk of brood. Bovendien geloven mensen dat kabouters door melk en brood 'gelokt' kunnen worden. Ook wordt bier genoemd.

Soms zijn de kabouters mensen niet zo gunstig gezind en veroorzaken veel problemen, zoals in Hoe de kaboutermannekens uit de Kempen verdwenen zijn.

[bewerken] Brownies en hobgoblins

Soms worden de benamingen 'goblin' en 'hobglobins' door elkaar gebruikt. Gewoonlijk worden hobgoblins echter voor vriendelijk aanzien, terwijl goblins dit zeker niet zijn.

Brownies en hobgoblins zijn klein en lopen gekleed in lompen. Ze helpen met huiselijke karweien, vaak 's nachts. Vooral brownies wonen graag op een boerderij, zodat ze met dieren kunnen werken.

[bewerken] Piskie

Piskies zijn vergelijkbaar met de brownies en hobgoblins, maar zijn minder betrouwbaar. Wat betaling betreft voor de karweien, dat komt altijd op hetzelfde neer: een kom van de beste melk of room, en een versgebakken cake of brood dat de mensen voor hen moeten klaarleggen.

Hen nieuwe kleren geven is echter uit den boze, want dan zijn ze beledigd. Ze zullen vertrekken en nooit meer weerkeren. Dit komt ook bij andere soorten voor. Ook in de Harry Potter verhalen komt dit voor bij de Huis-elfen.

[bewerken] Domovoj

De Domovoj ziet eruit als een oud, grijsgebaard mannetje met een grijze mantel of een rood hemd. Hij woont samen met een mensengezin, en als dat gezin verhuist zal hij met hen meegaan. Opdat hij zich welkom zou voelen in het nieuwe huis, is het best om een snee brood onder de kachel te leggen. Hij houdt er niet van dat er op een onbeleefde manier over hem wordt gesproken, en het is best om naar hem te verwijzen als 'grootvader' of 'hemzelf'. Indien hij zich slecht behandeld voelt, is hij in staat om het huis af te branden, maar gewoonlijk zal hij zijn zelfgekozen familie beschermen en zichzelf nuttig maken.

Kikimora, een huisgeest (zo klein als een vingerhoed) uit de Slavische mythologie, wordt in enkele verhalen de vrouw van de Domovoj genoemd.

[bewerken] Barbegazi

In de Zwitserse folklore is de Barbegazi bekend. Deze kleine witharige wezens met lange baard en enorme voeten leven in de bergen. Soms helpen ze herders zoekgeraakt vee te vinden. Ze skiën op hun grote voeten over lawines. Ze waarschuwen mensen met een lage fluisterende schreeuw voor het gevaar. Soms graven ze mensen uit de sneeuw. Het woord komt van het Franse barbe-glacée, wat bevroren baard betekend.

[bewerken] Duende

In Spanje en Portugal (en Zuid-Amerika) is de Duende bekend, het woord komt van dueño, "eigenaar" (de "echte eigenaar" van het huis). Ze helpen mensen wanneer ze verdwaald zijn in het bos om thuis te komen. Duendes wonen in de muren van huizen, vooral in de buurt van de slaapkamer van jonge kinderen. Ze proberen de teennagels van kinderen te knippen, dit resulteert soms in het verwijderen van een hele teen. In Belize kent men de duimloze bosgeest "Tata Duende". In de Fillipijnen kent men "Dwende", die goed of kwaad (wit of zwart) kan zijn. De Dwende woont in mierenheuvels of bomen.

[bewerken] Tylwyth Teg

In Wales kent men Tylwyth Tegs, ze stelen kinderen en ruilen dit om met een wisselkind. Ze zijn goedaardig, maar dit kan omslaan. Ze zijn bang voor ijzer. Als mensen over de paden van de Tylwyth Teg liepen, zouden ze sterven. Deze paden waren kaarsrecht, liepen van heuvel tot heuvel of ringwalburcht en hebben overeenkomsten met leylijnen. Wonen in een huis wat gebouwd is op een pad van de Tylwyth Teg is erg ongezond voor mens en dier. Verschijnselen kunnen lijken op die van een klopgeest. Langs de paden werden vuren aangestoken (met het vuur van het vreugdevuur van Saint John) op 23 juni.

[bewerken] Far darrig

De Far darrigs uit de Ierse mythologie houdt van practical jokes, maar is vaak ook boosaardiger. Hij draagt rode kleding en een rode hoed. Het Ierse fear dearg betekend rode man.

[bewerken] Nain Rouge

De Nain Rouge is bekend in Normandië (Frankrijk), het woord betekend rode dwerg of rode kabouter. De bevolking van Detroid kent de Nain Rouge als "the harbinger of doom" en het is onderdeel van Urban Legends. Het wezen heeft rode of zwarte laarsen en rottende tanden. De eerste aanval was in 1701, ook William Hull meldde een aanval vlak voor de Oorlog van 1812. Nog altijd melden mensen de Nain Rouge gezien te hebben.

[bewerken] Lutin

De Lutin is bekend in Frankrijk, ze kunnen onzichtbaar worden door hun rode hoed met twee witte veren. Ze assisteren Père Noël (de Franse variant van Santa Claus of de kerstman). De Lutin is ook bekend in Noord-Amerika en Québec. Ze gaan om gemorst zout heen.

[bewerken] Clurichaun

De Clurichaun bewaakt je wijnkelder als je goed voor het wezen bent, maar als je niet goed bent zal je wijn bederven. Ze rijden 's nachts graag op schapen of honden. Ze plagen dronken mensen. Ze worden gezien als de nachtelijke vorm van de leprechaun, maar ook als regionale variant daarvan.

[bewerken] Nisse of Tomte

In Scandinavië is de Nisse of Tomte bekend. De Nisse wordt in verband gebracht met de kerstman en julbocken. Een bijnaam voor de Nisse is Nils (denk ook aan Niels Holgerson). De Nisse kan van vorm veranderen in enkele verhalen, ook zijn er verhalen waarbij hij slechts één oog heeft zoals een cycloop. De Nisse zorgt voor dieren en houdt vooral van paarden. In het heidense geloof was de Nisse de ziel van de eerste bewoner van de boerderij. De Nisse bewoonde de grafheuvels rond de boerderij. Het gebruik om pap aan de Nisse te geven tijdens kerst kan gezien worden als overblijfsel van voorouderverering.

[bewerken] Mooinjer veggey

In het Man kent men de Mooinjer veggey, dit is Manx-Gaelisch voor kleine mensen. Ze zijn twee tot drie voet hoog en dragen rode hoeden en groene kleding. Ze rijden op paarden en worden gevolgd door honden in alle kleuren van de regenboog.

[bewerken] Gnome

De Engelse Gnome ziet er uit zoals onze tuinkabouter, maar een Gnome leeft onder de grond zoals een trol.

[bewerken] Green Man

Ook de Green Man is een natuurgeest met kabouterachtige trekjes, deze figuur komt vaak voor in kerken.

[bewerken] Verhalen in Europa

Verhalen over extreem kleine mannetjes, volkeren die naast de wereld van alledag (maar meestal verborgen) leven, spelen in verschillende Europese culturen een rol. De kabouter is daarbij een variant die met name in de Lage Landen voorkomt.

Tijdens het joelfeest wordt een lied gezongen voor de "julenisse" (de "nisse" is een kabouter of elf)
De Klabautermann is een watergeest

Volgens de overlevering zou het gaan om een heel oud ras, de elven (kabouters worden ook wel alvermanneke genoemd, zie 'Het dankbare alvermanneke), die door nieuwkomers van hun land zijn verdreven. Daardoor verwachten ze ook om met respect behandeld te worden. Daarbij moeten ze echter wel samenwerken en vertrouwen op de mens voor hun voedselvoorziening. Een ander verhaal zegt dat de wezens van het kleine volkje de geesten zijn van overleden voorouders (zie voorouderverering). Veelal wordt echter geloofd dat ze volledig apart van de mens staan en als bovennatuurlijke wezens beschouwd dienen te worden, in bruin of rood gekleed gaan, vaak met een rode muts.

Kabouters zijn ondanks hun kleine lichaam enorm sterk, en ze beschikken over een bepaalde toverkracht.

Er zijn goede en slechte kabouters, ze helpen de mens soms. Ook werken kabouters de mens soms ook tegen. Dit kan bestaan uit kleine pesterijen, zoals het verplaatsen van spullen (zie ook klopgeest), of kwaadaardiger gedrag.

Soms zijn kabouters ronduit gevaarlijk, vaak echter heeft de bevolking dit uitgelokt door het eigen gedrag. Zo kunnen de eerst vriendelijke wezens als wraak hele oogsten doen mislukken (doordat de kabouterbevolking naar een ander gebied trekt en de zorg voor de natuur aan de mens overlaat).

Een Klabautermann is een watergeest in Duitsland, Nederland en de Baltische zee; hij helpt schippers en redt drenkelingen uit zee. Het is een kleine zeeman gekleed in geel, met een tabakspijp en een wollen hoofddeksel. Zijn beeltenis wordt wel in uitgesneden vorm bevestigd (als beschermsymbool) op schepen.

Een modern verhaal over kabouters komt voor in de tekenfilmserie The Littles, naar een boek uit 1967. Ook bijvoorbeeld The Borrowers gaat over een klein volkje.

De volgende sprookjesfiguren zijn in Europa bekender:

[bewerken] Woonplaatsen

Kabouters zijn vrij sociaal en wonen in de verhalen in de natuur, het liefst dicht bij elkaar. Net als andere mythologische wezens uit diverse mythologieën, die in de flora leven.

Een kabouter in een boom

Voorbeelden zijn (holle) bomen, paddenstoelen (de, vaak rode, hoedjes van kabouters zouden verwijzen naar de paddenstoel), heuvels, grafheuvels en konijnenhollen. Opvallend vaak zijn het plaatsen waar daadwerkelijk schimmels, zoals de paddenstoel, leven. Ook de dwergen, die veel overeenkomsten met kabouters hebben, wonen vaak in ondergrondse grotten (of in bergen) of in het bos.

Kabouters zouden geen dorpen bouwen, zoals de Smurfen. Kabouters wonen af en toe erg dichtbij de mens, in tuinen (af en toe zelfs samen met de mens in één huis).

Kabouters op een heraldisch wapen uit Rusland.

De mensen toonden aan eerbied te hebben voor de kabouters, bijvoorbeeld door het achterlaten van voedsel als geschenk, ze leefden als goede buren samen. Ook het plaatsen van tuinkabouters kan in deze relatie worden gezien, het is een teken van respect voor de beschermgeest van de natuur. In veel niet-westerse culturen, zoals bijvoorbeeld op Bali zeer gebruikelijk is, worden nog altijd geschenken gebracht aan de natuurgeesten.

In oude verhalen en sprookjes kwamen ze de mens nog vaak te hulp als goede buren, vaak hielpen ze met de verzorging van de natuur en bij landbouw. Dit gebeurde dan vaak 's nachts, als niemand het zag.

De woonplaatsen zijn in verhalen in deze omgeving echter vaak verstoord of vernietigd door mensen, de kabouters zijn dan ook naar andere oorden getrokken.

[bewerken] Rien Poortvliet

In de Kabouterboeken van Rien Poortvliet komen vrijwel alle menselijke rassen ook als kabouter voor (zoals Bosjesmankabouters) en ook vrouwtjes. Hij constateerde dat de vrouwtjes betrokken waren bij een hele serie aan huishoudelijke taken.

Rien Poortvliet schat de gemiddelde maximum-leeftijd op 350 jaar. Ze sterven dan door ouderdom, want volgens Poortvliet sterven kabouters nooit aan een ziekte. Kabouters worden ook wel geroofd door roofdieren, zoals marters en katachtigen.

Kabouters zijn vegetariërs die van noten, zaden, vruchten en wortels leven. Hun lievelingskostje zou bosbessen zijn. Bovendien roken ze 's avonds geregeld een pijp en drinken sterke drank uit kleine houten bekertjes.

[bewerken] Voorbeelden

Santa Claus met Kerstboom / Kabouter Buttplug

[bewerken] Grimm

De schoenmaker en zijn vrouw zien de kabouters 's nachts aan het werk, illustratie bij het sprookje De kabouters van de gebroeders Grimm

Ook in de sprookjes van de gebroeders Grimm, die zij verzamelden in hun Kinder- und Hausmärchen, komen kabouters voor. Het kleine, grijze of oude mannetje treedt vaak op als helper van de mens, maar kan ook boosaardig zijn.

Zie bijvoorbeeld De drie mannetjes in het bos (KMH13), Het zingende botje (KMH28), De kabouters (KMH39), Repelsteeltje (KMH55), De bijenkoningin (KMH62), De gouden gans (KMH64), Het aardmanneke (KMH91), Het water des levens (KMH97), De geest in de fles (KMH99), De jood in de doornstruik (KMH110), Vogel Grijp (KMH165), Sterke Hans (KMH166) en De geschenken van het kleine volkje (KMH182).

[bewerken] Benamingen

Deze kabouter bestuurt de paarden als witte veer (een verwijzing naar de vleugels van het witte paard Sleipnir en de Wilde Jacht uit de Germaanse en Noordse mythologie.
Kabouters hebben magische macht over de natuur. De gelijkenis met de vliegende arrenslee van de kerstman is treffend
  • Bosnisch: Gnom
  • Bulgaars : Djudjè
  • Chechisch: Gnóm
  • Deens : Nisse
  • Duits : Heinzelmännchen
  • Engels : Imp, Gnome, Goblin
  • Fins : Tonttu
  • Frans: Lutin
  • Hongaars : Manó
  • Iers : Imp (goblin)
  • Italiaans: Gnomo
  • Joegoslavisch : Patuljak
  • Noors : Tomte of Nisse
  • Pools : Gnom, Skrzat
  • Russisch : Domovoi (домовой) djèdoesjka
  • Servisch : Kippec
  • Spaans : Gnomo
  • Tsjechisch : Skřijtek
  • Vlaams : Kleinmanneken
  • Zweeds : Tombtebisse of Nisse
De grootste Wurzelgnom, wortelkabouter, met een vermelding in het Guiness Book of Records, zie ook boomheiligdom

[bewerken] Trivia

Het stripfiguur Dirkjan is een notoire kabouterhater.

[bewerken] Zie ook

Wikimedia Commons
 
Persoonlijke instellingen
Boek maken