Leugen
Een leugen is een bewering waarvan de spreker (of schrijver) weet dat die in strijd is met de waarheid.
Er bestaan gradaties in de mate van opzet en in de mate waarin de bewering afwijkt van de waarheid. Bij afwezigheid van opzet spreken we van fantasie of een vergissing; bij geringe afwijking van de waarheid spreken we van een halve waarheid, overdrijving, of juist bagatellisering.
Inhoud |
Opzet [bewerken]
Bij een leugen is opzet in het spel. Er zijn verschillende varianten van het begrip opzet. Boze opzet is als iemand liegt om daar kwaad mee te doen, als de leugenaar iemand anders wil benadelen. Als iemand beweert professor te zijn terwijl dit niet zo is, en hij dit doet bijvoorbeeld om te imponeren, is dit een leugen. Als iemand beweert dat iemand een misdaad heeft gedaan, waarvan hij weet dat dat niet waar is, dan is er sprake van leugen met boze opzet.
Als iemand van de CIA echter beweert dat Osama bin Laden op grond van zijn gegevens in Qetta in Pakistan is, en dit is niet zo, dan is dit waarschijnlijk een vergissing en geen leugen. Dikwijls valt echter die beoordeling moeilijk te maken omdat meestal niet inzichtelijk is welke gegevens een CIA-agent tot zijn beschikking heeft. Uit de aard van de zaak zijn dat er namelijk vaak meer dan hij bekend zal maken.
Als iemand wel over gegevens beschikt maar zijn uitspraken daar niet aan relateert is er ook sprake van een zekere mate van opzet. Hij had beter moeten, kunnen, weten. Hier kan het begrip leugen op worden toegepast, vooral als er geen poging wordt gedaan de werkelijkheid onder ogen te zien of een eventuele vergissing recht te zetten.
De toepassing van het begrip leugen is politiek incorrect. Liever heeft men het over onwaarheid vertellen, om de vraag over de opzet buiten beschouwing te laten.
Liegen kan tot strafbare feiten leiden, onder andere als het valt onder het begrip valsheid in geschrifte, smaad, of meineed.
Geestesziekte [bewerken]
Bij de geestesziekte pseudologia fantastica worden herinneringsvervalsingen zo sterk, dat ze voor de lijder als waarheid geaccepteerd worden. Als hij deze onware "herinneringen" vervolgens uitspreekt, liegt hij niet in de strikte zin van het woord. Hetzelfde geldt voor lijders aan wanen. Het beweerde is volgens hen immers waar. Slechts door een specifieke manier van vragen toe te passen (trechteren) kan het geloof in een eigen leugen worden doorbroken.
Men zal dit moeten onderscheiden van pathologisch liegen. Een pathologische leugenaar weet, in tegenstelling tot de pseudologische leugenaar, heel goed dat zijn beweringen niet waar zijn, maar kan alleen de impuls om te liegen niet bedwingen.
Bij de narcistische persoonlijkheidsstoornis vertelt de leugenaar over zijn behoeftes of grootste plannen die tot succes kunnen leiden, terwijl zijn plannen echter vaak niet haalbaar zijn. Een voorbeeld hiervan is een drugsverslaafde die gedetineerd is, en tegen zijn naasten volhoudt af te kicken, maar in werkelijkheid hiervan niets meent, maar gewoon verder gaat met zijn verslaving zodra hij of zij vrijkomt.
Leugen om bestwil [bewerken]
Een leugen om bestwil is een leugen die bedoeld is om een voor de toehoorder pijnlijke waarheid te maskeren. Iemand kan bijvoorbeeld antwoorden op de vraag waarom hij Lisa de laatste tijd zo weinig ziet dat Lisa bezig is met andere dingen, wetend dat Lisa eigenlijk de vraagsteller ontloopt.
De waarheid vertellen kan bovendien voor zowel de leugenaar als de toehoorder gezichtsverlies betekenen, dat men met name in Oosterse landen koste wat kost wil vermijden. Een voorbeeld is dat men in Japan liever iemand die de weg vraagt de verkeerde weg wijst, dan dat men toegeeft het niet te weten.
Een derde reden om een leugen om bestwil te vertellen is dat de situatie er op dat moment niet naar is om de waarheid te vertellen, bijvoorbeeld omdat men dat liever doet wanneer men alleen met elkaar is terwijl er op dat moment te veel derden aanwezig zijn of omdat men het niet over de telefoon wil zeggen.
Leugens om bestwil worden de verteller dan ook minder zwaar aangerekend, omdat zijn bedoelingen goed waren.
Varianten [bewerken]
Er zijn verschillende soorten leugens gerelateerd aan het doel of de consequenties. Zo kan een leugentje om bestwil in het belang van leugenaar en toehoorder zijn. Valsheid in geschrifte is een zwaar strafrechtelijk vergrijp.
Televisieseries en films over liegen [bewerken]
- Liar Liar (1997)
- The Invention of Lying (2009)
- Lie to Me (2009-2010)
