Roma (volk)
|
|
|
De Roma (meervoud van Rom), in het dagelijks taalgebruik ook vaak zigeuners genoemd, zijn een van oorsprong nomadisch volk. De bekendste groep in Europa zijn de Sinti. De term Roma kan zowel op het gehele volk als op één van de groepen slaan. Vooral op de Balkan en in de Karpaten trekken nog sommige van de Romavolkeren rond. In Nederland en België wonen er slechts enkele duizenden. In Nederland wonen ze vooral verspreid over Noord-Brabant en Limburg. Ook in Nieuwegein leeft een grote Roma-gemeenschap. De taal van de Roma is het Romani, alhoewel dit eigenlijk niet één taal is maar meer een verzamelnaam voor meerdere talen. Met name in Spanje wordt ook Caló gesproken.
Inhoud |
[bewerken] Groepen
Wereldwijd leven er naar schatting ongeveer 8 tot 10 miljoen Roma (het kunnen er enkele miljoenen meer zijn want geen enkel land heeft een correcte telling). Verreweg de meeste wonen op de Balkan. Ook in de rest van de wereld zijn Roma te vinden, vooral in Amerika, de voormalige Sovjet-Unie, West-Europa, het Midden-Oosten en Noord-Afrika. Roma dienen te worden onderscheiden van woonwagenbewoners of zogenoemde reizigers.
Het Romavolk is opgedeeld in verschillende groepen, vooral gebaseerd op hun woonplaats, hun gewoontes en hun dialect. De belangrijkste vijf groepen zijn:
- Kalderari (ook Kalderash), veruit de grootste groep, die vooral op de Balkan leeft. Velen van hen vertrokken naar Centraal-Europa en Noord-Amerika.
- Kale (letterlijk "zwart", verwant aan het Hindi-woord kala met dezelfde betekenis, zie ook Ashkalije, de Zwarten) of Gitanos, een groep die vooral op het Iberisch Schiereiland, in Zuid-Frankrijk en in Noord-Afrika leeft. Net als de Sinti, waren de Kale traditioneel werkzaam in de vermaaksindustrie.
- Romnichal, een groep die vooral in Groot-Brittannië en Noord-Amerika leeft.
- Sinti. Alhoewel de meeste Sinti zich als aparte etnische groep zien, zijn ze Roma net als alle anderen. Het onderscheid is er eerder gekomen omdat de Roma in verschillende fasen in West-Europa terechtkwamen. De Sinti onderscheiden zich van andere Roma omdat ze zich bij wijze van spreken 'beter' voelen, gezien ze langer in het Westen zitten en het materieel beter hebben. De meeste Sinti wonen in Frankrijk, Duitsland en de Benelux. Het beeld dat velen in West-Europa vroeger en nog steeds van de Roma hebben, komt waarschijnlijk van deze groep. De Sinti hadden vroeger de gewoonte veel rond te reizen en met circussen en kermissen op te treden.
- Erlides (of ook Arlije), een groep die zich vooral in Zuidoost-Europa (onder meer Macedonië, vnl. in Skopje in het grootste Romagetto van de wereld, Shutka en in Kosovo) en Turkije bevindt.
De vijf groepen zijn op hun beurt weer op te delen in kleinere groepen, zoals
- Apa
- Arlije
- Ashkalije
- Bashaldé
- Boyash
- Gurbeta
- Lăutari
- Lovara of Lovari
- Ludar
- Luri
- Machvaya of Machwaya
- Romungre
- Rudara of Rudari
- Tschurara
- Ungaritza
- Ursare
- Xoraxai
[bewerken] Etymologie
Het woord zigeuner heeft voor velen een negatieve bijklank en wordt door veel Roma als discriminerend ervaren. Een etymologisch gedateerde bron is syngainder (1575) en zigeyner (1595), sinds 1840 als zigeuner geschreven.[1] Sommigen denken dat het woord afkomstig is van het Hongaarse cigány of het Latijnse secanus.[1] Een andere uitleg is dat zigeuner via tsigan afgeleid is van atsinganoi of athiganoi, Georgisch of Grieks voor "tovenaar". Dit zou verband houden met een oude sekte in Klein-Azië. De term Tsigan werd al in de 14e eeuw in het Roemeens gebruikt, terwijl de eerste Roma pas in de 15e eeuw in Duitsland aankwamen.
Overigens denkt men in Roemenië anders over het woord Roma: in Roemenië moeten Roma als het aan de regering ligt net als vroeger weer zigeuners worden genoemd. De Servische krant Politika meldde begin december 2010 dat vanuit de Roemeense hoofdstad Boekarest een wetsvoorstel bij het parlement is ingediend. De Roemeense president Traian Băsescu zei dat er jaren geleden een grote fout is gemaakt door zigeuners Roma te noemen. Daar Roemenen vaak worden verward met de naam Roma geeft dat elders in Europa veel spraakverwarring.
Interessant is de herkomst van de Engelse naam gypsy en de Spaanse naam gitano, die elk van "Egyptisch" zijn afgeleid. Veel Roma verklaarden dat ze uit Egypte kwamen. Dit kan heel goed zijn oorsprong hebben in de verhalen van de Roma die ze elkaar vertelden. Hierin zitten veel raakvlakken met het joodse slavenvolk dat na zijn vlucht uit Egypte in de woestijn ronddoolde. Ook wordt verondersteld dat ze tot de Mamelukken behoorden die van 1250 tot 1811 in Egypte regeerden, alhoewel dit meer dan twijfelachtig te noemen is (zo niet onwaar).
Een andere benaming voor de Roma is het Franse bohémiens. Kennelijk hebben door Frankrijk trekkende Roma de Fransen verteld dat ze uit Bohemen kwamen, wat ook deels klopte.
[bewerken] Geschiedenis
Het westen van India en het oosten van Pakistan zijn de streken van herkomst. Het oervolk van de Roma leefde in Noord-India. De aanwezigheid van veel Griekse elementen in de Roma-taal is te verklaren uit het feit dat de Roma later enkele eeuwen in het Byzantijnse Rijk hebben verbleven, waar Grieks de overheersende taal was. Het zwervende bestaan werd onvrijwillig ingezet door aanvallen van de Afghaanse heerser Mahmoud van Ghazna. Hij drong vaak Noord-India binnen en nam dan jongens en mannen als slaven mee en jonge meisjes als dienaressen. Van Ghazna komt het woord Gaucho, een vreemdeling voor wie je moet opletten.
Het waren vaak kundige vaklieden, stammend uit de laagste kasten, de onaanraakbaren, met specialisaties zoals metaalbewerking of paardentemmerij.
Toen deze slavenvolken rond 1200 hun vrijheid verwierven, hadden ze geen territorium waar ze zich konden vestigen. De groepen trokken naar het westen en verdienden hun geld met handel, diverse ambachten en vermaak met muziek en dans. Het is bekend dat zij niet onbemiddeld waren. Er is uit de periode van 1200 tot 1400 ook geen bewijs gevonden dat deze groepen zich schuldig maakten aan criminele activiteiten.
Rond 1400 begon de stigmatisering van deze groepen, die door de Kerk en overheid als heidenen werden beschouwd. Recent onderzoek heeft aangetoond dat pas na deze periode hun welvaart enorm afnam. Uiteindelijk heeft dit geleid tot de neerwaartse spiraal van armoede waarin dit volk is terechtgekomen.
Tijdens het Romacongres van 1974 in Londen bepaalde deze groep dat zij voortaan Roma zouden heten. Benamingen als zigeuner, gipsy en gitano kwamen hiermee te vervallen. De Roma introduceerden een volkslied, een wapen en een vlag en werden zo één (landloos) volk. De Sinti blijven er desondanks de voorkeur aan geven om van de Roma en de Sinti te spreken.
[bewerken] Vernietiging van de Roma tijdens de Tweede Wereldoorlog
 Zie Zigeunervervolging voor het hoofdartikel over dit onderwerp. |
De nazi's en hun handlangers vermoordden gedurende de Tweede Wereldoorlog naar schatting 400.000 Roma in de Porajmos, parallel aan de Holocaust. De nazi's zagen de Roma als asociaal en crimineel en beschouwden hen niet als een Europees volk. Tijdens Aktion Reinhard werd voor begonnen met de grootschalige vernietiging van het Romavolk.
Het bekendste Nederlandse slachtoffer is het Sinti-meisje Settela Steinbach. Tijdens een van de deportaties werd zij in de trein op weg naar Auschwitz gefilmd: een meisje met een hoofddoek, dat tussen de deuren van een vertrekkende goederenwagon naar een spelend hondje kijkt. Dit beeld was in documentaires lange tijd een icoon van de deportaties van Joden uit Nederland. In 1994 kwam men achter haar werkelijke identiteit.
[bewerken] Religie
De meeste Roma hebben de dominante religie van het land of de regio waar zij verblijven aangenomen. Toch namen zij niet alle gebruiken over en hielden zij ook aan enkele van hun eigen gewoontes en gebruiken vast. In Oost-Europa zijn de meeste Roma Rooms-katholiek, orthodox of islamitisch, in Turkije en Egypte islamitisch en in West-Europa katholiek of protestant.
Kenmerkend voor de religie onder de Roma is het geloof in het bovennatuurlijke en het bijgeloof. Veel van deze gebruiken kennen hun oorsprong in India en behoren ook daar nog steeds tot het dagelijks (bij)geloof van de Hindoes.
In veel landen hebben de Roma hun eigen kerken opgericht, met eigen gebruiken maar vaak wel behorend tot het christendom. Een andere ontwikkeling onder de Roma is dat ze zich niet langer protestant maar evangelicaal noemen en niet graag met het protestantisme worden geassocieerd. Inmiddels zijn er duizenden geloofsgemeenschappen. Er bestaat niet één Romakerk. Vaak hebben ze zich bij bestaande kerken gevoegd. Zo zijn er in Roemenië en Chili groepen die zich bij de zevendedagsadventisten hebben gevoegd.
[bewerken] Vermaak
Het bieden van volksvermaak was voor Roma altijd een acceptabele manier om aan de kost te komen. Een stereotiep voorbeeld is de oude vrouw die op de kermis als waarzegster met een kristallen bol optreedt. Ook het hand- en kaartlezen wordt veel uitgevoerd. Een ander stereotype is dat van de zigeuner als virtuoos en bevlogen muzikant, viool of gitaar spelend in een zigeunerorkest. Heel wat Roma-muzikanten hebben via deze weg nationale of internationale roem verworven. Zo wordt Django Reinhardt als een van de beste jazzgitaristen aller tijden beschouwd.
[bewerken] Cultuur en tradities
Bij de Sinti en Roma speelt het gezin een grote rol. De oudere generatie geniet respect en heeft autoriteit. De gemeenschap is gebaseerd op een verplichte solidariteit.
Roma hechten traditioneel weinig waarde aan onderwijs. Hun taal, het Romani, is een spreektaal zonder schriftelijke traditie. Lezen en schrijven worden daarom niet belangrijk geacht.[bron?] Nog altijd is het schoolverzuim onder Roma bijzonder hoog. Zij nemen nauwelijks deel aan het middelbaar onderwijs. De scholingsgraad onder de Roma is dan ook zeer laag.
Er zijn veel tradities en rituelen rondom geboorte, huwelijk en overlijden. Meisjes worden veelal op jonge leeftijd uitgehuwelijkt, waar soms een bruidsschat tegenover staat. Seks voor het huwelijk is streng verboden. Trouwen buiten de eigen gemeenschap wordt ontmoedigd, maar tegenwoordig gaan zeker in Nederland steeds meer Roma een relatie met een 'gadje' (niet-Roma) aan.
Volwassen Roma kennen een lagere arbeidsparticipatie dan de gemiddelde Nederlander. De criminaliteitscijfers liggen hoger.[2]
Omdat de Roma aan hun eigen cultuur en traditie vasthouden, verloopt hun integratie in Nederland moeizaam. Over het algemeen is er een groot groepsgevoel en isoleert men zich als groep van de samenleving.
[bewerken] Discriminatie
| Zie Antiziganisme voor het hoofdartikel over dit onderwerp. |
Discriminatie van Roma komt nog voor, met name in Oost-Europa, waar ze veruit het talrijkst zijn. De nieuwe lidstaten en kandidaat-leden van de Europese Unie in deze regio trachten deze schijnbaar te beteugelen, maar er blijven zich incidenten voordoen. Met name Roemenië en Bulgarije – de nieuwste lidstaten – krijgen doorlopende kritiek op de racistisch genoemde houding van hun bevolking ten opzichte van de Roma. Acht landen hebben zich verenigd in het Decennium van de Roma, een initiatief dat gericht is op betere integratie van de Roma.
De Arnhemse officier van justitie M. van Elsdingen deed tijdens een requisitoir in 2004 tegen een Roma uit Ede de volgende uitspraken: "Als we spreken over zich misdragende voetbalsupporters of criminele Marokkanen, dan hebben we het over uitzonderingen. Want de meeste voetbalsupporters en Marokkanen zijn niet zo. Maar bij de Roma is dat anders. De Roma-gemeenschap houdt zich bezig met criminaliteit, met strafbare feiten. Inbraken plegen wordt bij hen heel gewoon gevonden. Ze onttrekken zich aan onze cultuur en dat kunnen we niet hebben."
De Romagemeenschap deed hierop aangifte wegens discriminatie, racisme en belediging. Het Openbaar Ministerie vond dat de uitspraken niet te ver gingen, waardoor de strafvervolging uiteindelijk in een vrijspraak eindigde. Nadat het openbaar ministerie zich van de uitlatingen had gedistantieerd, liet ook de officier twee dagen later weten zijn woorden te betreuren. In een verklaring zegt het openbaar ministerie dat Van Elsdingen niet het merendeel van de Roma als verdachte van strafbare feiten heeft willen bestempelen.
Opmerkelijk is overigens dat in dezelfde tijd (2003) de gemeente Ede integratieprojecten van Roma volslagen nutteloos en totaal mislukt noemde. De gemeenten waar veel Roma wonen hebben zich in het Platform Romagemeenten verenigd, om expertise uit te wisselen en om met de rijksoverheid te kunnen onderhandelen.
[bewerken] Literatuur
- Zigeunernummer: Prana 35, voorjaar 1984. 12 artikelen over zigeuners.
[bewerken] Externe links
- (en) European Roma Rights Centre
- (en) Die RomNews Society
- (en) Europako Romano thaj Travelerengo Forumo
- (en) Specalized Library with Archive "Studii Romani"
- Sinti, Roma & Gadje: Zigeuners in Nederland (video)
Bronnen
|
 |
Zie de categorie Roma van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden. |
