Kermis

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Kermis in Passau

Een kermis of foor is een verzameling rondtrekkende attracties en kramen in de openlucht ter vermaak van het volk.

Geschiedenis[bewerken]

Afbeelding van een jongleur uit het 19de-eeuwse prentenboekje Wat is er op de kermis te zien?

Van oorsprong is een kermis een jaarmarkt ter gelegenheid van de wijdingsdag van de parochiekerk van een plaats. Kermis is dan ook een verbastering van kerkmis of kerke-misse. Op die dag stroomde het volk samen om de patroonheilige te vereren en om zich te vermaken. In stedelijke gebieden verloor de kermis vaak zijn band met het religieuze feest dat eraan ten grondslag lag, maar in vele dorpen gaan beide nog hand in hand en gaat er op de wijdingsdag een processie uit. Kermis wordt gedurende enige dagen gevierd en het heeft zich ontwikkeld tot een commercieel evenement. Vroeger was de kermis vaak een van de weinige uitgaansmogelijkheden. De Tilburgse Kermis is uitgegroeid tot de grootste kermis van de Benelux.

Een kermisattractie wordt in het jargon een spul of zaak, in Vlaanderen een stiel genoemd. Een kermisexploitant (of: kermisreiziger) heet in Nederland ook wel spullenbaas. In Vlaanderen spreekt men van een foorkramer of voyageur en in het Verenigd Koninkrijk en in de Verenigde Staten showman.

De bekende attracties[bewerken]

Verlichtte attractie Jumpin' Frog bij avond

Er zijn verschillende soorten attracties of zaken:

  • De draaimolens, rupsbanen, botsauto's en spookhuizen maar ook schommels zoals de frisbee, een schommelende klepel met daaraan draaiende gondels, de Breakdance, afgeleid van de Calypso, de Triprides, de Boosters en de Capriolo's. Van deze attracties bestaan er verschillende typen, gemaakt door verschillende attractiebouwers. Enkele voorbeelden hiervan zijn KMG, Far Fabbri en Zamperla en HUSS Park Attractions, dat onlangs failliet is verklaard, maar dat een herstart heeft gemaakt. Sommige van deze attracties zijn gericht op kleine kinderen, andere op een ouder publiek.
  • Andere attracties zijn gokspellen en spelletjes waar behendigheid een rol speelt. Daaronder vallen de gokautomaten, schiettenten, hijskraanautomaten (Lucky Cranes), Lijntrek en het eendjes vissen (Lucky Duck).
  • Er zijn attracties waar zoetigheden worden verkocht. De suikerspin en zuur- en kaneelstokken zijn bekend snoepgoed op de kermis. Verder staat er doorgaans ook een gebakkraam (oliebollen), en soms een vis- of palingkraam.
  • Verder zijn er op sommige kermissen kroegen en restaurants.
  • Ten slotte zijn er bioscopen waarin een spectaculaire film wordt vertoond.

Veiligheid[bewerken]

Kermisattracties van het eerstgenoemde type moeten aan strenge veiligheidseisen voldoen en er worden regelmatig inspecties uitgevoerd. Toch deed zich op 4 augustus 2007 op een kermis te Saint-Germain-en-Laye in Frankrijk een ernstig ongeluk voor. Een arm van de Booster brak af, waardoor het daaraan bevestigde bakje met grote snelheid naar beneden stortte. Van de vier inzittenden kwamen er twee om het leven, de andere twee raakten zwaargewond.[1]

Kermis en maatschappij[bewerken]

Kermis in 1926: diverse opnamen van Volendammers in klederdracht

Tussen de kermis enerzijds en maatschappelijke organisaties anderzijds heeft veelal een soort haat-liefdeverhouding bestaan. Tegenwoordig bestaat de kritiek op kermissen eruit, dat er te veel alcoholische drank wordt gedronken, dat er wordt gevochten, dat er wordt gegokt en dat mensen zich er anderszins immoreel gedragen. Dit gold overigens vroeger evenzeer: met geld op zak kermis vieren na een jaar hard werken leidde in combinatie met alcoholgebruik tot losbandig en immoreel gedrag. De kritiek gold tevens erotisch getinte of zelfs ronduit seksuele opvoeringen in afgesloten tenten, 'hoochie-coochie-tenten'. Ook bepaalde attracties zag men toch al als omstreden, zoals weddenschappen en gokspelen, kwelspelen, waarin dieren onwaardig werden behandeld en de Sterke Man. De kermis werd dan ook met name door de hogere burgerij gezien als onbeschaafd en een bron van moreel verval.

Bekend in dit verband zijn de Hoveniersmaandag en Boerenzaterdag, maatregelen die stadsbesturen en gilden namen om het kermisbezoek te ontmoedigen. Ook de stadsbesturen lieten zich niet onbetuigd, hiertoe aangemoedigd door petities van de gegoede burgerij. In de 19e eeuw werden dan ook door steden maatregelen tegen kermissen genomen, bijvoorbeeld door ze te beperken of af te schaffen. Dit leidde tot veel maatschappelijk onbegrip van het volk: de hogere burgerij had volgens hen geld om het hele jaar plezier te maken en hen werd de enige uitgaansmogelijkheid ontzegd. In Amsterdam leidde dit tot het bekende Kermisoproer, maar ook in andere steden braken kermisoproeren en protesten uit.

Hoveniersmaandag[bewerken]

Hoveniersmaandag was traditioneel de dag, waarop meiden en knechten van de tuinderijen rond Utrecht hun jaarloon kregen uitbetaald. Een jaar lang ploeteren en dan met flink geld op zak 'kermis vieren' leidde tot 'ruige' taferelen met ongekende gulzigheid. Dit gedrag leidde in Nederland, dat in de negentiende eeuw in de ban was geraakt van een 'beschavingsoffensief', tot ontzetting: de kermis is onzedelijk, woest en onbeschaafd. Ook in Utrecht wordt het stadsbestuur bewerkt met petities om de oude jaarmarkt-kermis af te schaffen. Het College van Regenten van het St. Eloyen Gasthuis acht het raadzaam om de broeders op de avond van de beruchte Hoveniersmaandag, de derde maandag in juli, van de kermis weg te houden. De broeders worden die bewuste avond onthaald op een feestelijke maaltijd in het Gasthuis aan de Boterstraat, een maaltijd met biefstuk, brood, wafels en bier. Deze maaltijd groeit uit tot een traditie die tot op de dag van vandaag in ere wordt gehouden.

Kermis in West-Friesland[bewerken]

Waar in de rest van Nederland de kermissen worden gevierd op het plein waar de kermisattracties staan, vindt de viering van kermis in West-Friesland plaats in het centraal gelegen café of dorpshuis. Deze kermissen kenmerken zich door een beperkte keuze aan attracties, vaak een schiettent met draaimolen en snoepkraam. Het vieren van kermis vindt plaats onder het genot van een glas bier, ook worden er vaak spelletjes georganiseerd voor jeugd, volwassen en ouderen waarbij het veelal meer gaat om het meedoen dan het daadwerkelijk winnen. Bekende spelletjes zijn; katknuppelen, balgooien en een puzzeltocht. Jongeren die voor het eerst in hun leven alcohol nuttigen doen dat vaak tijdens de kermissen. Voordat men in Westfriesland naar het café gaat komt men eerst samen voor een ‘kermisborrel’. Dit vindt plaats in huiselijke kring, maar bij een groot aantal aanwezige mensen wordt uitgeweken naar een grotere locatie. Voorbeelden hiervan zijn de B&M Kermisborrel in De Goorn dat op 9 november 2013 zijn 12 1/2 jarig jubileum viert en in het café zelf wordt gevierd en Burgpop dat op een groot grasveld achter een boerderij in Hoogkarspel werd gevierd en tegenwoordig op een ijsbaan.

Kermismuseum[bewerken]

In Bergen op Zoom is een kermismuseum met miniatuurattracties, gevestigd in het 15e-eeuwse stadspaleis, de Markiezenhof. Bergen op Zoom is vanouds de woonplaats van veel kermisexploitanten, omdat zowel de eerste als de laatste jaarmarkt van het seizoen in die plaats werd gehouden.[2] Daarnaast bevindt zich in Steenwijk het Kermis- en Circusmuseum, waar ook een vrij groot aantal miniatuurattracties en een beperkter aantal oude gokspellen te bezichtigen is.

De oudste kermissen in Nederland zijn gehouden in Wijk bij Duurstede en vermoedelijk enige tijd later in Utrecht. De eerste vermelding van een kermis aldaar dateert van 26 juni 1023, de dag dat de Sint Maartenskerk werd gewijd[3]. In plaatsen met een oude kermistraditie vinden er rond het kermisgebeuren andere evenementen plaats. Zo vindt in Huissen op de donderdag voorafgaand aan kermis het vleiskeuren plaats. De lokale slagers geven dan gelegenheid tot het proeven van vlees. Van oorsprong was het vleiskeuren ook gericht op het ontmoeten van jongens en meisjes, die daarna gezamenlijk kermis gingen vieren.

Literatuur[bewerken]

  • Stap op en laat je wegen - 550 jaar Hoornse kermis door A. van Zoonen, Hoorn, 1996
  • Een roes van vrijheid. Kermis in Nederland door G.H. Jansen. Boom, Meppel/Amsterdam, 1987
  • Kermis. In: Prettige feestdagen. Utrechtse feesten in heden en verleden door G.H. Jansen. Stichting De Plantage, Utrecht, 2004
  • Draaiboek van een kermisgek. De Tilburgse kermis in de jaren 60 door Lauran Wijffels; uitg. Europese bibliotheek, Zaltbommel, 2002
  • Komt dat Zien! De Amsterdamse kermis in de negentiende eeuw door Marja Keyser; uitg. B.M. Israel/Ad.Donker, 1976
  • Handel & Wandel. Shell journaal van markten en kermissen door Maurits van Rooijen; uitg. Shell NL B.V., 1985.
  • Fotoboek: Kermis in Westkapelle door Ruben Oreel; uitg. ADZ, 2005

Zie ook[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties