Witte wieven

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

Ga naar: navigatie, zoeken
Witte wieven op een ets uit 1660 die, volgens Johan Picardt, grafheuvels bewonen

Witte wieven (streektaal voor "witte vrouwen"; enkelvoud: wit wief) (ook: witte juffers) is de naam voor vrouwenfiguren die in sagen voorkomen, en soms goedaardig, soms kwaadaardig zijn. Klik Sound hier (info·uitleg) voor de uitspraak in het Nedersaksisch.

Witte wieven worden vaak in verband gebracht met heksen en/of spoken.

Mistflarden of mistbanken worden in Noord-Nederland ook wel witte wieven genoemd.

Inhoud

[bewerken] Oorsprong

Het geloof aan witte wieven vindt zijn oorsprong wellicht in de Germaanse tijd, al weten we dit niet zeker. De megalithische monumenten werden door sommigen als hun woonsteden gezien. Volgens de overlevering gaan ze vrijwel altijd in het wit of vuilwit gekleed, wat de naam zou verklaren. Er wordt ook wel een verband gelegd met wetende wijven, dus waarzegsters. Deze laatste theorie is wetenschappelijk al langere tijd achterhaald.

Witte wieven werden ook wel als de geesten van heksen gezien of als andere vrouwen die kwaad gedaan hadden. Behalve in hunebedden zouden de witte wieven in kleine heuveltjes en terpen hebben gewoond. Ze hadden daar de in- en uitgang naar hun holen. 's Nachts kwamen ze tevoorschijn, langzaam zwevend.

Witte wieven wordt ook wel vertaald als wijze vrouwen, en ze worden ook in verband gebracht met de Völva. Deze theorie is achterhaald, en wordt al langere tijd niet meer als vanzelfsprekend gezien.

In Nederland komen sagen over witte wieven voornamelijk voor in Oost- en Noord-Nederland (voormalig Saksenland). Maar witte wieven zijn in vrijwel geheel Europa bekend. Zo heten ze bijvoorbeeld in Frankrijk Dames Blanches. In Engeland zijn sagen bekend van white women, ook zij voorspellen geboorte en dood, en Duitsland heeft Weiße Frauen, er wordt soms verband gelegd met feeën.

Volgens Grimms Deutsche Mythologie, kan de betovering waaronder ze leiden wellicht gezien worden als een symbool voor de ban die het christelijk geloof op het uitoefenen van het oude geloof legde.

[bewerken] Geloof

Sagen rondom witte wieven hebben soms betrekking op het omwisselen van baby's (zie ook wisselkind), het ontvoeren van vrouwen of, omgekeerd: hulp aan zwangeren bij de bevalling. Vaak speelt het spookuur een rol in verhalen over witte wieven.

Zolang je de witte wieven niet lastigvalt, zullen deze je geen haar krenken. Geloof in witte wieven is een geval van volksgeloof, dat door de kerk tevergeefs bestreden werd.

De Twentse cabaretier Herman Finkers besteedt er aandacht aan in zijn animatiefilm "Kroamschudd'n in Mariaparochie". In 2006 tijdens het tweede seizoen van de populaire regiosoap "Van jonge leu en oale groond" komen er ook tot twee keer toe 'witte wiev'n' voor bij het overlijden van Gerrit Olde Weerink (toevalligerwijs gespeeld door Herman Finkers).

[bewerken] Voorbeelden van sagen

[bewerken] Dalfsen

In het Overijsselse Dalfsen, bij Zwolle staat een huis genaamd de 'Witte Wieven':

Op die boerderi’je, veur det huus daor, kiek mar, daor stiet de name ‘De Witte Wieven’.

De boerderij behoort tot het landgoed Rechteren. De graaf reed veel met de auto langs de boerderijen en zag dan witte nevel. "Dat ben net van die koppen", zei hij. Ook geloofde men dat in het aangrenzende buurtschap Rechteren (Rechterense Veld) witte wi(e)ven over de velden zweefden, alsook in Dalmsholte en Lemelerveld. In Dalmsholte ontsnapte 'Aorend van een Vennenbärg' volgens het verhaal net aan de witte wieven. Zij stalen zijn paard en gooiden hem een haarspit toe, dat in de deur bleef hangen. (In: Dalfser Muggen / R.A. Koman. - Bedum : Profiel, 2006)

[bewerken] Montferland

Een sage uit Montferland vertelt het verhaal van een boer die, omdat hij dronken is, een wit wief vraagt om met hem te dansen. Het witte wief pakt hem bij zijn armen en danst met hem totdat de boer er dood bij neervalt.

[bewerken] Tubbergen

De witte wieven van Tubbergen lijken op de witte wieven van Lochum, ze zijn kwaadaardig met scherpe nagels en ze houden van de jacht. Ze lopen in gelijkmatige, glijdende passen en zijn in dichte drommen aanwezig. Een vrouw haalt water te putten en wordt door twintig witte wieven meengenomen om te dansen op de bergen. Haar man blijft met het kind achter en hij denkt dat de buurvrouwen voor het kind zorgen. Maar na een tijdje blijkt dit niet zo te zijn en hij doet alsof hij naar zijn werk gaat, maar blijft naast het huis wachten. Hij hoort de stem van zijn vrouw, maar ziet haar niet. Hij overlegt met de buren en ze besluiten de vrouw te bevrijden, met een kar gaan ze op weg en als de witte wieven komen verrassen de verstopte mannen hen. Ze schieten op hen en de witte wieven vluchten weg.

Ze vinden de vrouw in een sloot en ze nemen haar mee naar huis. De nevelen volgen hen en dreigen dat de vrouw voor eeuwig gevangen zal worden in de sluier als ze nu niet vrijwillig mee gaat. Als iemand de woorden "weg jij varken..." spreekt, zal de vrouw weer naar de witte wieven gaan. De vrouw bijft thuis, maar is stil en lusteloos. Ze zorgt niet voor haar kind, dit doen de buurvrouwen. Ze vraagt haar man om iedereen te waarschuwen over de verboden woorden. Ze leven in angst en af en toe komt een wit wief langs het huis, de vrouw staart meestal wezenloos in de ruimte. De vrouw begint te verlangen naar het einde van het afwachten en na een paar dagen scheldt de knecht per ongeluk op een varken. Hij loopt snel naar de boer en vertelt dat hij de woorden heeft gezegd. Er is geen spoor meer van de vrouw, de vloek heeft zich voltrokken en ze danst met de witte wieven op de heuvels. De vrouw huilt veel en heeft gouden oorbellen en parels om haar hals.

[bewerken] Veluwe

Op de Veluwe heb je een paar plekken waar de sagen van de witte wieven voorkomen, bijvoorbeeld in Putten en Ermelo. Volgens een legende zitten de witte wieven in Armel (Ermelo) achter een heuveltje en komen 's nachs tevoorschijn.

[bewerken] Ermelo

Rond middernacht klinkt klokgelui door het bos. Het is afkomstig van een verzonken klooster, waarin de monniken vroeger hun ziel aan de duivel verkocht hadden en ze feesten vierden met de heksen. In de kaarstnacht strafte God ze met een heftig onweer, waardoor het klooster met zijn bewoners in de aarde zakte. Tot op de dag van vandaag zijn de klokken te horen, en menig boer controleert dan of hij de deur wel goed vergrendeld heeft.

[bewerken] Putten

Van "de grote Kees" wordt verteld dat hij witte wieven heeft gezien. Toe hij nog jong was, ging hij tegen middernacht na een familiebezoek richting huis. Onderweg moest hij door een moerassig land, de "breistroet", waar een bruggetje over een beek liep. Midden op de brug gekomen, zag hij ineens de witte wieven. Hij kon zich niet meer bewegen en drukte zich met de rug tegen de brugleuning. Kalmpjes aan zweefden ze dichterbij en gingen langs hem heen over de brug. Na enige tijd kon hij zich weer bewegen. Nat van het zweet, aan elk oor hing een druppel, kwam hij thuis.

[bewerken] Zwiep

In het Achterhoekse dorp Zwiep (bij Lochem) heeft de plaatselijke bakker een klein themapark gewijd aan de witte wieven. In de buurt van Lochem, Zwiep en Barchem werd vroeger vaak de sage van de witte wieven van Zwiep verteld; een verhaal over de rijke boerendochter Johanna die verliefd is op een arme boerenzoon. Johanna's vader wil dat zijn dochter met een rijke boerenzoon trouwt en verzint voor de rivalen een opdracht waarbij ze de rust van de witte wieven moeten verstoren. Een diepe kuil in de Lochemse berg bij Zwiep wordt de "Witte Wievenkuil" genoemd.

[bewerken] Lonneker

De "witten" wonen in een holenpaleis nabij Lonneker, ze eten en drinken van gouden tafels en zilveren borden. Op nevelige zomeravonden als de maan schijnt, dansen ze in sluierlichte witte gewaden op de hei. Als heidense vrouwen moesten ze onderdoen voor de eerste de beste boerin en enkelen willen niks liever dan verlost worden. Elske komt 's avonds op de terugweg van haar werk vaak een wit wief tegen. Ze laat haar drinken van de verse melk en op een dag krijgt ze een ring van het witte wief. In geval van nood kan ze deze wonderring gebruiken. Elske draagt de ring altijd bij zich, niet om haar vinger maar in haar kleding. Als Elske met haar vrijer Tiemen laat in het veld gebleven is, gaat ze alleen naar huis. Ze komt in een kring met witte wieven terecht. De koning van de witten, Elverik, wil een jonge vrouw uit de bovenwereld.

Tiemen droomt van Elske en wordt wakker door het gebons van Elske's vader. Hij vertelt dat zijn dochter niet terug is gekomen en ze gaan op zoek. Ze vinden slingerende kringen die naar de wievenheuvels lopen en beseffen dat het zomerdansfeest van de witten bij het licht van de maan heeft plaatsgevonden. Elske is meegevoerd naar de ondergrondse woningen. De vader denkt aan een verhaal over een vrouw uit Geesteren, zij mocht elke dag naar de bovenwereld om voor haar zoontje te zorgen en werd later bevrijd. Elske's vader besluit naar een oude herder te gaan die in zijn jeugd zelf bij de witten heeft gewoond.

Elske wordt goed behandeld, alhoewel ze de zon mist. Op de advances van koning Elverik gaat zij niet in, ze blijft Tiemen trouw. Het witte wief wat wel melk kreeg van Elske is altijd in de buurt en kijkt met troostende ogen naar haar. De taal der mensen spreekt zij niet. Tiemen heeft geleerd hoe hij de kracht van het kwade breken kan en gaat met rinkelende belletjes naar de wievenheuvels. Uit een paar takken van een taxus heeft hij een christelijk kruis gemaakt en hij plant dit op de hoogste heuvel. Hij graaft en het licht komt in de onderwereld. De wezens vluchten voor het zonlicht en Elske blijft staan. Tiemen en Elske nemen zoveel goud als ze kunnen dragen mee en de bruiloft wordt al spoedig gevierd. De oude herder krijgt de ereplaatsnaast de bekranste vaars die niet als huwelijksgift mag ontbreken. Voor middernacht is het feest afgelopen, want de maan schijnt en de witte wieven zouden wraak kunnen nemen.

[bewerken] Andere plaatsen in verband gebracht met Witte Wieven

[bewerken] Witte Wieven in boeken

[bewerken] Trivia

  • Het werpen van een haarspit speelt af en toe een belangrijke rol in sagen (zie ook: zeis). Dit verhaalmotief komen we ook tegen bij de sage van Ellert en Brammert.
  • Ook de Mexicaanse La Llorona en de Duitse Perchta worden "witte vrouw" genoemd.

[bewerken] Zie ook

[bewerken] Bronnen, noten en/of referenties

Bronnen, noten en/of referenties:

 
Persoonlijke instellingen
Boek maken