Megaliet

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Constructie van een megalithisch bouwwerk

Een megaliet is een stenen monument. Het woord '"megaliet" komt uit het Grieks (mega = groot, lithos = steen) waarmee een groep monumenten wordt aangeduid die uit een of meer grote stenen bestaan. Een megaliet heeft vaak de functie van heiligdom of grafmonument.

Megalieten komen wereldwijd voor. Een groot deel stamt uit de neolithische periode. Bij enkele culturen spelen megalieten nog altijd een rol in het dagelijks leven.

Megalithische culturen in Europa[bewerken]

Er werd vaak gedacht dat er in het midden- en late neolithicum en de vroege bronstijd een megalithische cultuur zou hebben bestaan, die zich over heel Europa uitstrekte. Nadere beschouwing van de geassocieerde vondsten leert echter dat het om meerdere volkeren gaat: er waren meerdere culturen die met grote stenen bouwden.

In het noordelijke gebied zijn megalithische monumenten veelal van zwerfkeien gemaakt. In zuidelijker gebieden werd vaak kalk of zandsteen gebruikt, dat zich makkelijker laat bewerken en werden de delen in steengroeven uit de rotsen gehouwen. De megalithische tempels van Malta zijn grotendeels van koraal gebouwd. Voor Stonehenge is het materiaal gedeeltelijk over lange afstand aangevoerd en komt waarschijnlijk ook uit een groeve. Andere delen van Stonehenge bestaan uit lokaal materiaal.

De bekendste trilieten zijn die van Stonehenge en de tempels van Malta (3600 - 2500 v.Chr.). Deze bouwwerken zijn ouder dan de piramiden in Egypte.

Een ander type is het hunebed. Een van de grootste hunebedden op het Iberisch Schiereiland (ca. 4000-3500 v.Chr.) is het Anta Grande do Zambujeiro.

Een aantal megalieten bevat ingekraste of gebeitelde figuren. Soms levert dat herkenbare afbeeldingen op van mensen, dieren of gebruiksvoorwerpen, maar even vaak zijn de stenen versierd met schijnbaar willekeurige lijnen of met geometrische figuren.

Nederland en België[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie ook: Lijst van hunebedden in Nederland

De grootste megaliet van België is de Pierre de Brunehaut (Brunhildesteen, 25e eeuw v.Chr.). Daarnaast bevindt er zich een groep van megalieten bij Wéris.

In Nederland zijn de meeste megalithische monumenten verdwenen, op 54 stuks na. De stenen van veel verdwenen monumenten zijn gebruikt voor bouwwerken. Zo is het koor van de kerk van Odoorn (Drenthe) opgetrokken uit grote behakte granieten zwerfstenen die vermoedelijk van hunebedden afkomstig zijn.[1][2] De torenonderbouw van de Grote Kerk in Emmen bestaat tot een hoogte van drie meter uit zeer grote, rechthoekig bekapte zwerfkeien. Overigens werden de stenen in het noorden van Duitsland en in Denemarken op een nog grotere schaal gebruikt voor de bouw van (delen van) kerken. Ook werden de stenen gebruikt voor dijkverzwaring en het verharden van wegen en als bijvoorbeeld maalstenen.[3]

In 1982 werd onder een wierde in de buurt van Heveskesklooster bij de aanleg van een industrieterrein nog een hunebed gevonden. Het is gereconstrueerd in Aquariom in Delfzijl.

Oost-Europa[bewerken]

In het zuidwesten van Rusland volgde de Chvalynskcultuur de Samaracultuur op, dit zorgde voor een duidelijke ontwikkeling van de koerganen, grafheuvels met megalithische elementen. Met de jamnacultuur en daaropvolgende culturen breidde het gebruik zich verder uit. Een late echo hiervan vindt men bij de megalithische koergans van de siberische Tagarcultuur.

Eveneens vanaf de jamnacultuur ontwikkelde zich de koerganstele. De vaak antropomorfe koergansteles hebben soms de vorm van obelisken die zijn aangebracht in een dubbele lijn als menhirs. Hun relatie met de Scythisch-Siberische hertenstenen uit het 1e millennium v.Chr. is nog onduidelijk.

Een geheel eigen ontwikkeling ziet men bij de dolmencultuur van de Westelijke Kaukasus van omstreeks 2900—1300 v.Chr.

Megalithische culturen buiten Europa[bewerken]

Het verslepen van de steen 'Darodaro' voor de gestorven Saoenigeho van Bawamataloea. De steen wordt uit de rivierbedding gehaald en over een afstand van ca. 3 km versleept waarvoor een speciale sleepconstructie wordt gemaakt. Op de foto wordt zo'n steen naar boven gesleept. De overlevering wil dat het 525 mensen drie dagen gekost heeft om deze steen op zijn plaats in het dorpje Bawemataloeo te krijgen, Nias, ca. 1915

Megalithische monumenten zijn geen exclusief Europees verschijnsel. Dolmens (of zeer vergelijkbare monumenten) zijn eveneens in Korea, India en Indonesië te vinden (deze zijn echter een stuk jonger dan de Europese varianten) en menhirs zijn ook bekend uit Zuid-Amerika. De moai van Paaseiland zijn antropomorf. Tiwanaku en de precolumbiaanse San Agustín cultuur staan eveneens bekend om antropomorfe stenen.

Megalieten, al dan niet fraai bewerkt, waren een onderdeel van de cultuur van het eiland Nias. Er waren grote stenen beelden, stenen zetels voor de hoofden en stenen tafels waaraan recht werd gesproken. Er waren ook grote stenen nodig voor de nagedachtenis van belangrijke overledenen. Bij het oprichten van een dergelijke steen moest een ritueel feest gegeven worden. Dit alles om een edelman in staat te stellen zich bij zijn vergoddelijkte voorouders in het hiernamaals te voegen.

Sinds het Holoceen subpluviaal is er een droger klimaat in Noord-Afrika. Megalithische monumenten in vele vormen worden gevonden in gebieden die nu onleefbaar geworden zijn. Ze zijn talrijk en komen in diverse vormen voor, zoals cairns, dolmens, steencirkels, ondergrondse in steen uitgehouwen cellen, hunebedden en trap-piramides. De megalithische cultuur van de Berbers bevat inscripties in Tifinagh-schrift.

In de omgeving van Tiya staan 36 stelae of obelisken die een grote begraafplaats markeren. De leeftijd en culturele oorsprong van de bouwwerken zijn onbekend. Ze vertonen gelijkenis met de (veel oudere en hogere) stelae in Aksum, eveneens in Ethiopië.

Bescherming[bewerken]

Er staan megalieten op de Werelderfgoedlijst van UNESCO vermeld.

Het Ħal Saflieni Hypogeum staat sinds 1980 op de Werelderfgoedlijst en in 1992 besloot de commissie de lijst uit te breiden met vijf andere megalithische tempels: Ħaġar Qim, Mnajdra, Ta' Ħaġrat, Skorba en Tarxien.[4].

Stonehenge, Avebury en bijbehorende plaatsen staan op de lijst sinds 1986. Newgrange, een van de graftombes van het Brú na Bóinne-complex, werd in 1993 op de lijst geplaatst. In 1995 werd het Archeologisch park San Agustin en het Nationaal Park Rapa Nui (Paaseiland) op de Werelderfgoedlijst geplaatst. De dolmen van Pech-Laglaire (Gréalou) is onderdeel van de pelgrimsroutes in Frankrijk naar Santiago de Compostella, sinds 1998 op de lijst. In 1999 werd het Heart of Neolithic Orkney op de lijst geplaatst.

De Hunebedplaatsen Gochang, Hwasun en Ganghwa werden in het jaar 2000 opgenomen op de lijst, ook de 33 stenen graven van Sammallahdenmäki en de steencirkels van Senegambia kregen een plaats.

De Igeler Säule (een 23 m hoog zandstenen grafmonument in het Duitse dorp Igel) en de runenstenen van Jelling staan vermeld op de Werelderfgoedlijst.

Typen monumenten[bewerken]

doel type vindplaats datering culturen (o.a.) voorbeelden
Sacrale[5] monumenten Menhir Bretagne
zuidwest-Frankrijk
Corsica
neolithicum, enkele zijn pas in de bronstijd geplaatst Seine-Oise-Marne, Cardiaal-Impressocultuur e.a. Grand Menhir Brisé
Pierre de Brunehaut, Bordastubble Standing Stone, Skellister Standing Stone, Tingwall Standing Stone, Uyea Breck Standing Stone, Nether Largie Standing Stones
Alignement Bretagne
Engeland
Wales
Noord-Duitsland
neolithicum Cardiaal-Impressocultuur
trechterbekercultuur
Grooved ware-cultuur
Carnac, Hill o' Many Stanes
Steencirkel Bretagne
Verenigd Koninkrijk
Noord-Duitsland
Denemarken
neolithicum trechterbekercultuur
Grooved ware-cultuur
Pobull Fhinn, Calanais Standing Stones, Temple Wood Stone Circles, Torhouse Stone Circle, Machrie Moor Stone Circles, Moss Farm Road Stone Circle
Recumbent Stone Circle neolithicum Loanhead Stone Circle, Easter Aquhorthies Stone Circle, Tomnaverie Stone Circle
Henge Bretagne
Verenigd Koninkrijk
neolithicum tot in de bronstijd Grooved ware-cultuur Stonehenge, Avebury, Ballymeanoch, Bluehenge
Steenweg Bretagne
Verenigd Koninkrijk
Noord-Duitsland
Denemarken
neolithicum trechterbekercultuur
Tempel Malta 3600 - 2500 v.Chr. Ggantijacultuur Megalithische tempels van Malta
Onbekend Hunebed of Dolmen[6] Bretagne
Noord-Duitsland
Denemarken

Ierland
Verenigd Koninkrijk
Portugal
Frankrijk

Voornamelijk neolithisch, op sommige plaatsen(o.a. in Sardinië) tot in -600.
Steenschip Zweden 1000 - 400 v.Chr. Ales stenar

Zweden

Cairn Psynako 1
Grafmonumenten[7] Oerdolmen Noord-Duitsland
Denemarken
ca. -3500 trechterbekercultuur
Polygonale dolmen Noord-Duitsland
Denemarken
neolithisch trechterbekercultuur
Grote dolmen Oost-Duitsland
Meckelenburg-Vorpommeren
neolithisch trechterbekercultuur
Ganggraf (het "gewone" hunebed) Drenthe
Noord-Duitsland
Denemarken
-3500 - -2000 trechterbekercultuur Papeloze kerk, Clava Cairns
Trapgraf Drenthe, Noord-Duitsland neolithisch trechterbekercultuur D13 te Eext
Galerijgraf Frankrijk
West-Duitsland
neolithisch Wartburgcultuur
Langgraf Drenthe
Noord-Duitsland
neolithisch trechterbekercultuur Hunebed D-43 bij Emmen
Kamerloze hunebedden West-Duitsland, Midden-Frankrijk, Verenigd Koninkrijk neolithisch trechterbekercultuur, Wartburgcultuur, Cernycultuur,
Emsländer Kammer Eemsland neolithisch trechterbekercultuur
Steenkist Drenthe
Friesland
Eemsland, Noord-Duitsland
Denemarken
Zweden
laat-neolithisch, vroege bronstijd. trechterbekercultuur, klokbekercultuur
Chambered Cairn (gekamerde graftombe) Verenigd Koninkrijk
Frankrijk
neolithisch Grey Cairns of Camster, Cnoc Freiceadain Long Cairns, Cairn o'Get, Dunchraigaig Cairn, Barpa Langais, Cairn Holy Chambered Cairns, Torrylin Cairn, Cuween Hill Chambered Cairn, Glebe Cairn, Nether Largie Cairns, Ri Cruin Cairn, Unstan Chambered Cairn, Corrimony Chambered Cairn, Wideford Hill Chambered Cairn
Radgraf
Denemarken
Zweden
vroege bronstijd
Röser (of rjör)
Denemarken
Zweden
laat-neolithisch, vroege bronstijd
Ode aan de zon, een modern kunstwerk in Odoorn

Folklore en moderne cultuur[bewerken]

Het is niet verwonderlijk dat de indrukwekkende monumenten aanleiding hebben gegeven tot veel moderne interpretaties. Zo vindt bij Stonehenge elk jaar een bijeenkomst van neopaganisten plaats, zijn deze monumenten zeer geliefd bij wichelroedelopers, die beweren dat ze op leylijnen zijn gebouwd.

Megalieten worden in vrijwel heel Europa in de folklore in verband gebracht met de activiteiten van druïden, tovenaars (Merlijn), elfen, kabouters, feeën, witte wieven, gloeiigen, spoken, geesten en heksen. Ook worden versteende helden, reuzen, Jentil of trollen genoemd.

In de stripreeks Asterix worden de menhirs in Bretagne toegeschreven aan de activiteiten van een volslanke Gallische steenhouwer. In Het witte wief speelt een Bloedsteen op het landgoed Kernhem een belangrijke rol.

Zie ook[bewerken]

Archeoastronomie

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Odoorn kerk
  2. Encyclopedie van Drenthe - Odoorn
  3. Oriëntatie op geschiedenis: basisboek voor de vakdocent - De Hunebedden
  4. World Heritage Centre - World Heritage List Geraadpleegd op 2008-09-19
  5. Vele van deze monumenten schijnen een astronomische betekenis te hebben gehad, maar in die tijd was astronomie een evenzeer sacrale bezigheid als een offer brengen aan de goden.
  6. Bij sommige dolmen is het twijfelachtig of ze ooit als begraafplaats hebben gediend en zijn waarschijnlijk eerder sacrale monumenten.
  7. Dit wordt afgeleid uit vondsten van grafbijgiften. Menselijke overblijfselen zijn echter vrij zeldzaam, wat tot de theorie heeft geleid dat slechts enkelen, nadat hun lijk eerst op natuurlijke wijze tot een skelet was gereduceerd, in een hunebed werden bijgezet.