Megaliet
Een megaliet is een stenen monument. Het woord '"megaliet" is een woord uit het Grieks (mega = groot, lithos = steen) waarmee een groep monumenten wordt aangeduid die uit een of meer grote stenen bestaan. Een megaliet heeft de functie van een heiligdom. Megalieten komen wereldwijd voor, een groot deel stamt uit de neolithische periode. Bij enkele culturen spelen megalieten nog altijd een rol in het dagelijks leven.
Inhoud |
[bewerken] Megalithische cultuur
Er is vaak gedacht dat er in het midden en late neolithicum en de vroege bronstijd een megalithische cultuur zou hebben bestaan, die zich over heel Europa uitstrekte en verantwoordelijk is voor deze monumenten. Nadere beschouwing van de megalieten zelf en de geassocieerde vondsten, leert echter dat het hierbij niet om een volk gaat, maar meerdere. Er heeft dus nooit een megalithische cultuur bestaan, er waren meerdere culturen die met grote stenen bouwden.
Een trilithon of triliet is een structuur bestaande uit twee grote verticale stenen die een derde horizontale steen ondersteunen. De bekendste trilieten zijn die op Stonehenge en die gevonden werden in de megalithische tempels van Malta (gebouwd tussen 3600 en 2500 v.Chr.). Deze bouwwerken zijn ouder dan de piramiden in Egypte (en ook ouder dan Stonehenge). De term wordt verder ook gebruikt om de hunebedden mee aan te duiden. Een van de grootste hunebedden op het Iberisch Schiereiland, gebouwd tussen circa 4000 v.Chr. en 3500 v. Chr., is het Anta Grande do Zambujeiro.
Overigens zijn megalithische monumenten geen Europees verschijnsel. Dolmens (of zeer vergelijkbare monumenten) zijn eveneens in Korea te vinden (deze zijn echter een stuk jonger dan de Europese varianten) en menhirs zijn ook bekend uit Zuid-Amerika. In het zuidwesten van Rusland volgde de Khvalynskcultuur de Samaracultuur op, dit zorgde voor een duidelijke ontwikkeling van de koerganen. De (vaak antropomorfe) koergan steles hebben soms de vorm van obelisken die zijn aangebracht in een dubbele lijn als menhirs. Ook de moai van Paaseiland zijn antropomorf. Tiwanaku en de precolumbiaanse San Agustín cultuur staan eveneens bekend om antropomorfe stenen.
Megalieten, al dan niet fraai bewerkt, waren een onderdeel van de cultuur van het eiland Nias. Er waren grote stenen beelden, stenen zetels voor de hoofden en stenen tafels waaraan recht werd gesproken. Er waren ook grote stenen nodig voor de nagedachtenis van belangrijke overledenen. Bij het oprichten van een dergelijke steen moest een ritueel feest gegeven worden. Dit alles om een edelman in staat te stellen zich bij zijn vergoddelijkte voorouders in het hiernamaals te voegen.
De grootste megaliet van België is de Pierre de Brunehaut (Brunhildesteen, 25e eeuw v.Chr.). In Nederland zijn bijna alle megalithische monumenten verdwenen, op 54 stuks na (zie Lijst van hunebedden in Nederland). De stenen van veel verdwenen monumenten zijn gebruikt voor bebouwing. Zo is het rechthoekig koor (3,75 meter hoog[1], van omstreeks 1200) van de kerk van Odoorn (Drenthe) opgetrokken uit grote behakte granieten zwerfstenen[2] die vermoedelijk van hunebedden afkomstig zijn. De torenonderbouw van de Grote Kerk in Emmen bestaat tot een hoogte van drie meter uit zeer grote, rechthoekig bekapte zwerfkeien. Overigens werden de stenen in het noorden van Duitsland en in Denemarken op een nog grotere schaal gebruikt voor de bouw van (delen van) kerken. Ook werden de stenen gebruikt voor dijkverzwaring en het verharden van wegen en als bijvoorbeeld maalstenen/molensteen[3].
-
Antropomorfe stenen zijn een kenmerk van de San Agustín cultuur, Colombia
-
Een van de megalithische tempels van Ġgantija, Malta
[bewerken] Bescherming
Tegenwoordig worden megalieten (soms) beschermd. In 1982 werd onder een wierde in de buurt van Heveskesklooster bij de aanleg van een industrieterrein nog een hunebed gevonden. Het is gereconstrueerd in Aquariom in Delfzijl. Er staan megalieten op de Werelderfgoedlijst van UNESCO vermeld. Stenen monumenten worden nog altijd bedreigd, zoals de vernietiging van de Boeddha's van Bamyan aantoonde.
Het Ħal Saflieni Hypogeum staat sinds 1980 op de Werelderfgoedlijst en in 1992 besloot de commissie de lijst uit te breiden met vijf andere megalithische tempels: Ħaġar Qim, Mnajdra, Ta' Ħaġrat, Skorba en Tarxien.[4].
Stonehenge, Avebury en bijbehorende plaatsen staan op de lijst sinds 1986. Newgrange is een van de graftombes van het Brú na Bóinne-complex, het werd in 1993 op de lijst geplaatst. In 1995 werd het Archeologisch park San Agustin en het Nationaal Park Rapa Nui (Paaseiland) op de Werelderfgoedlijst geplaatst. De dolmen van Pech-Laglaire (Gréalou) is onderdeel van de pelgrimsroutes in Frankrijk naar Santiago de Compostella, sinds 1998 op de lijst. In 1999 werd het Heart of Neolithic Orkney (Maeshowe, een graftombe; Stones of Stenness, een steencirkel; Ring of Brodgar, een steencirkel; Skara Brae, een nederzetting) op de lijst geplaatst.
De Hunebedplaatsen Gochang, Hwasun en Ganghwa werden in het jaar 2000 opgenomen op de lijst, ook de 33 stenen graven van Sammallahdenmäki en de steencirkels van Senegambia kregen een plaats. In de omgeving van Tiya staan 36 stelae of obelisken die een grote begraafplaats markeren. De leeftijd en culturele oorsprong van de bouwwerken zijn onbekend. Ze vertonen gelijkenis met de (veel oudere en hogere) stelae in Aksum, eveneens in Ethiopië.
De Igeler Säule (de moderne benaming van een 23 m hoog zandstenen grafmonument in het Duitse dorp Igel) en de runenstenen van Jelling staan vermeld op de Werelderfgoedlijst.
[bewerken] Bouwmateriaal
In het noordelijke gebied zijn megalithische monumenten veelal van zwerfkeien gemaakt. In zuidelijker gebieden werd vaak kalk of zandsteen gebruikt, dat zich makkelijker laat bewerken en werden de delen in steengroeven uit de rotsen gehouwen. De tempels van Malta zijn grotendeels van koraal gebouwd. Voor Stonehenge is het materiaal gedeeltelijk over lange afstand aangevoerd en komt waarschijnlijk ook uit een groeve. Andere delen van Stonehenge bestaan uit lokaal materiaal.
[bewerken] Doel van megalieten
Een aantal megalieten bevat ingekraste of gebeitelde figuren (zie ook petroglief). Soms levert dat herkenbare afbeeldingen op van mensen, dieren of gebruiksvoorwerpen, maar even vaak zijn de stenen versierd met schijnbaar willekeurige lijnen of met geometrische figuren. Wat echter het doel van deze afbeeldingen is, is volstrekt onduidelijk (zoals ook bij de Baluachraig Cup and Ring Marks, Kilmichael Glassary Cup And Ring Marks en Cairnbaan Cup And Ring Marks).
-
Spiralen op een steen bij de megalithische tempels van Tarxien, Malta
-
Spiralen op een steen bij de megalithische tempels van Tarxien, Malta
-
Detail van een megaliet, Indonesië, Tropenmuseum
[bewerken] Steles
Wat de steles, grens- en grafstenen betreft, ligt het voor de hand dat de ingekraste inscripties betrekking hebben op de bijbehorende stam of overledene(n), maar lang niet altijd is dat even duidelijk. De megalithische cultuur van de Berbers liet (waarschijnlijk funeraiare) inscripties achter in Tifinagh.
Alleen al het oprichten van de stenen bij bijv. Carnac, aan de kust van Bretagne in Frankrijk en natuurlijk ook Stonehenge vereist van de toenmalige mensen enig technisch inzicht. Ook de plaatsing van deze steenformaties zou met geometrische figuren verband kunnen houden. Het is op zijn minst even curieus als het verschijnsel van de reuzenbeelden op Paaseiland. Veel onderzoek is nog nodig.
-
Een van de drie menhirs van Drizzlewoodcombe bij een stenenrij naar een steenkist, rechts is een grafheuvel te zien, Verenigd Koninkrijk
-
De steles in Anuradhapura
.JPG)
[bewerken] Typen monumenten
| doel | type | vindplaats | datering | culturen | voorbeelden |
|---|---|---|---|---|---|
| Sacrale[5] monumenten | Menhir, (de) Hinkelstein | Bretagne zuidwest-Frankrijk Corsica |
neolithicum, enkele zijn pas in de bronstijd geplaatst | Cardiaal-Impressocultuur | Grand Menhir Brisé Pierre de Brunehaut, Bordastubble Standing Stone, Skellister Standing Stone, Tingwall Standing Stone, Uyea Breck Standing Stone, Nether Largie Standing Stones |
| Alignement | Bretagne Engeland Wales Noord-Duitsland |
neolithicum | Cardiaal-Impressocultuur trechterbekercultuur Grooved ware-cultuur |
Carnac, Hekese bij Osnabrück, Hill o' Many Stanes | |
| Steencirkel | Bretagne Verenigd Koninkrijk Noord-Duitsland Denemarken |
neolithicum | trechterbekercultuur Grooved ware-cultuur |
Pobull Fhinn, Calanais Standing Stones, Temple Wood Stone Circles, Torhouse Stone Circle, Machrie Moor Stone Circles, Moss Farm Road Stone Circle | |
| Recumbent Stone Circle | neolithicum | Loanhead Stone Circle, Easter Aquhorthies Stone Circle, Tomnaverie Stone Circle Circle]]]] | |||
| (en) Henge | Bretagne Verenigd Koninkrijk |
neolithicum tot in de bronstijd | Grooved ware-cultuur | Stonehenge, Avebury, Ballymeanoch, Bluehenge | |
| Steenweg | Bretagne Verenigd Koninkrijk Noord-Duitsland Denemarken |
neolithicum | trechterbekercultuur | ||
| Tempel | Malta | 3600 - 2500 v.Chr. | Ggantijacultuur | Megalithische tempels van Malta | |
| Onduidelijk. | Dolmen[6] | Bretagne Noord-Duitsland Denemarken |
Voornamelijk neolithisch, op sommige plaatsen(o.a. in Sardinië) tot in -600. | ||
| Steenschip | Zweden | 1000 - 400 v.Chr. | Ales stenar
Zweden]] |
||
| Cairn | Psynako 1 | ||||
| Grafmonumenten[7] | Oerdolmen | Noord-Duitsland Denemarken |
ca. -3500 | trechterbekercultuur | |
| Polygonale dolmen | Noord-Duitsland Denemarken |
neolithisch | trechterbekercultuur | ||
| Grote dolmen | Oost-Duitsland Meckelenburg-Vorpommeren |
neolithisch | trechterbekercultuur | ||
| Ganggraf (het "gewone" hunebed) | Drenthe Noord-Duitsland Denemarken |
-3500 - -2000 | trechterbekercultuur | Papeloze kerk, Clava Cairns | |
| Trapgraf | Drenthe, Noord-Duitsland | neolithisch | trechterbekercultuur | Papeloze kerk | |
| Galerijgraf | Frankrijk West-Duitsland |
neolithisch | Wartburgcultuur | ||
| Langgraf | Drenthe Noord-Duitsland |
neolithisch | trechterbekercultuur | Hunebed D-43 bij Emmen | |
| Kamerloze hunebedden (en) mounds | West-Duitsland, Midden-Frankrijk, Verenigd Koninkrijk | neolithisch | trechterbekercultuur, Wartburgcultuur, Cernycultuur, | ||
| Emsländer Kammer | Eemsland | neolithisch | trechterbekercultuur | ||
| Steenkist | Drenthe Friesland Eemsland, Noord-Duitsland Denemarken Zweden |
laat-neolithisch, vroege bronstijd. | trechterbekercultuur, klokbekercultuur | ||
| Chambered Cairn (gekamerde graftombe) | Verenigd Koninkrijk Frankrijk |
neolithisch | Grey Cairns of Camster, Cnoc Freiceadain Long Cairns, Cairn o'Get, Dunchraigaig Cairn, Barpa Langais, Cairn Holy Chambered Cairns, Torrylin Cairn, Cuween Hill Chambered Cairn, Glebe Cairn, Nether Largie Cairns, Ri Cruin Cairn, Unstan Chambered Cairn, Corrimony Chambered Cairn, Wideford Hill Chambered Cairn | ||
| Radgraf | Denemarken Zweden |
vroege bronstijd | |||
| (sv) Röser (of rjör) | Denemarken Zweden |
laat-neolithisch, vroege bronstijd |
[bewerken] Folklore en moderne cultuur
Het is niet verwonderlijk dat de indrukwekkende monumenten aanleiding hebben gegeven tot veel moderne interpretaties. Zo vindt bij Stonehenge elk jaar een bijeenkomst van neopaganisten plaats, zijn deze monumenten zeer geliefd bij wichelroedelopers, die beweren dat ze op leylijnen zijn gebouwd.
Megalieten worden in vrijwel heel Europa in de folklore in verband gebracht met de activiteiten van druïden, tovenaars (Merlijn), elfen, kabouters, feeën, witte wieven, gloeiigen, spoken, geesten en heksen. Ook worden versteende helden, reuzen, of trollen genoemd.
In de stripreeks Asterix worden de menhirs in Bretagne toegeschreven aan de activiteiten van een volslanke Gallische steenhouwer. In Het witte wief speelt een Bloedsteen op het landgoed Kernhem een belangrijke rol.
[bewerken] Zie ook
Bronnen, noten en/of referenties:
- ↑ Encyclopedie van Drenthe - Odoorn
- ↑ Odoorn kerk
- ↑ Oriëntatie op geschiedenis: basisboek voor de vakdocent - De Hunebedden
- ↑ World Heritage Centre - World Heritage List. Geraadpleegd op 2008-09-19.
- ↑ Vele van deze monumenten schijnen een astronomische betekenis te hebben gehad, maar in die tijd was astronomie een evenzeer sacrale bezigheid als een offer brengen aan de goden.
- ↑ Bij sommige dolmen is het twijfelachtig of ze inderdaad ooit als begraafplaats kunnen hebben gediend en zijn waarschijnlijk eerder sacrale monumenten.
- ↑ Dit wordt afgeleid uit vondsten van grafbijgiften. Menselijke overblijfselen zijn echter vrij zeldzaam, wat tot de theorie heeft geleid dat slechts enkelen, nadat hun lijk eerst op natuurlijke wijze tot een skelet was gereduceerd, in een hunebed werden bijgezet.
 |
Zie de categorie Megaliths van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden. |
