Iers

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Iers-Gaelisch/Iers (Gaeilge)
Sprekers 70.000-260.000 als eerste taal, 1.860.000 in totaal
Taalfamilie

Indo-Europees

Alfabet Latijns
Officiële status
Officieel in
Taalorganisatie Foras na Gaeilge
Taalcodes
ISO 639-1 ga
ISO 639-2 gle
ISO 639-3 gle
Portaal  Portaalicoon   Taal
Ierstalig waarschuwingsbord

Iers of Iers-Gaelisch (Gaeilge) is een Keltische taal die gesproken wordt in Ierland.

Het Primitief Iers is bekend uit de vijfde en zesde eeuw door inscripties in het Ogham-alfabet. Vanaf de zesde eeuw zijn er Oudierse glossen, en vanaf 700 een rijke literatuur.

Britse overheersing[bewerken]

De Britse machthebbers vestigden het Engels als enige officiële taal van Ierland. Vanaf de zeventiende eeuw werd de taal teruggedrongen door het Engels. De verboden katholieke kerk steunde het Iers aanvankelijk tegenover het Engels. Maar toen de Britse overheid de katholieke kerk rond 1800 erkende, steunde die kerk het Engels en bekommerde zich weinig meer om het Iers. Tot overmaat van ramp zag de Ierse nationalistenleider Dónall Ó Conaill (Daniel O'Connell) geen toekomst voor het Iers, een taal die hij net als het Engels vloeiend sprak. Hij stimuleerde zijn landgenoten Engels te leren. Op dat moment was het Iers nog altijd de meest gesproken taal in Ierland. Toen rond 1830 de algemene leerplicht werd ingevoerd, bleef het Engels de enige onderwijstaal. Ouders die zelf geen woord Engels spraken, vroegen onderwijzers hun kinderen te straffen als ze op school Iers gebruikten. Zodra die kinderen volwassen waren en zelf kinderen kregen, voedden zij die meestal in het Engels op. Vandaar dat er in korte tijd een geweldige taalverschuiving begon. Tot de Grote Hongersnood van de jaren 1840 bleef het Iers de meerderheidstaal. Pas in de laatste decennia van de 19de eeuw kwam er een tegenbeweging voor het Iers op gang. Met de onafhankelijkheid zette de Ierse regering zich - althans officieel - in voor de herleving van het Iers. In de praktijk was het taalbeleid gebrekkig en halfhartig. Een taaldeskundige omschreef het officiële Ierse taalbeleid als 'gasgeven en tegelijkertijd op de rem gaan staan'. Een ander zei dat de Ierse regeringen vooral anderen Iers wilden laten gebruiken en zelf niet het goede voorbeeld gaven. Zo werd het Iers officieel de eerste taal van het land, maar in 1926 besloot de regering dat zelfs in de nog overwegend Ierstalige gebieden de bestuurstaal Engels moest blijven. Zo droeg ze bij tot de verengelsing van Ierstalige gebieden. Het Iers werd in heel Ierland een verplicht vak, maar het onderwijs Iers was vaak gebrekkig. Bovendien deed de overheid er weinig aan om de taal ook buiten het onderwijs te stimuleren.

Om voor overheidsfuncties in aanmerking te komen, moest officieel elke aspirant-ambtenaar tot 1974 Iers kennen. Al in de jaren 1920 was besloten dat alle nieuwe (!) ambtenaren binnen 5 jaar de Ierse taal moesten beheersen. Maar telkens wanneer het vijfde jaar naderde, werd de termijn verlengd. Zo geschiedde 45 jaar lang, tot 1974! Toen schafte de regering die verplichting af. Maar zelfs als een nieuwe ambtenaar had bewezen de taal goed te beheersen en werd aangenomen, hoefde die in de praktijk zijn Iers meestal nooit meer te gebruiken. (De ambtenaren die tijdens de onafhankelijkheidsverklaring al in dienst waren, hoefden geen Iers te leren, en zij verhinderden de interne verspreiding van het Iers.) Officieel mag iedere Ier zich in zijn contacten met de overheid van het Iers bedienen. Maar elke Ier weet dat zijn/haar zaak dan slechter of langzamer behandeld wordt. (De overheid wijt dan aan een tekort aan Ierstalige ambtenaren, een tekort dat ze zelf heeft veroorzaakt.) Alleen daarom gebruiken zelfs vloeiend Ierstaligen tegenover de overheid liever Engels. Dit halfhartige beleid heeft in hoge mate tot de verdere afkalving van het Iers in Ierland bijgedragen.

De taal heeft in Ierland officieel een beschermde positie: het is de eerste officiële taal van het land. Ondanks deze erkenning hebben slechts weinigen haar ook echt als moedertaal, en kan het Iers zelfs als een potentieel bedreigde taal worden beschouwd. Deze ogenschijnlijke paradox is veroorzaakt doordat het Iers een hele tijd lang wel als tweede taal is onderwezen in een poging de taal nieuw leven in te blazen, maar niet door nieuwe generaties als moedertaal aangeleerd. De status van de taal is dus onveilig, maar wellicht niet uitzichtloos.

Momenteel beleeft het Iers een bescheiden heropleving. De taal wordt op alle (overwegend engelstalige) scholen in de hele Ierse Republiek als tweede taal onderwezen. Daarnaast is de laatste decennia het aantal Ierstalige scholen in het overwegend Engelstalige deel sterk gegroeid, zowel in de Republiek als in Noord-Ierland. Als eerste taal fungeert het Iers met name in het westen van het eiland. Deze "Gaeltacht-regio's" liggen met name in de graafschappen Donegal, Mayo, Galway en Kerry. In heel de republiek wordt ook de bewegwijzering in de twee talen aangeduid. In delen van het schiereiland Dingle - en bij uitbreiding in de hele Gaeltacht - zelfs uitsluitend in het Iers.

TG4 (TG Ceathair; IPA: /tiː dʒiː kʲahəɾʲ/) is een Ierse nationale televisiezender die voornamelijk (vrijwel uitsluitend) in het Iers uitzendt.

Iers werd in juni 2005 tot één van de officiële talen van de Europese Unie aanvaard, met ingang van 1 januari 2007.

Letters[bewerken]

Traditioneel worden de letters naar bomen en struiken genoemd. De namen zijn:

  • ailm - iep
  • beith - berk
  • coll - hazelaar
  • dair - eik
  • eadhadh, eabhadh, edad - esp
  • fearn, fern - els
  • gath, gort - klimop
  • (h)uath - witte meidoorn
  • íodha, idad - taxus
  • luis - lijsterbes
  • muin - wijnrank
  • nuin, nin - es
  • oir, onn - brem
  • peith, pin - dwergvlier
  • ruis - vlier
  • sail - wilg
  • teithne, tinne - gaspeldoorn of hulst
  • ur, úr - sleedoorn

Medeklinkers[bewerken]

De medeklinkers zijn: b, c (uitspraak k), d, f, g, l, m, n, p, r, s, t.

De h komt voor als voorvoegsel bij een woord dat met een klinker begint en in Latijns lettertype om lenitie aan te geven.

De v komt soms in vreemde woorden voor, maar in inheemse woorden wordt deze klank steeds voorgesteld met bh of mh. Staat bh of mh aan het begin van een woord, dan is er sprake van lenitie (of, bij bhf, van eclipsis). Staat bh of mh, elders, dan is er geen sprake van klankverandering.

Broad en slender[bewerken]

Alle medeklinkers kunnen zowel velaar ('broad', 'caol') als palataal ('slender', 'leathan') worden uitgesproken (zie ook palatalisatie). Voorbeelden van zachte (palatale) medeklinkers in het Nederlands zijn sj in sjonge en gn in signaal. In het Iers kan iedere harde velaar op deze manier worden verzacht.

Staan er meerdere medeklinkers achter elkaar, dan zijn ze gezamenlijk 'broad' of 'slender'.

In de orthografie van het Modern-Iers wordt 'slender' aangegeven door een i of e (maar niet ae) voor én achter een medeklinker of groep medeklinkers te plaatsen. De klinkers aan weerszijden van een medeklinker moeten dus altijd overeenkomen ('broad' met 'broad' en 'slender' met 'slender': caol le caol agus leathan le leathan).

Voorbeeld: het woord baile heeft een broad b en een slender l. De uitspraak is /bɑljə/ (of balle, uitgesproken door een Spanjaard).

Mutaties[bewerken]

Lenitie en eclipsis[bewerken]

Afhankelijk van de grammaticale omstandigheden kan de beginletter van een woord veranderen. Er zijn twee soorten consonantmutaties, nl. x-lenitie (een van de vele vormen van lenitie, voorheen aspiratie genoemd) en eclipsis (of nasalering) worden genoemd.

Lenitie wordt weergegeven door een h achter de letter te zetten, of (in het Ierse lettertype) met een punt boven de letter. De spelling ts is hierop een uitzondering.

Eclipsis wordt geschreven door de werkelijke klank vóór de oorspronkelijke letter te zetten. Ook hierop is een uitzondering: ng (men zou de spelling ngg verwachten: oorspronkelijk g, veranderd in ng). Bij een naam komt de werkelijke klank vóór de hoofdletter. Het is dus mogelijk dat de tweede (soms derde) letter van een woord een hoofdletter is: i gCorcaigh (in Cork).

Met enige ervaring kan men eclipsis en lenitie direct herkennen. Dat is belangrijk als men een woord in een woordenboek wil opzoeken.

Voorbeeld:

  • Ongemuteerd: baile, uitspraak /bɑljə/, balje
  • Lenitie: bhaile, uitspraak /wɑljə/, walje
  • Eclipsis: mbaile, uitspraak /mɑljə/, malje

In het woordenboek vindt men alleen baile.

Oorspronkelijk uitspraak   Lenitie uitspraak   Eclipsis uitspraak
spelling broad slender spelling broad slender spelling broad slender
b b bj bh als Nederlandse w v mb m mj
c k (altijd) kj ch Achlaut (als in lachen) Ichlaut (als in Duits ich) gc als g in goal j
d d dj dh als Nederlandse g j nd n nj
f f fj fh wordt niet uitgesproken bhf als Nederlandse w v
g als g in goal j gh als Nederlandse g j ng ng
l l lj l vertoont geen lenitie l vertoont geen eclipsis
m m mj mh als Nederlandse w v m vertoont geen eclipsis
n n nj n vertoont geen lenitie n vertoont geen eclipsis
p p pj ph f fj bp b bj
r r r r vertoont geen lenitie r vertoont geen eclipsis
s s sj sh h h s vertoont geen eclipsis
ts t tj
t t tj th h h dt d dj

†Na lidwoord an verandert s door lenitie niet in sh maar in ts.

Lenitie en eclipsis werden oorspronkelijk voornamelijk veroorzaakt door de eindklank van het voorafgaande woord. Vaak is die eindklank in het moderne Iers verdwenen, maar de lenitie of eclipsis gebleven. De regels voor lenitie en eclipsis, die beschrijven wanneer deze klankveranderingen worden toegepast, zijn zeer uitgebreid.

Woorden die met een klinker beginnen[bewerken]

Begint een woord met een klinker, dan is het mogelijk dat er een h, t of n aan voorafgaat. Bijvoorbeeld: an t-aingeal (de engel). Dankzij het koppelteken ziet de lezer meteen dat er een letter extra staat en dat hij onder aingeal in het woordenboek moet kijken. Begint het woord met een hoofdletter, dan vervalt het koppelteken, bijvoorbeeld Poblacht na hÉireann (Republiek Ierland).

Spraakkunst[bewerken]

Zinsbouw[bewerken]

De standaard woordvolgorde van een Ierse zin is werkwoord-subject-object. De handeling wordt eerst beschreven, dan het onderwerp en daarna andere voorwerpen, zoals het lijdend voorwerp en meewerkend voorwerp. Anders dan in het Nederlands, komt in het Iers het werkwoord dus altijd op de eerste plaats in de zin;

  • Cheannaigh Máire leabhar. "Máire kocht een boek."
  • Feiceann an cailín thú. "Het meisje ziet jou."
  • Thit mé. "Ik viel."

Wanneer er een meewerkend voorwerp is, wordt dit aangegeven met een voorzetsel en komt het achter het onderwerp en lijdend voorwerp te staan;

  • Thug Máire leabhar do Liam. "Máire gaf een boek aan Liam."
  • D'inis Máire scéal dom. "Máire vertelde mij een verhaal."

Wanneer het lijdend voorwerp een voornaamwoord is, komt dat voornaamwoord gewoonlijk aan het einde van zin. Het onderwerp staat altijd direct achter het werkwoord, zelfs als het een voornaamwoord is;

  • Thug Máire do Liam Payne é. "Máire gaf het aan Liam Payne."
  • Thug sí leabhar dom. "Ze gaf mij een boek."
  • Thug sí dom é. "Ze gaf het aan mij."

Een zin kan nog meer informatie bevatten, zoals een tijds- of plaatsbepaling, of andere betrokken voorwerpen. Gewoonlijk komt dit helemaal achteraan. Plaatsbepalingen staan meestal voor tijdsbepalingen;

  • Cheannaigh mé leabhar i mBaile Átha Cliath. "Ik kocht een boek in Dublin."
  • Thit mé inné. "Ik viel gisteren."
  • Cheannaigh mé leabhar i mBaile Átha Cliath inné. "Ik kocht gisteren een boek in Dublin."

Het voornaamwoord als lijdend voorwerp komt nog steeds achteraan;

  • Feiceann an cailín anois thú. "Het meisje ziet je nu."
  • Feicim ar an mbord é. "Ik zie het op de tafel".

Lidwoord[bewerken]

Het Iers kent twee lidwoorden; an en na. An wordt gebruikt voor het enkelvoud, behalve voor de genitief vrouwelijk. Na wordt gebruikt voor het meervoud en voor de genitief vrouwelijk enkelvoud. Het lidwoord veroorzaakt in veel gevallen mutatie.

Bij mannelijke woorden die beginnen met een klinker komt er in de nominatief enkelvoud na an een t- voor;

  • úll "appel" wordt an t-úll "de appel"

Vrouwelijke woorden die beginnen met een medeklinker ondergaan lenitie in de nominatief enkelvoud na an;

  • bean "vrouw" wordt an bhean "de vrouw"
  • sráid "straat" wordt an tsráid "de straat"

Mannelijke woorden die beginnen met een medeklinker ondergaan lenitie in de genitief enkelvoud na an;

  • an bus "de bus (nom.)" wordt an bhus "der bus (gen.)"
  • an siopa "de winkel (nom.)" wordt an tsiopa "des winkels (gen.)"

Vrouwelijke woorden die beginnen met een klinker krijgen in de genitief enkelvoud na na een h-;

  • an oíche "de nacht (nom.)" wordt na h-oíche "des nachts (gen.)"

Woorden in het meervoud die beginnen met een klinker krijgen na na in de nominatief een h-;

  • ainmneacha "namen" wordt na h-ainmneacha "de namen"

Woorden in het meervoud die beginnen met een medeklinker ondergaan eclipsis in de genitief na na;

  • na páistí "de kinderen (nom.)" wordt na bpáistí "der kinderen (gen.)"

Woorden in het meervoud die beginnen met een klinker krijgen n- in de genitief na na;

  • na h-ainmneacha "de namen (nom.)" wordt na n-ainmneacha "der namen (gen.)"

Zelfstandig naamwoord[bewerken]

Elk Iers zelfstandig naamwoord behoort tot één van de twee geslachten; mannelijk of vrouwelijk. Wanneer een zelfstandig naamwoord verwijst naar een persoon of dier, is het geslacht van dat woord over het algemeen het biologische geslacht, maar er zijn uitzonderingen; zo is het grammaticale geslacht van stail (hengst) vrouwelijk en van cailín (meisje) mannelijk. Wanneer er echter met een persoonlijk voornaamwoord verwezen wordt naar het mannelijke woord cailín, zal toch het vrouwelijke voornaamwoord worden gebruikt.

Het geslacht van een woord kan in sommige gevallen afgeleid worden van het woord zelf, maar dit kan lang niet altijd. Zelfstandige naamwoorden die eindigen met een broad-klank zijn vaak mannelijk en zelfstandige naamwoorden die eindigen met een slender-klank zijn vaak vrouwelijk;

Mannelijk Vrouwelijk
cupán "kopje" cill "kerkhof"
ceann "hoofd" cathair "stad"
cat "kat" súil "oog"
bóthar "weg" deoir "traan", "druppel"

Maar er zijn belangrijke uitzonderingen;

Mannelijk Vrouwelijk
im "boter" clann "familie"
cailín "meisje" lámh "hand"

In sommige gevallen is het geslacht van een zelfstandig naamwoord af te leiden uit de uitgang van het woord;

Mannelijk voorbeeld Vrouwelijk voorbeeld
-ín caipín "muts" -óg/-eog fuinneog "raam"
-óir/-eoir múinteoir "leraar" -lann leabharlann "bibliotheek"
-acht acht "wet" -acht Gaeltacht
-éir búistéir "slager" -áil cáil "reputatie"
-án cupán "kopje" -íl feadaíl "het fluiten"
-a mála "zak" -íocht filíocht "poëzie"
-adh geimhreadh "winter"
-aire iascaire "visser"

-acht is een mannelijke uitgang bij woorden van één lettergreep en een vrouwelijke uitgang bij woorden van meer dan één lettergreep.

Externe links[bewerken]

Wikibooks Wikibooks heeft een studieboek over dit onderwerp: Woordenschat en spraakkunst.
Wikipedia-logo-v2.svg Zie de Ierse uitgave van Wikipedia.