Enschede
Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
.svg)
Enschede (
uitspraak (info·uitleg)) (Nedersaksisch: Eanske) is een stad en gemeente in Twente, in het zuidoosten van de Nederlandse provincie Overijssel.
De gemeente telt 156.045 inwoners (31 dec. 2008, bron: CBS) en de stad 131.500 inwoners (2008). Enschede is daarmee de grootste stad van Overijssel en de veertiende stad naar inwoneraantal van Nederland. De gemeente Enschede maakt deel uit van de plusregio 'Regio Twente' en van de 'EUREGIO'.
Inhoud |
[bewerken] Naam
De naam gaat volgens de meest gangbare verklaring terug op 'An die Schede' (Aneschedhe, 1118); het Oudsaksische scethia betekende 'scheiding' of 'grens', waarmee in dit geval waarschijnlijk verwezen werd naar een moerassig grensgebied. Thans dicht bij de Nederlands-Duitse staatsgrens gelegen kan Enschede deze naam nog altijd betekenisvol dragen.
[bewerken] Geschiedenis
[bewerken] Middeleeuwen
Enschede ontstond in de vroege middeleeuwen als agrarische nederzetting rond een klein kasteel. Gelegen op de zuidflank van een stuwwal en aan de route van Deventer naar Münster en Osnabrück, ontwikkelde het dorp zich gestaag. Omstreeks 1300 kreeg Enschede stadsrechten, die in 1325 door de Utrechtse bisschop Jan III van Diest werden bevestigd. Het oudst bekende zegel van de stad vertoont de beeltenis van de parochieheilige, de Heilige Jakobus de Meerdere. Dit zegel is tot aan de Münsterse oorlog (1666) in gebruik geweest. De stad werd omringd met een ovale dubbele grachtengordel en een aarden wal met palissade.
Toen Enschede in 1325 stadsrechten kreeg, verleende de bisschop van Utrecht ook het recht om de nederzetting te versterken. Voor 1325 was Enschede echter al omgeven door een gracht, de zogenaamde Stadsgraven. De twee bruggen over die gracht, de Veldbrug (in de huidige Marktstraat) en de Esbrug (in de Langestraat, ter hoogte van de Hofpassage) waren al voor 1300 versterkt door poorten: de Veldpoort en de Espoort, respectievelijk. Verder lag er binnen de gracht, ten oosten van de Oude Kerk, de Burcht van Enschede, waar tot ver in de dertiende eeuw de heren van Enschede woonden. De Burcht was zelf ook omgeven door een brede gracht, de Borggraven, die in verbinding stond met de Stadsgraven.
In 1465 gelastte de bisschop de burgers van Enschede een houten omheining rondom de stad aan te leggen. De palissade werd gebouwd op een wal die gelegen was tussen de oude Stadsgraven en een nieuwe buitengracht. Om de stad schadeloos te stellen schonk de bisschop een stuk woeste grond buiten de Veldpoort, de zogenaamde Stadsmaten of Stadsweide. Een kleine dertig jaar later werd er aan de noordkant van de stad een bolwerk opgericht, wellicht met materiaal afkomstig van de burcht die rond dezelfde tijd gesloopt werd.
[bewerken] Nieuwe tijd
In 1518 werd de stad door de Geldersen op de bisschop veroverd. Zij maakten de vestingwerken met de grond gelijk. De constante uitvallen van bisschoppelijke bendes vanuit Oldenzaal noopten echter tot een nieuwe versterking van Enschede. In 1523 werd de vesting herbouwd en werd op de Markt het zogenaamde Blokhuis opgericht dat bijna het gehele toenmalige plein besloeg.
Toen prins Maurits op 18 oktober 1597 tijdens de inname van de stad voor de poorten verscheen gaf de stad zich echter zonder slag of stoot over. De vesting en de omwallingen van Enschede waren op dat moment slecht verzorgd en de staten van Overijssel waren al tijden niet meer van plan om te investeren in de vervallen stadswallen. Hoewel Maurits de oude rechten van Enschede bevestigde, verordonneerde hij wel het ontmantelen van de vesting. De wal werd gebruikt voor het dempen van de Buitengracht. De binnengracht bleef, zij het versmald, bestaan, evenals de twee poorten. De militaire rol van Enschede was met het dempen van het laatste stuk Buitengracht in 1600 uitgespeeld.
[bewerken] Recente geschiedenis
De stad bleef relatief onbetekenend tot in de achttiende eeuw toen de textielnijverheid tot ontwikkeling kwam. Na de onafhankelijkheid van België in 1830 werd de textielindustrie in Twente sterk gestimuleerd door het Rijk, Enschede ontwikkelde zich tot hoofdplaats van deze nijverheid. De derde stadsbrand van 1862 (de eerste was in 1517, de tweede in 1750), waarbij nagenoeg de hele stad werd verwoest, zorgde ervoor dat deze ontwikkeling in een stroomversnelling terecht kwam.
Enschede groeide uit tot het belangrijkste centrum van textielproductie in Nederland. De bevolking van de textielstad vervijfvoudigde tussen 1870 en 1900. Textielfamilies als Van Heek, Ter Kuile, Jannink, Blijdenstein en Menko vormden een machtige oligarchie die een duidelijk stempel drukte op de stedelijke samenleving. De textiel heeft veel sporen nagelaten, onder andere in de vorm van voor die tijd zeer moderne woonwijken. Een belangrijk voorbeeld daarvan is de Krim (1861), de eerste wijk gebouwd voor arbeiders die omstreeks 1900 werd verwaarloosd en vervolgens rond 1914 werd afgebroken. Ook het tuindorp Pathmos (1924) en de wijk de Laaresch (1930) en een aantal stadsparken zijn voorbeelden van stadsobjecten die door textielfabrikanten zijn aangelegd.
In 1891 gaf de sociaal bewogen priester en parochievicaris Alfons Ariëns in Enschede de aanzet tot de ontwikkeling van de katholieke arbeidersbeweging in Oost-Nederland.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd Enschede andermaal zwaar getroffen. Op 10 oktober 1943 en 22 februari 1944 werd het gebombardeerd door geallieerde vliegers die meenden een stad in Duitsland in het vizier te hebben. Overigens was Enschede een positieve uitzondering in Nederland: meer dan de helft van de Joodse inwoners heeft de oorlog overleefd. Landelijk was dit een kwart.
[bewerken] Na de oorlog
De meeste van de grote fabriekscomplexen zijn in de jaren 70 en 80 gesloopt, enkele zijn gerenoveerd en kregen een nieuwe bestemming. Zo werden in de voormalige fabrieken van Jannink en van Van Heek woningen gerealiseerd. Daarnaast werd een deel van het Jannink-complex tot museum omgebouwd. Na het verdwijnen van de textielindustrie in de jaren 60 en 70 ontwikkelde Enschede zich tot dienstencentrum. Op 14 september 1963 opende de nieuwe Technische Hogeschool Twente (later Universiteit Twente) haar deuren. Ook is er een aantal belangrijke zorginstellingen gevestigd, onder meer het Medisch Spectrum Twente (MST) en revalidatiecentrum Het Roessingh. De binnenstad werd vanaf de jaren 80 gerevitaliseerd door de aanleg van een autovrij stadserf en het invullen van vrijgekomen industrieterreinen met woningen, winkelcentra en kantoren.
Enschede vormt ruimtelijk gezien met Hengelo, Borne en het Duitse Gronau (Westfalen) een agglomeratie met bijna 400.000 inwoners. In de jaren 90 werden er plannen ontwikkeld om de gemeenten Enschede, Hengelo en Borne samen te voegen tot één gemeente Twentestad. In 2000 werd van dat plan afgezien, vooral omdat een in Hengelo gehouden referendum had uitgewezen dat er zo goed als geen draagvlak onder de plaatselijke bevolking bestond. Sinds 2001 werd intensiever samengewerkt tussen de gemeenten Enschede, Hengelo, Borne en Almelo, als Netwerkstad Twente. De Netwerkstad werkt samen met Münster en Osnabrück in de Stedendriehoek MONT (Münster, Osnabrück, Netwerkstad Twente).
[bewerken] Vuurwerkramp
Op 13 mei 2000 vond de vuurwerkramp plaats, waarbij de woonwijk (Roombeek) werd verwoest. Er vielen 23 doden (onder wie vier brandweerlieden) en bijna duizend gewonden. In oktober 2000 werd begonnen met het bouwrijp maken van een deel van het rampgebied. Op 1 mei 2001 gaf burgemeester Jan Mans het officiële startsein voor het eerste wederopbouwproject. De wederopbouw is anno 2009 bijna voltooid.
[bewerken] Stadsdelen
 |
 |
 |
 |
 |
 |
De gemeente Enschede is verdeeld in vijf stadsdelen[1]:
- Stadsdeel Centrum (o.a. Centrum, Het Zeggelt, Lasonder, De Bothoven)
- Stadsdeel Noord (o.a. Lonneker, Deppenbroek, Bolhaar, Mekkelholt, Roombeek)
- Stadsdeel Oost (o.a. Wooldrik, Velve-Lindenhof, De Eschmarke, ’t Ribbelt, Stokhorst, Dolphia, ’t Hogeland, Glanerbrug)
- Stadsdeel Zuid (Wesselerbrink, Helmerhoek, Stroinkslanden)
- Stadsdeel West (Boswinkel, Ruwenbos, Twekkelerveld, Pathmos, Stadsveld, ’t Zwering, ’t Havengebied, De Marssteden, Boekelo, Usselo, Twekkelo)
[bewerken] Bezienswaardigheden
[bewerken] Gebouwen
- De middeleeuwse, thans hervormde, Grote Kerk (midden op de Oude Markt)
- De rooms-katholieke parochiekerk van de heilige Jacobus de Meerdere, Oude Markt
- Het stadhuis (Langestraat; ontworpen door Gijsbert Friedhoff, gebouwd tussen 1930 en 1933)
- De Twentse Schouwburg (Langestraat 49; kleine zaal uit 1889; grote zaal uit 1953), sinds eind 2008 niet meer in gebruik als schouwburg (zie Nationaal Muziekkwartier)
- Het Elderinkshuis (De Klomp; gebouwd 1783)
- Het Rijksmuseum Twenthe (Lasondersingel)
- De Synagoge (Prinsestraat; ontworpen door Karel de Bazel; gebouwd in 1927-1928)
- De parochiekerk H. Paulus met priorij Congregatie van Sint-Jan, in arbeidersstijl, Weegschaalstraat
- De ambachtsschool (Boddenkampsingel)
- Voormalig kantoor van de Twentsche Bank (Hoedemakersplein)
- Villa Schuttersveld (Hengelosestraat; gebouwd in 1834)
- HTS Toren (Boulevard 1945; gebouwd in 2007), met 101,4 meter het hoogste gebouw in Enschede
- De Syrisch-orthodoxe Kerk van de heilige Mor Kuryakos (Wesselerbrinklaan 110; gebouwd in 1998)
- Hogere Textiel School De Maere (Ripperdastraat; ontworpen door W.K. de Wijs; in gebruik genomen op 12 september 1922)
- Kantonrechtbank (Molenstraat 23; origineel ontworpen door Willem Cornelis Metzelaar, gebouwd in 1903; nieuwe gedeelte door Jo Janssen, gebouwd in 2002)
 zie ook Lijst van rijksmonumenten in Enschede |
[bewerken] Beeldhouwwerken
In Enschede zijn meerdere beelden geplaatst, waaronder een aantal van stadsbeeldhouwer Gooitzen de Jong.
| Zie ook Beelden in Enschede |
[bewerken] Cultuur
[bewerken] Musea
[bewerken] Muziek (1900-1985)
Karakteristiek voor de muziekcultuur is de Duits-Nederlandse relatie, die ontstond door de samenwerking in het grensgebied en de in de negentiende en twintigste eeuw dominante textielindustrie. Vooral tijdens de periode van ommekeer na de Eerste Wereldoorlog ontwikkelde zich in Gronau en Enschede een nauwe Duits-Nederlandse culturele samenwerking, die steeds belangrijker werd via strijkkwartetten, salonorkesten en hot dance muziekkapellen tot en met symfonieorkesten en een operettegezelschap ("Enschedesch Opera en Operette Gezelschap") met eigen opvoeringen. Gelijktijdig hiermee vond ook de jazz vanaf 1920 enthousiaste aanhangers.
De drie grote concertpodia voor klassieke muziek in Enschede - het Muziekcentrum, de Twentse Schouwburg en de Grote Kerk opereren sinds september 2002 onder de naam Podium Twente. Er is een gevarieerd aanbod van concerten, theater, jeugd- en jongeren-voorstellingen en dergelijken te bezoeken.
[bewerken] Uitgaansleven
Enschede heeft zoals veel studentensteden een levendig uitgaansleven. Met name op de Oude Markt en in de zijstraten hiervan zijn veel uitgaansgelegenheden te vinden. Voorbeelden daarvan zijn de populaire 'Skihut', de 'Poort van Kleef', discotheek 'Lunatic', 'Aspen Valley', Revelation en de 3 gezusters. Enschede bezit eveneens een poppodium, genaamd Atak.
[bewerken] Muziekkwartier
In november 2008 opende het Nationaal Muziekkwartier zijn deuren in Enschede. Een nieuw groot theater, poppodium Atak, het ArtEZ Conservatorium, het Orkest van het Oosten, de Muziekschool Twente, de Nationale Reisopera en Podium Twente zullen zich vestigen in dit dominante gebouw tegenover het Centrale Station in Enschede. Er komt een nieuw groot plein, het Willem Wilminkplein. Het plein sluit aan op de binnenstad en de Oude Markt.
[bewerken] Onderwijs
Enschede huisvest een universiteit (Universiteit Twente of UT), een conservatorium, een kunstacademie (AKI), een hogeschool (Saxion Hogeschool) en meerdere ROC-locaties.
[bewerken] Sport
Enschede kent de op een na oudste marathon van Europa, en de oudste marathon van Nederland: de Marathon van Enschede. Deze wordt jaarlijks gelopen sinds 1991. De marathon is grensoverschrijdend, want het parcours loopt door het Duitse Gronau.
Jaarlijks is Enschede de finishplaats van de Batavierenrace. De Batavierenrace is 's Werelds grootste estafetteloop met achteraf het grootste studentenfeest van de Benelux. De race loopt van Nijmegen naar Enschede. Jaarlijks doen er meer dan 8000 studenten uit heel Nederland mee aan dit evenement.
De Enschedese betaald voetbalclub FC Twente komt uit in de Eredivisie, Nederlands hoogste competitie.
[bewerken] Accommodaties
Sinds 2008 beschikt Enschede over een 400-meter-ijsbaan: IJsbaan Twente. Dit is de tweede volledig overdekte 400-meterbaan van Nederland na Thialf in Heerenveen. De Grolsch Veste is de thuishaven van FC Twente en heeft een capaciteit van 24.000 toeschouwers.
[bewerken] Gemeentebeleid
Evenals in 2007 werd Enschede in september 2008 tijdens het congres van Vereniging Sport en Gemeenten in Emmen uitgeroepen tot 'Sportgemeente van het jaar'. Het thema van de verkiezing was 'Sport dichtbij' Laagdrempelig sport- en beweegaanbod op buurt- of wijkniveau. Naast een beoordeling op dit thema, vormden de sportinfrastructuur, financiën, (top)sportbeleid, participatie en accommodaties ook belangrijke beoordelingsonderwerpen.
[bewerken] Verkeer en vervoer
[bewerken] Auto
Enschede kent een volledige ringweg met een lengte van ongeveer 8 km die als hoofdader van de stad fungeert. Enschede heeft aansluiting op het rijkswegennet door middel van de A/N35 en de N18. Onder en aan de rand van het centrum zijn verschillende parkeergelegenheden, waarvan de bekendste en grootste de Van Heekgarage is, die zich onder het Van Heekplein bevindt. Het is de grootste ondergrondse parkeergarage van Nederland met een capaciteit van 1.650 auto's[2].
[bewerken] Trein
Station Enschede is sinds 2001 een 'dubbel eindstation'. Er is aan de ene kant een rechtstreekse verbinding met Luchthaven Schiphol, Den Haag, Rotterdam en Zwolle en aan de andere kant tegenwoordig weer met Münster en Dortmund. In beide gevallen is Enschede het eindstation. De treinen richting Duitsland worden verzorgd door de DB Regio en PE Arriva, waarvan een gedeelte kort grensverkeer is. De overige verbindingen naar bestemmingen in Nederland worden verzorgd door de Nederlandse Spoorwegen.
Station Enschede Drienerlo ligt in het B&S park, vlakbij de Universiteit Twente en De Grolsch Veste en wordt veelvuldig gebruikt door studenten en voetbalfans.
Station Enschede De Eschmarke ligt in de vinex-wijk de Eschmarke. De treinen van/naar Duitsland stoppen ieder half uur bij dit station.
Ook het Enschedese dorp Glanerbrug heeft een eigen treinstation genaamd Station Glanerbrug. Ook deze halte worden aangedaan door de treinen van/naar Duitsland.
Vroeger had Enschede ook nog een rechtstreekse verbinding met Boekelo-Haaksbergen en Oldenzaal (Spoorlijn Boekelo - Oldenzaal EO) en met Ahaus (Spoorlijn Enschede-Zuid - Ahaus (Zuiderspoor)) maar deze lijnen zijn beide opgeheven. Verder had Enschede nog twee stations: station Enschede-Noord en station Enschede-Zuid.
[bewerken] Bus
Enschede heeft een uitgebreid busnetwerk verzorgd door Connexxion en Syntus, onder de naam Twents. Er zijn de afgelopen jaren meerdere busbanen gerealiseerd, die het openbaar vervoer, en ook de hulpdiensten, sneller en efficiënter door de stad moeten leiden.
[bewerken] Tram
Enschede heeft vroeger een tramdienst gekend die door de TET werd verzorgd. De nieuw aangelegde busbanen in Enschede zijn zo aangelegd dat er de mogelijkheid is rails op te leggen, voor de eventuele terugkeer van de tram in Enschede.
[bewerken] Vliegtuig
Op acht kilometer van de stad ligt Enschede Airport Twente. Na sluiting van de militaire basis is de toekomst van de luchthaven zeer onzeker. In afwachting op wat komen zal, wordt de luchthaven op dit moment (oktober 2008) niet voor lijn- of chartervluchten gebruikt. Eind juni 2008 werd bekend gemaakt dat 26 bedrijven zich willen vestigen als de luchthaven compact wordt in een groene omgeving. Veel inwoners en bezoekers van Enschede en omgeving maken thans gebruik van Luchthaven Münster-Osnabrück, die vanuit Enschede sneller te bereiken is dan Luchthaven Schiphol en die tevens op Nederlanders is ingespeeld.
[bewerken] Water
Enschede heeft een haven aan een eindpunt van het Twentekanaal. Ook lopen er enkele beken door de stad. Momenteel zijn de gemeente en het Waterschap Regge en Dinkel bezig om de negen kilometer lange Roombeek weer bovengronds te laten stromen. Deze beek begint bij voetbalvereniging Vosta en loopt door de herbouwde wijk Roombeek en stroomt vervolgens door het G.J. van Heekpark. Andere beken in Enschede zijn:
- Heutinkbeek
- Bruninksbeek
- Glanerbeek
- Rutbeek (gelijknamig met het Recreatiepark Het Rutbeek)
- Teesinkbeek
- Houwbeek
[bewerken] Bekende Enschedeërs
| Zie lijst van Enschedeërs voor het hoofdartikel over dit onderwerp. |
- Alfons Ariëns (1860-1928), priester en grondlegger van de katholieke arbeidersbeweging
- Jan Cremer (20 april 1940), schrijver en schilder
- Jacobus Joännes van Deinse (6 januari 1867 - 24 februari 1947), regionalist
- Henk Kesler (9 maart 1949), advocaat en directeur betaald voetbal KNVB
- Gerard Tebroke (1949-1995), atleet
- Willem Wilmink (25 oktober 1936 - 2003), dichter en schrijver
- Ad van den Berg (31 januari 1954), rockgitarist en schilder
[bewerken] Externe links
- Officiële website - Gemeente Enschede
- Enschede-Stad: Stedenbouw & Architectuur
- Geschiedenis van Enschede, Erwin Scholten, Enschede, 2001
Bronnen, noten en referenties
|
| Gemeente Enschede |  |
|---|---|
|
Stad: Enschede Dorpen: Boekelo · Glanerbrug · Lonneker · Usselo Buurtschappen: Goorseveld · Twekkelo Stadsdelen: Centrum · Noord · Oost · West · Zuid Woonwijken: Boddenkamp · Bolhaar · Boswinkel · De Bothoven · Deppenbroek · Dolphia · De Eschmarke · 't Getfert · Helmerhoek · Hogeland · Horstlanden-Veltkamp · Laares · Lasonder · Mekkelholt · Pathmos · ’t Ribbelt · Roombeek · Ruwenbos · Stadsveld · Stokhorst · Stroinkslanden · Twekkelerveld · Campus UT · Varvik · Velve-Lindenhof · Wesselerbrink · Wooldrik · Het Zeggelt · 't Zwering Bedrijventerreinen: B&S Park · Euregio · De Groote Plooy · Havengebied · Josink Es · De Reulver · Marssteden |
| Provincie Overijssel |  |
|---|---|
|
Almelo · Borne · Dalfsen · Deventer · Dinkelland · Enschede · Haaksbergen · Hardenberg · Hellendoorn · Hengelo · Hof van Twente · Kampen · Losser · Oldenzaal · Olst-Wijhe · Ommen · Raalte · Rijssen-Holten · Staphorst · Steenwijkerland · Tubbergen · Twenterand · Wierden · Zwartewaterland · Zwolle Steden en dorpen · Voormalige gemeenten · Nederland · Provincies · Gemeenten |
