Hertogdom Gelre

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Hertogdom Gelre
Land binnen het Heilige Roomse Rijk (1339-1648)
Deel van Gulik-Kleef-Berg (1538-1543)
Gewest van de Habsburgse Nederlanden (1543-1648)
Eén der Zeven Verenigde Nederlanden (1648-1795)
 Graafschap Gelre
 Graafschap Zutphen
1339–1795 Verenigde Hertogdommen Gulik-Kleef-Berg 
Departement van de Rijn 
Departement van de Oude IJssel 
Departement van de Dommel 
Spaans-Gelre 
Gelre Gulik coat of arms.svg
(Details)
Kaart
Het Hertogdom Gelre en het Graafschap Zutphen rond 1350.
Het Hertogdom Gelre en het Graafschap Zutphen rond 1350.
Algemene gegevens
Hoofdstad Geldern (1096-1347)
Nijmegen (1347-1543)
Arnhem (1543-1795)
Regering
Regeringsvorm hertogdom
Dynastie Huis Gelre (1339-1371)
Huis Gulik (1383-1423)
Huis Egmont (1423-1473)
Huis Valois-Bourgondië (1473-1493)
Huis Egmont (1493-1538)
Huis van der Mark (1538-1543)
Huis Habsburg (1543-1648)
geen (1648-1747)
Huis Oranje-Nassau (1747-1795)
Staatshoofd hertog
Plv. staatshoofd stadhouder

Het hertogdom Gelre, in 1339 officieel Hertogdom Gelre en Graafschap Zutphen genoemd,[1][2] zo onder meer ook nog in 1675,[3] is een voormalig hertogdom in het Nederlands-Duitse grensgebied waar de grote rivieren Rijn, Waal, IJssel en Maas enigermate bij elkaar komen. In plaats van Gelre werd (als gevolg van d-epenthese) later Gelder gezegd, de vorm die gebruikt wordt in woordafleidingen als Gelders en Gelderland. [4]

Naam[bewerken]

Vorm[bewerken]

De eerste vermelding van de plaatsnaam Gelre in een oorkonde is uit het jaar 812. De schrijfwijze vertoonde diverse varianten: Gelre, Gielra, Gellero, Gelera en dergelijke. De naamsvarianten met een ingevoegde /-d-/ zijn jonger dan die van Gel(le)re.

Betekenis[bewerken]

Gellere (997), Gellera (1104/1105), Geldren (1167) stond oorspronkelijk wellicht voor een verhoogd gelegen nederzetting aan het drassige riviertje de Niers, of anders zou Gellera een afsnijding van de Niers geweest kunnen zijn.

Geografie[bewerken]

Het historische hertogdom omvatte aanzienlijk meer dan de huidige provincie Gelderland in het huidige Nederland. Het omvatte een groot deel van het huidige Nederlands Noord-Limburg en strekte zich in het zuidoosten voor een iets kleiner gedeelte ook uit in de naburige, thans Duitse regio van de Nederrijn, namelijk bij de rivier de Niers.

Vier kwartieren[bewerken]

Gelre was verdeeld in vier kwartieren, samen vormden zij de Staten van de Kwartieren:

  1. het kwartier van Nijmegen (tussen de grote rivieren);
  2. het kwartier van Veluwe (ook wel: van Arnhem);
  3. het kwartier van Zutphen (het graafschap Zutphen);
  4. en Opper-Gelre (ook wel: van Roermond)[5] [6] [7], met de steden Gelder (het huidige Geldern) Roermond en Venlo. Dit gebied wordt meestal het Overkwartier van Gelre of Gelder genoemd (naar het Duitse Oberquartier).

De eerste drie kwartieren waren gelegen in de huidige provincie Gelderland. Opper-Gelre omvatte het noordelijk deel van de huidige Nederlandse provincie Limburg, inclusief Venlo en Roermond, en het aangrenzende gebied in Duitsland rond het stadje Geldern of in het Nederlands Gelre (Gelder, Gelderen), waaraan het hertogdom Gelre en het latere Gelderland hun naam te danken hebben.

Hertogdom Gelre rond 1350

In de middeleeuwen was Gelre een zelfstandig en belangrijk hertogdom. De zelfstandigheid eindigde definitief in 1543. De noordelijke kwartieren (Neder-Gelre) aan de ene kant en het zuidelijke Opper-Gelre aan de andere kant vormden geografisch geen aaneengesloten geheel. Het hertogdom Kleef vormde een wig tussen de noordelijke en de zuidelijke gebiedsdelen. Ook politiek gingen beide gewesten een gescheiden weg. Tijdens de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden vormde het noordelijke deel een van de zeven gewesten. Opper-Gelre was daarentegen deel van de Zuidelijke Nederlanden.

Het hertogdom en het daarmee verbonden graafschap Zutphen omvatte enerzijds het gebied van de huidige provincie Gelderland en anderzijds het noorden van Limburg (met onder meer Venlo, Venray en Roermond), evenals het aangrenzende zuidelijk deel van de Duitse kreis Kleef. In dit tweede landsdeel, en wel aan de huidige Duitse kant, lag ook het stamoord Geldern. Ook in het huidige Noord-Brabant heeft Gelre bezittingen gehad, zoals het dorp Geldrop.

Het oorspronkelijke zuidelijke gebied lag gescheiden van het later verworven noordelijke, dat de huidige provincie Gelderland omvatte samen met Kleef en Emmerik. Het zuidelijke dat nu in Limburg en Noordrijn-Westfalen ligt, werd sindsdien Opper-Gelre of Overkwartier genoemd. De andere gebieden zouden bijgevolg als Neder-Gelre aangeduid kunnen worden, maar die term is nooit in gebruik geweest.

Geschiedenis[bewerken]

Frankische tijd[bewerken]

De streek rond Gelre werd oorspronkelijk bewoond door Germaanse stammen zoals de Chatten, en later door Franken. In de Frankische tijd was het een deel van het Koninkrijk Austrasië en vervolgens van het Frankische Rijk. Onder Karel de Grote is de thans Gelderse stad Nijmegen een palts geweest.

Na het uiteenvallen van het Frankische Rijk, bij de dood van Lodewijk de Vrome in 843, behoorde de streek tot het Hertogdom Lotharingen en pas na het Verdrag van Meerssen in 870 tot het Oost-Frankische Rijk, of later het Heilige Roomse Rijk.

Dynastieën[bewerken]

Huis Gelre[bewerken]

Nadat Gelre een hertogdom was geworden, ontbrandde onder Reinald III de strijd tussen de Heeckerens, gesteund door Reinald, en de Bronckhorsten, gesteund door Reinalds broer Eduard. Bij de slag van 1361 wordt Reinald gevangengenomen en Eduard wordt hertog. Tien jaar later wordt Eduard vermoord, en wordt Reinald hersteld, maar deze sterft nog in hetzelfde jaar. Hiermee is het Huis Gelre uitgestorven.

Huis Gulik[bewerken]

Reinalds dochter Maria was getrouwd met de hertog van Gulik. Toen hertog Reinald III in 1371 stierf zonder mannelijke erfgenaam, volgde de Eerste Gelderse Successieoorlog. Deze leidde er in 1383 toe dat Maria's zoon Willem III van Gulik hertog werd. Vanaf 1393 was hij tevens hertog van Gulik. In 1402 stierf hij kinderloos en kwam Gelre in handen van zijn broer Reinald IV. Nadat ook deze kinderloos was gestorven in 1423, werden Gelre en Gulik weer gescheiden.

Huis Egmont[bewerken]

Edelen en steden erkenden een achterneef van Reinald, Arnold van Egmond als opvolger (1423-1465). Deze raakte verwikkeld in een strijd met zijn zoon Adolf. Hij werd op zijn slot in Grave overrompeld en in Buren gevangengezet. Adolf nam het bewind over.

Bourgondisch[bewerken]

In 1473 kwam Gelre in handen van de Bourgondische hertog Karel de Stoute. Nadat deze in 1477 was overleden werd hij opgevolgd door zijn enige dochter Maria van Bourgondië. Zij huwde in hetzelfde jaar met Maximiliaan I van Oostenrijk. Hun zoon Filips de Schone kreeg in 1482 Gelre in handen.

Weer zelfstandig[bewerken]

Tegen deze 'buitenlandse' overheersing bleef verzet bestaan en in 1493 werd Gelre weer zelfstandig. Onder Karel van Gelre verzette het hertogdom zich succesvol tegen de Habsburgse hegemonie in de Nederlanden.

Gelderse oorlogen[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Gelderse Oorlogen voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

In 1502 raakte Gelre opnieuw verzeild in een conflict met het Hertogdom Bourgondië (dat later Habsburgs werd). Karel van Gelre slaagde er bijna in een rijk te stichten in de oostelijke helft van het huidige Nederland, maar de Bourgondische legers verhinderden dit en onderwierpen stukje bij beetje het Gelderse rijk in opbouw.

Weer Guliks[bewerken]

Na het overlijden van Karel van Gelre werd hertog Willem van Kleef en Gulik tevens hertog van Gelre. Ook hij verzette zich tegen de Habsburgse heerser Karel V, maar moest bij het Traktaat van Venlo in 1543 Gelre afstaan aan Karel V.

Habsburgs[bewerken]

Vanaf dat moment maakte Gelre deel uit van de Habsburgse Nederlanden.

Stadhouders[bewerken]

Vanaf de Bourgondische tijd werden stadhouders aangesteld die namens de landsheer het hertogdom bestuurden:

In dienst van de Bourgondiërs:

In dienst van de Habsburgers:

In dienst van de Staten-Generaal:

Splitsingen[bewerken]

Als gevolg van de Tachtigjarige Oorlog werd Gelre gesplitst. De drie noordelijke kwartieren namen deel aan de Unie van Utrecht (1579) en gingen later als Gelderland deel uitmaken van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.

Het Overkwartier of Opper-Gelre bleef in Spaanse handen maar na de Vrede van Utrecht in 1713 werd ook dit gebied verder gesplitst:

Bij het Verdrag van Wenen van 1815 kwam het westelijk deel van Pruisisch Opper-Gelre weer bij het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, evenals Staats-Opper-Gelre (Venlo) en Oostenrijks Gelder (Roermond). Al deze delen van het vroegere Overkwartier gingen toen op in de grote provincie Limburg. De noordelijke kwartieren werden opnieuw de provincie Gelderland.

Wapen[bewerken]

Het Gelderse wapen is in de loop van de geschiedenis enkele malen veranderd[8].

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]

Noten
  1. Geschiedenis van Gelderland op:geldersarchief.nl
  2. Gedenkwaardigheden uit de geschiedenis van Gelderland: deel. Reinald III. en ... Isaak Anne Nijhoff: books.google.nl
  3. In Gelderland boden de Staten in dat jaar aan stadhouder Willem III de titel van hertog aan, die hij noodgedwongen moest weigeren na zeer negatieve reacties van Zeeland en de stad Amsterdam; ook hier moest hij genoegen nemen met het stadhouderschap. Zie: rijksmuseum.nl
  4. De nogal gekunstelde naam Gelredome voor het voetbal- en evenementenstadion in Arnhem grijpt daarentegen weer terug op de vroeg-middeleeuwse vorm.
  5. website: overkwartiervangelre.nl
  6. website: geldersarchief.nl
  7. website: http://www.voorouderslimburg.nl/roermondhabets.htm voorouderslimburg.nl
  8. Het wapen van Gelderland: ngw.nl