Opper-Gelre

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Opper-Gelre tussen 1473 en 1713
Het Gelders Overkwartier op een kaart uit 1664 (Oosten is bovenkant)
Praalgraf van Graaf Gerard IV van Gelre en Margaretha van Brabant in de Munsterkerk, Roermond
Gelre in 1477.
Opper-Gelre binnen de Zuidelijke Nederlanden van 1559 tot 1609.

Opper-Gelre was een van de vier kwartieren en tevens het stamgebied van het hertogdom Gelre. Het gebied wordt meestal het Overkwartier van Gelre of Gelder genoemd, naar het Duitse Oberquartier. Thans is de streek verdeeld over de provincie Limburg en de Duitse regio Niederrhein, met name in de huidige Kreis Kleve.

Naam[bewerken]

De Nederland provincie Gelderland verwijst in haar naam naar de stad en het vroegere land van Gelre. Deze provincie is de opvolger van het historische hertogdom Gelre (ook: Gelder, Gelderen), dat rond de stad Gelder is ontstaan. Ter onderscheiding van dit noordelijke (dus eigenlijk Neder-)Gelre, dat wel tot de bezittingen van hertogdom behoorde, maar er geografisch niet mee verbonden was, werd het zuidelijke stamgebied van het hertogdom aangeduid als Opper-Gelre, Overkwartier, (Over)kwartier van Roermond en later Spaans Gelre[1].

Ambten van het Overkwartier[bewerken]

Het Overkwartier was ingedeeld in verschillende ambten. De stad Roermond was hoofdstad van het kwartier sinds 1547, in welk jaar de indeling er als volgt uitzag[2];

Daarnaast waren er bezittingen die buiten de ambten vielen:

  • Geysteren, Oostrum-Spralant, Oirlo, Meerlo, Blitterswijck, Broekhuizenvorst, Broekhuizen, Lottum, Horst en Grubbenvorst;
  • Afferden, Well, Arcen, Velden, Venlo en Roermond;
  • Twisteden, Klein-Kevelaer, Walbeck en Rayen.

Latere verwervingen:

Neder-Gelre[bewerken]

Tot het hertogdom Gelre behoorden naast het stamgebied van Opper-Gelre de drie kwartieren van 'Neder-Gelre':

uit deze drie noordelijke kwartieren is de latere Nederlandse provincie Gelderland ontstaan.

Geschiedenis[bewerken]

In de middeleeuwen was het grote, uit vier kwartieren bestaande Gelre een zelfstandig en belangrijk hertogdom. Het hertogdom Kleef vormde echter een wig tussen de noordelijke en de zuidelijke gebiedsdelen. Graaf Gerard III verleende Roermond rond 1229 stadsrechten en stichtte de Munsterabdij, waar hij na zijn dood in een praalgraf werd bijgezet.De zelfstandigheid eindigde definitief in 1543.

Tachtigjarige Oorlog[bewerken]

Als gevolg van de Tachtigjarige Oorlog werd het hertogdom Gelre gesplitst. De drie noordelijke kwartieren namen deel aan de Unie van Utrecht (1579) en gingen later als Gelderland deel uitmaken van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Het Overkwartier, het "hoger gelegen" deel dus, kwam als Opper-Gelre of Spaans Gelre in handen van de Spaanse koning als deel van de Zuidelijke Nederlanden. Deze situatie werd bij de Vrede van Münster 1648 geconsolideerd. In dat Opperkwartier waren naast Gelder ook Venlo en Roermond belangrijke plaatsen.

Spaanse Successieoorlog[bewerken]

De opdeling van Spaans Opper-Gelre bij de Vrede van Utrecht

Na de Vrede van Utrecht die in 1713 een eind maakte aan de Spaanse Successieoorlog werd Spaans Gelre gesplitst:

Verdrag van Wenen[bewerken]

Bij het Verdrag van Wenen van 1815 kwam het westelijk deel van Pruisisch Opper-Gelre weer bij het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, alsmede Staats-Opper-Gelre (Venlo) en Oostenrijks Gelder (Roermond). Al deze delen van het vroegere Overkwartier gingen toen op in de grote provincie Limburg. [3]

De oorspronkelijk eenheid van het Overkwartier, dat met de stad Gelder(en) als uitgangspunt en geografisch centrum tot aan 1703 eeuwenlang bij de Nederlanden had behoord, en uiteindelijk een eeuw later ook weer gedeeltelijk Nederlands werd, is daarmee verloren gegaan.

Taal[bewerken]

Opper-Gelre hoorde integraal tot het taalgebied van het Nederlands. Het dialect wordt ingedeeld als Kleverlands (Venlo en noordelijker) en Limburgs, al waren er zowel invloeden van de Brabantse schrijftaal enerzijds, als van de Hoogduitse anderzijds. Gelder was tot 1789 een Nederlandstalige stad. De archieven zijn dus ook in het Nederlands van die tijd. Vanaf 1798 werd het Hoogduits als ambtstaal doorgevoerd. Doordat Otto von Bismarck vanaf 1870 verordonneerde dat in het Duitse rijk geen andere taal dan het Duits meer mocht worden gedoceerd of ambtelijk gebruikt, is het Nederlands in Gelre uitgestorven. Na de Tweede wereldoorlog werd ook het Kleverlandse dialect steeds minder gesproken.

Wapen van de provincie Limburg[bewerken]

Wapen van de provincie Limburg

Het Nederlandse Noord-Limburg en, gedeeltelijk, ook Midden-Limburg kunnen, evenzeer als de stad Gelder en omstreken, beschouwd worden als de erfgenamen van het oude stamgebied. Zij delen een lange gemeenschappelijke geschiedenis, die door de huidige staatsgrens en de nieuwe provincienaam Limburg, bijna volledig onzichtbaar gemaakt is.

Het belang van dit erfgoed in algemene zin wordt ook op heraldische wijze tot uitdrukking gebracht. Het gevierendeelde provinciewapen van de Nederlandse provincie Limburg bevat namelijk naast de ongekroonde zwarte leeuw van Gulik (rechtsboven), ook de gekroonde rode van Valkenburg (linksboven) en de gekroonde gouden van Gelder (rechtsonder), alsmede de hoorns van het graafschap Horn.

Zie ook[bewerken]

Externe link[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties

Voetnoten

  1. Spaans Gelre 1580-1702: rechten.unimaas.nl
  2. HET GELDERSE LAND- EN STADSRECHT VAN HET OVERKWARTIER VAN ROERMOND: unimaas.nl
  3. Zie voor de precieze verdeling het artikel over de departementen Roer en Nedermaas.

Literatuur

  • (de) Irmgard Hantsche (2003) Geldern-Atlas , Karten und Texte zur Geschichte eines Territoriums, Veröffentlichungen des Historischen Vereins für Geldern und Umgegend Nr, 103, Verlag des Historischen Vereins für Geldern und Umgegend, Geldern, ISBN 3-921760-39-9