Bourgondische Kreits

De Bourgondische Kreits binnen het Heilige Roomse Rijk. Na de Transactie van Augsburg in 1555.

Staatkundige geschiedenis van de Nederlanden Friesland 1024 1528 Sticht Utrecht Groningen & Ommelanden 1339 1543 Gelre 1384 1482 Bourgondische Nederlanden Rijksabdij Thorn Graafschap Horn 980 1795 Prinsbisdom Luik Rijksabdij Stavelot- Malmedy Hertogdom Bouillon 1482 1581 / 1795 Habsburgse Nederlanden 1556 1713 Spaanse Nederlanden 1581 1795 Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1713 1795 Oostenrijkse Nederlanden (1790 Verenigde Nederlandse Staten 1795 1801 Bataafse Republiek 1795 1804 Eerste Franse Republiek 1801 1806 Bataafs Gemenebest 1806 1810 Koninkrijk Holland 1810 1813 Eerste Franse Keizerrijk 1804 1815 Eerste Franse Keizerrijk 1813 1815 Vorstendom der Nederlanden 1815 1830 Verenigd Koninkrijk der Nederlanden 1815 - 1867 G-H Luxemburg 1830 Koninkrijk der Nederlanden 1830 Koninkrijk België (Duitse Bond) 1867 Groot- Hertogdom Luxemburg

De Bourgondische Kreits (ook wel Bourgondische Kring) was één van de tien kreitsen binnen het Heilige Roomse Rijk die vanaf 1512 de gewesten van de Habsburgse Nederlanden en de Franche-Comté omvatte. De eerste indeling in Kreitsen dateerde van 1500. In 1512 werd de Bourgondische Kreits afgesplitst van de Nederrijns-Westfaalse Kreits. De Kreits omvatte alle landen ten westen van Utrecht en Gelre en ten westen en ten zuiden van de Maas. In 1548 werd een nieuwe Bourgondische Kreits opgericht. Deze bevatte alle Habsburgse gebieden. Historici zijn het niet eens over de precieze samenstelling.

Geschiedenis

In de loop van de 15e en 16e eeuw verenigden de Bourgondiërs, door een combinatie van huwelijkspolitiek en veroveringen, en later de Habsburgers deze Lage Landen. De Habsburgers hadden alleen werkelijke macht in hun eigen Oostenrijkse gebieden, ze hadden daar de zogenaamde Hausmacht. Het huis Habsburg leverde dan wel regelmatig de keizer van het Heilige Roomse Rijk, maar in het vrij losse statenverband van het Rijk waren de individuele heersers van de deelstaten vaak de echte machthebbers.

In de Nederlanden echter deelde de keizer wel degelijk de lakens uit. De lage landen waren overgenomen als persoonlijke 'erfenis' van het voorgaande Bourgondische huis, en daar regeerde de Roomse keizer tegelijk ook als hertog van Brabant, graaf van Vlaanderen, heer van Mechelen, enzovoorts. Toen in 1543 in het Tractaat van Venlo het Hertogdom Gelre aan zijn bezittingen werd toegevoegd, ontstond uiteindelijk een min of meer aaneengesloten gebied.

De administratieve vereniging van dit conglomeraat kwam er in 1548 met de Transactie van Augsburg waarmee de Zeventien Provinciën voor het grootste deel werden losgemaakt uit het Rooms-Duitse rijksverband. De banden met het Heilige Roomse Rijk werden drastisch beperkt. De Staten-Generaal van de Nederlanden waren niet langer onderhorig aan de Rijksdag, hoewel er nog wel een jaargeld aan de keizer betaald werd. Dit was een politiek succes voor keizer Karel V, die er een jaar later ook in slaagde de erfopvolging voor deze kreits te regelen. Dit werd bezegeld in de Pragmatieke Sanctie (1549), die bepaalde dat de Bourgondische Kreits van dan af als dynastieke eenheid zou verder bestaan.

Het prinsbisdom Luik, het hertogdom Bouillon, het graafschap Horn, de rijksabdijen Stavelot-Malmedy en Thorn, het prinsbisdom Kamerijk, de rijksstad Kamerijk en Ameland behoorden tot de Nederrijns-Westfaalse Kreits.

De Bourgondische Kreits onderging evenwel een drastische verandering bij de onafhankelijkheid van de Republiek der Verenigde Nederlanden in 1581. Hoewel de nieuwe staat al snel erkend werd door o.a. Frankrijk en Engeland zou het tot 1648, met de Vrede van Münster, duren vooraleer ook de Spaanse en Oostenrijkse Habsburgers tot erkenning overgingen. Vanaf 1648 werd erkend dat de Republiek geen deel meer uitmaakte van de Bourgondische Kreits, die daarmee goeddeels zijn betekenis verloor. In 1678 ging de Franche Comté over van Spaanse in Franse handen. Er was nadien eerder sprake van de Spaanse en later Oostenrijkse Nederlanden. Door de inlijving van de linker Rijnoever bij de Franse Republiek in 1797 verdween de Bourgondische Kreits.

Tot de kreits behorende landen

naam	toetreding	uittreding	opmerking
Neder-Lotharingen			titel verbonden met hertogdom Brabant
Hertogdom Brabant	1512	1648, 1797	Staats-Brabant en Spaans-Brabant
Hertogdom Limburg	1548	1797
Hertogdom Luxemburg	1548	1797
Hertogdom Gelre	1548	1648, 1713	Opper-Gelre blijft deel tot de vrede van Utrecht
Graafschap Vlaanderen	1512	1797
Graafschap Artesië	1512	1678	Vrede van Nijmegen
Vrijgraafschap Franche-Comté	1512	1678	Vrede van Nijmegen
Graafschap Henegouwen	1512	1797
Graafschap Holland	1512	1648
Graafschap Zeeland	1512	1648
Graafschap Namen	1512	1797
Graafschap Zutphen	1548	1648
Markgraafschap Antwerpen	1512	1797
Heerlijkheid Friesland	1548	1648
Heerlijkheid Utrecht	1548	1648
Heerlijkheid Overijssel	1548	1648	inclusief landschap Drenthe
Heerlijkheid Groningen	1548	1648
Heerlijkheid Valkenburg	1548	1648, 1797	Staats en Spaans Valkenburg
Heerlijkheid Daelhem	1548	1648, 1797	Staats en Spaans Daelhem
Land van 's-Hertogenrade	1512	1648, 1797	Staats en Spaans 's-Hertogenrade
Heerlijkheid Salins			titel verbonden met Franche-Comté
Heerlijkheid Mechelen	1512	1797
Maastricht	1548	1648	condominium Luik en Brabant
graafschap Lingen	1551	1578	Habsburgs huisgoed
Markiezaat Bergen op Zoom	1512	1648	deel van Brabant
Walhain-Saint-Paul	1512	1797	deel van Brabant
Baronie Breda	1512	1648	deel van Brabant
Sombreffe	1512	1797	deel van Brabant
Rodemachern	1548	1797	deel van Luxemburg
Neuerburg	1548	1797	deel van Luxemburg
Manderscheid	1548	1797	deel van Luxemburg
Kronenburg	1548	1797	deel van Luxemburg
abdij van Echternach	1548	1797	deel van Luxemburg
Batenburg	1548	1648	deel van Gelre
Bergh	1548	1648	deel van Gelre
Bronkhorst	1548	1648	deel van Gelre
Bylandt	1548	1648	deel van Gelre
Graafschap Culemborg	1548	1648	omstreden tussen Holland en Gelre
Egmond	1512	1648	deel van Holland
Baronie IJsselstein	1512	1648	deel van Holland

Literatuur

P.L Nève, Het Rijkskamergerecht en de Nederlanden, Assen (1972)

Zie ook

• Zeventien Provinciën

Landen binnen de Bourgondische Kreits van het Heilige Roomse Rijk

Sinds 1512: Antwerpen · Artesië ¹ · Bourgondië ¹ · Brabant (ook het latere Staats-Brabant²) · Henegouwen · Holland ² · Horn · Limburg (ook het latere Staats-Limburg²)· Luxemburg · Mechelen · Namen · Vlaanderen (ook het latere Staats-Vlaanderen²)· Zeeland ² Tussen 1512 en 1548: Friesland ² · Doornik Sinds 1548: Gelre ² · Groningen ² · Jever ³ · Overijssel (incl. Lingen) ² · Utrecht ² · Zutphen ² ¹ Verloren aan Frankrijk ² Verloren aan de Republiek ³ Vervallen door erfopvolging