Wieringen

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Wieringen
Plaats in Nederland Vlag van Nederland
Vlag van Wieringen Wapen van Wieringen
(Details) (Details)
Wieringen
Wieringen
Situering
Provincie Noord-Holland
Gemeente Hollands Kroon
Coördinaten 52° 54′ NB, 4° 58′ OL
Algemeen
Inwoners (1 april 2011) 8.585
Overig
Postcode 1777-1779
Netnummer 0227
Belangrijke verkeersaders A7 N99 N240
Portaal  Portaalicoon   Nederland
Luchtfoto van Oosterland

Wieringen (Geluidsfragment uitspraak (info / uitleg)) is een voormalig eiland en voormalige gemeente in de kop van de provincie Noord-Holland. Het voormalige eiland verkreeg in de middeleeuwen stadsrechten. De gemeente telde 8.585 inwoners (1 april 2011, bron: CBS). Ten noordwesten van Wieringen ligt de wadplaat Balgzand.

De gemeente Wieringen is op 1 januari 2012 gefuseerd met de gemeenten Wieringermeer, Niedorp en Anna Paulowna. Ze vormen sindsdien gezamenlijk de nieuwe gemeente Hollands Kroon.[1]

Geschiedenis[bewerken]

Wieringen als eiland[bewerken]

Het landschap van Wieringen is, in tegenstelling tot de Wieringermeerpolder geaccidenteerd: het wordt gekenmerkt door landvormen die tijdens de voorlaatste ijstijd, het Saalien, zijn gevormd. De naam Wieringen heeft niets met (zee)wier te maken, al werd deze verbinding vroeger wel veel gemaakt. Waarschijnlijk is de naam afgeleid van het oud-Friese 'wîr' dat hoogte betekent. De huidige naam komt voor het eerst voor in de annalen van Egmond van 1184, voor die tijd wordt gesproken over Wiron of de pagus / pago Wirense. Het betreft dan wel het gewest/gouw dat naast het huidige Wieringen ook het grondgebied van de Wieringermeer en mogelijk ook de Wieringerwaard omvatte. Ook ligt er een gedeelte van dat gebied nu in Waddenzee en IJsselmeer.

Door de vondst van een zilverschat in 1996 in een weiland bij het gehucht Westerklief is de aandacht gevestigd op het feit dat Wieringen in de 9e eeuw korte tijd uitvalsbasis is geweest van (Deense) Vikingen. De zilverschat bestaat uit circa 1,7 kg zilveren munten, sieraden en zilverstaafjes en is tegenwoordig in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden te zien. Enige jaren later werden nog enige kleinere zilverschatten uit dezelfde periode gevonden die het beeld bevestigden. Ten gevolge van opeenvolgende stormvloeden rond 1200 werd Wieringen een eiland. De aanzet hiertoe werd gegeven door de Allerheiligenvloed van 1170 als gevolg waarvan het Marsdiep een zeegat werd en het Creilerwoud door de golven werd verzwolgen.

Wiron wordt in het goederenregister van de Sint Maartenskerk te Utrecht, dat in 948 aan Otto I werd aangeboden, genoemd als terra Wiron. De goederenlijst van het klooster te Fulda uit het begin van de negende eeuw, overgeleverd via de Codex Eberhardi van rond 1160, noemt het als pagus Wironi in terra Fresonum.

Niet duidelijk is of het een afzonderlijke gouw is, of bij de gouw Texla hoorde. Het grondgebied van het gewest omvatte grofweg de voormalige gemeentes Wieringen en Wieringermeer en, later ondergelopen, gedeeltes van de huidige Waddenzee en het IJsselmeer. De gouw lag in een gebied dat in de Vroege Middeleeuwen bekendstond als Frisia ten westen van het Vlie.

Het genoot een grote mate van zelfstandigheid, totdat de Hollandse graaf Floris III de Wieringers in 1184 onderwierp. Dat dit maar een beperkt effect had, bleek wel toen Floris V Wieringen in 1284 opnieuw moest onderwerpen. Daarna rommelde het nog een tijd, maar sinds 1297 viel het direct onder het graafschap Holland. In 1432 ontving het eiland Wieringen als één geheel stadsrechten. Maar naarmate grotere delen van Holland ontgonnen en bewoonbaarder werden, nam het belang van het hoger gelegen Wieringen relatief af.

Wieringen in 1849
Wieringen in 1909

Wieringen is tijdens de VOC-tijd (1602 - 1799) het eiland geweest waar de schepen uit de Oost langsvoeren, op weg naar de havens van Amsterdam, Enkhuizen en Hoorn. Ter voorkoming van verspreiding van ziekten aan de wal, werden zieke zeelui in quarantaine gezet aan de westkant van Wieringen.

De latere geschiedenis van Wieringen wordt gekenmerkt door een voortdurende strijd met het water. Zo moest het eiland na een grote dijkdoorbraak op 16 februari 1683 een polder opgeven en had het als gevolg van de storm van 4 op 5 februari 1825 te kampen met grote wateroverlast. In 1848 werd het in 1683 verloren land weer op de zee veroverd door de inpoldering van polder Nieuwland, maar het zou tot begin 20e eeuw duren voor men de zee definitief meester werd.[2]

Kort na de Eerste Wereldoorlog fungeerde het eiland Wieringen als ballingsoord voor de Duitse kroonprins Wilhelm. Deze was met zijn vader keizer Wilhelm II in november 1918 van Wallonië naar Nederland gevlucht en had hier politiek asiel gekregen. Op 22 november 1918 arriveerde hij op het eiland, en op 10 november 1923 vertrok hij naar Duitsland. In de tussentijd heeft hij bij de smid Jan Luyt in Hippolytushoef hoefijzers leren smeden.

Geen eiland meer[bewerken]

Bioscoopjournaal uit 1924 over werkzaamheden in het kader van de Zuiderzeewerken te Wieringen.

In 1924 kwam aan het eilandbestaan een einde, doordat op 31 juli het Amsteldiep samen met het Ulkediep werd afgesloten. De Amsteldiepdijk wordt ook wel de Korte Afsluitdijk genoemd. In 1930 kwam de oostelijke Wieringermeerdijk in de Zuiderzee tot stand, en daarmee de aangrenzende polder de Wieringermeer. De afsluiting van de Zuiderzee werd in 1932 voltooid door de grote Afsluitdijk, die Wieringen met Friesland verbindt. Deze dijk begint bij Den Oever.

Het was de bedoeling, dat na voltooiing van de dijk een spoorlijn Noord-Holland en Friesland zou verbinden (van Anna Paulowna naar Harlingen). Daartoe werd al rekening gehouden bij de aanleg van de Amsteldiepdijk. Omdat Wieringen in feite een grote keileembult is, die meters boven zeeniveau ligt, begon men voortvarend in de lengterichting van Wieringen, een kaarsrecht tracé voor de spoorlijn af te graven tot op het niveau van de beide afsluitdijken; dat keileem werd gebruikt om de Amsteldiepdijk mee aan te leggen. De spoorlijn kwam er niet, omdat de investering niet rendabel bleek. De sleuf voor de spoorlijn ligt er nog steeds en is goed te zien als men vanaf de Amsteldiepdijk Wieringen nadert. Een deel van het oorspronkelijke spoortracé is nu de basis voor de autoweg, die Wieringen in tweeën deelt.

Wieringerrandmeer[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Wieringerrandmeer voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

In 1999 liet de gemeente Wieringen een haalbaarheidsstudie uitvoeren naar het verbreden van het Amstelmeerkanaal tot Wieringerrandmeer. Door dit meer zou Wieringen weer een (schier)eiland lijken. Ook kan het meer als ecologische verbindingszone fungeren. In 2002 richtte de provincie Noord-Holland een projectbureau op voor dit plan, waarin wordt samengewerkt met de gemeenten Wieringen, Wieringermeer en het Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier. Inmiddels hebben zowel de gemeenten Wieringen en Wieringermeer als de provincie Noord-Holland het plan goedgekeurd. Als de lopende inspraakprocedures zijn afgerond en de Samenwerkingsovereenkomst is getekend, kan de aanleg beginnen. Op 19 december 2007 hebben Gedeputeerde Staten van Noord-Holland het plan voor de aanleg van het Wieringerrandmeer formeel goedgekeurd.

Voor de aanleg, die in 2010 zou kunnen beginnen, moeten veel boerenbedrijven plaatsmaken voor het randmeer. Het project ondervindt dan ook veel weerstand onder agrariërs, die zich met bewoners- en natuurorganisaties hebben verenigd in het Wieringer Beraad, dat een alternatief plan heeft opgesteld. Het randmeer zou toeristen moeten trekken en op eilandjes zullen bijna 2000 huizen worden gebouwd. De Provinciale Staten van Noord-Holland en de gemeenteraden hebben inmiddels ingestemd met het project. Saillant detail is dat de roep om een referendum groot was onder de bevolking over deze grootschalige verandering van de leefomgeving. Hier is echter nooit op gereageerd vanuit de gemeenteraden van beide gemeenten.

Op 3 november 2010 werd uiteindelijk toch afgezien van het plan omdat het project te veel geld zou gaan kosten.

Landschap[bewerken]

Wieringen en omgeving

     Gemeentegrenzen

     Wijkgrenzen

     Buurtgrenzen

     Autosnelweg

     Secundaire weg

     Spoorweg

 

██ Geselecteerde gemeente

██ Bebouwd gebied

██ Bos of park

██ Binnenwater, rivier of kanaal

Het Wieringer landschap wijkt sterk af van de omringende polder. Niet alleen het glooiende karakter valt op; het landschap is ook anders, 'losser' ingericht dan het omringende land en de wegen op Wieringen kronkelen nogal.

Het glooiende landschap wordt gekenmerkt door twee stuwwallen die tijdens het Saalien werden gevormd. Deze keileemheuvels liggen bij Westerland (12 m +NAP) en bij Stroe-Oosterland. In het laatste glaciaal, het Weichselien, is over deze keileem heen een laag dekzand afgezet. Verder vinden we er ongestuwde grondmorene, smeltwaterdalen en droge dalen. Ten noordwesten van Stroe en ten westen van Westerland heeft de invloed van de zee gezorgd voor kliffen, erosiegeulen en oeverwallen. De combinatie van een stuwwal met kliffen is zeldzaam, en naast Wieringen alleen te vinden in Gaasterland en Urk. Buitendijks, in de huidige Waddenzee, ligt een abrasievlakte, een door het landijs geschuurde vlakte met veel zwerfstenen. Al deze verschijnselen maken van Wieringen een aardkundig zeer waardevol gebied.[3] Bij de heuvel aan de westzijde van het eiland is in september 2004 door de provincie Noord-Holland het derde aardkundig monument onthuld.[4][5]

Zwerfkeien[bewerken]

Her en der op Wieringen liggen nog zwerfkeien, waarvan de zwerfsteen van Westerklief de grootste is. Over de steen wordt gezegd dat hij zich om zou draaien als hij de klok hoort slaan (en kind, dan blijft je gezicht eeuwig zo staan…), en in vroeger tijden werden er ook wel zekere krachten aan de steen toegeschreven.

Tuinwallen[bewerken]

Op sommige plekken op het voormalige eiland zijn nog tuinwallen te bewonderen. Deze aarden walletjes, meestal ongeveer een meter hoog, dienden ooit als erfafscheiding. Op het glooiende eiland was het graven van sloten, zoals elders in Nederland gebruikelijk, geen optie. Tegenwoordig zijn de meeste tuinwallen door hekwerk vervangen. Op Texel zijn dergelijke tuinwallen veel beter bewaard gebleven; het Texelse landschap geeft dan ook een indruk van hoe Wieringen er ooit moet hebben uitgezien.

Wierdijken[bewerken]

Aan de zuidkant van het voormalige eiland bevindt zich een oude wierdijk uit de 16e eeuw. Deze enige bewaard gebleven wierdijk van Holland is in 1986 uitgeroepen tot provinciaal monument.

Cultuur[bewerken]

In de jaren vijftig publiceerde onderzoekster Jo Daan het boek "Wieringer land en leven in de taal". Behalve een studie naar het dialect, het Wierings, bevatte het boek ook een vrij uitgebreide omschrijving van de Wieringer cultuur. Vanouds was Wieringen als eiland een geïsoleerd gebied, waardoor er diverse culturele eigenaardigheden bestonden. Het "eiland af" geraken van Wieringen heeft aan deze culturele rijkdom wel het een en ander afgedaan, maar nog altijd zijn er typisch Wieringse gebruiken.

Een van de tradities is die van de kermis. Kermistradities komen wel in geheel Noord-Holland in meer of mindere mate voor, maar de Wieringer kermis in "Hiepo" ofwel Hippolytushoef is bijzonder door de tulen: witte broodjes gevuld met ham, die speciaal tijdens de kermis gegeten worden. Nog altijd blijft deze culinaire traditie populair. Ook moeilijk weg te denken zijn de Wieringer jodenkoeken, eigenlijk meer een soort ronde speculaasplakken, erg scherp en ook erg zoet. Een enkele jodenkoek is als een maaltijd, zo goed vullen ze op de maag.

Vanouds bestaat op het eiland concurrentie tussen "Hiepo" en "Noever" (Den Oever) en meer algemeen tussen west en oost. Waar west met de kermis in Hippolytushoef een zeker monopolie heeft, daar heeft oost dat met de Flora in Den Oever. De kern van de Flora is het nog altijd belangrijke vissersbedrijf. De visafslag in het dorp opent haar deuren voor het publiek en verschillende schuiten in de haven nemen belangstellenden mee het wad op. Rondom het feest, dat vijf dagen duurt, vinden we een soort kermis, waarbij de drank zeker ook vloeit.

Plaatsen op het voormalige eiland[bewerken]

Dorpen/Gehuchten:

Buurtschappen:

Politiek[bewerken]

Gemeenteraad[bewerken]

De gemeenteraad van Wieringen bestond uit 13 zetels. Hieronder staat de samenstelling van de gemeenteraad sinds 1994 tot de fusie per 2012:

Gemeenteraadszetels
Partij 1994 1998 2002 2006 2010
VVD 4 4 3 3 5
OW'91 5 4 5 2 -
PvdA 2 3 3 4 3
CDA 2 2 2 1 1
Wieringen 05 - - - 3 4
Totaal 13 13 13 13 13

College van B&W[bewerken]

Het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Wieringen bestond tot de fusie uit:

Zie ook[bewerken]

Externe link[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Fusiegemeente: Hollands Kroon, Noordhollands Dagblad, 27 april 2010
  2. P. van der Sterr (1854) ‘Beschrijving van de indijking en aanverwante werken van den polder Nieuwland gelegen aan en ten zuiden van het eiland Wieringen’, Bouwkundige Bijdragen, 8e deel, pp. 33-46. Zie [1], [2], [3] en [4].
  3. gebiedsbeschrijving op aardkunde.nl
  4. Aardkundig monumenten in de provincie Noord-Holland
  5. gebiedsbeschrijving in Intentieprogramma bodembescherming provincie Noord-Holland
Werken: Amsteldiepdijk (1920-1925) · Proefpolder Andijk (1927) · Wieringermeerpolder (1927-1930) · Afsluitdijk (1927-1932) · Noordoostpolder (1937-1942) · Knardijk · Oostelijk Flevoland (1950-1957) · Zuidelijk Flevoland (1959-1968) · Houtribdijk (1963-1976) · Markerwaard
Sluizen: Lorentz · Stevin · Houtrib
Wateren: Zuiderzee · Waddenzee · IJsselmeer · Markermeer · Randmeren
Eilanden: Wieringen · Urk · Schokland · Marken
Personen: Hendrik Stevin (1614-1668) · W.F. Leemans (1841-1929) · Cornelis Lely (1854-1929) · Gerard Vissering (1865-1937) · Hendrik Lorentz (1853-1928) · Victor de Blocq van Kuffeler (1878-1963) · Hendrik Wortman (1859-1939) · Sikke Smeding (1889-1967) · W.M. Otto (1919-2008)
Organisaties: Zuiderzeevereeniging · Zuiderzeeraad · Commissie Wortman · Rijksdienst voor de IJsselmeerpolders · Openbaar Lichaam Zuidelijke IJsselmeerpolders · Openbaar Lichaam De Noordoostelijke Polder
Gemalen: Buma · Colijn · De Blocq van Kuffeler · Leemans · Lely · Lovink · Smeenge · Vissering · Wortman