Glaciaal (tijdperk)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Een glaciaal is een relatief korte koude periode binnen een ijstijdvak, waarbij een ijstijdvak een relatief lange periode is waarin er in het algemeen ijskappen bestaan. Binnen de Kwartairgeologie worden de termen ijstijd en glaciaal vaak als synoniem gebruikt, wanneer het eerdere periodes betreft is dit echter niet het geval.

De afgelopen 2,6 Ma (miljoen jaar) is een ijstijdvak, het Kwartair. Tijdens het Kwartair zijn meerdere koudere periodes voorgekomen waarin de ijskappen groter waren en de zeespiegel lager. Deze perioden worden glacialen genoemd. Zij worden afgewisseld met interglacialen: warmere perioden waarin de ijskappen alleen de poolregio's en hoge gebergtes bedekken.

In de Kwartairgeologie worden de termen interglaciaal en glaciaal zowel voor klimatologische gebeurtenissen als voor de tijdvakken waarin die plaatsvonden gebruikt (vergelijkbaar met een geochronologische stage). Men kan bijvoorbeeld zeggen dat het Weichselien een glaciaal was, terwijl het ook een absoluut tijdvak in de geologische tijdschaal is.

Oorzaken[bewerken]

Glacialen en interglacialen worden veroorzaakt door veranderingen van de bewegingen van de Aarde ten opzichte van de grootste warmtebron, de Zon. Deze veranderingen zijn in de jaren 20 van de twintigste eeuw onderzocht en voor bepaalde breedtegraden uitgerekend door de Servische wiskundige Milutin Milanković. De veranderingen, die nu bekendstaan als de Milanković-parameters, hebben betrekking op de tolbeweging van de aardas (precessie, periode 26.000 jaar), de stand van de aardas ten opzichte van de maximale zonne-instraling (obliquiteit of axiale variatie, periode 41.000 jaar) en de mate van ellipticiteit van de baan van de Aarde om de Zon (excentriciteit, periode 100.000 jaar). In periodes met veel zonne-instraling (tijdens een meer cirkel- dan ellipsvormige baan van de Aarde om de Zon én een meer loodrechte stand van de aardas bijvoorbeeld), zijn de ijskappen klein. Periodes waar de Aarde juist weinig straling van de Zon ontvangt (bij een ellipsvormige baan om de Zon én een stand van de aardas die een groter verschil in seizoenen oplevert bijvoorbeeld), groeien de ijskappen; gegeven dat deze aanwezig zijn uiteraard (periode van ice-house).

Herkenning[bewerken]

Glacialen zijn van oudsher op het land herkend, hoewel de mariene flora en fauna ook aanknopingspunten gaven. Vooral mollusken speelden daarbij een belangrijke rol (zoals bijvoorbeeld de 'Yoldiazee'. Op het land zijn glacialen herkend aan de verschijnselen die zij achterlieten in de bodem en in het landschap. Belangrijke fenomenen zijn keilemen, eindmorenen, stuwwallen, glaciale bekkens, lössen, cryoturbatie, ijswiggen, enz. Uit al deze fenomenen kon men vroeger geen ouderdom afleiden. Ook de eventueel aanwezige flora en fauna gaven geen aanknopingspunt. De relatieve ouderdom van een glaciaal werd daarom altijd afgeleid van de ouderdom van de eronder of erboven aanwezige interglaciale afzettingen. De daarin voorkomende biota geven vaak wel een ouderdoms indicatie. Tegenwoordig zijn er verschillende methoden, zoals bv. thermoluminescentie en OSL om absolute ouderdom van sedimenten te bepalen. Hoewel veel controversiële uitkomsten met deze methoden worden verkregen, dragen ze toch bij aan meer inzicht in de ouderdom van glaciale afzettingen en tot betere correlaties tussen de verschillende regionale indelingen (zie onder).

Naast het beschikbaar komen van methoden voor absolute ouderdomsbepaling van sedimenten, is er sinds de zeventiger jaren van de 20e eeuw een parallelle indeling voor het IJstijdvak ontwikkeld. Dit is de mariene isotopen stratigrafie, vooral met behulp van de analyse van de isotopenverhoudingen van 16O/18O. Uit deze ontwikkeling is gebleken dat er zeer veel meer (koude en warme) perioden tijdens het Kwartair zijn geweest dan er op het land herkend zijn. Een groot deel van deze koude perioden zullen echter geen echte glacialen geweest zijn, daarvoor is de temperatuur niet voldoende gedaald. De mariene isotopen stratigrafie wordt, hoewel zij daarvoor niet ontwikkeld is, door veel stratigrafen gebruikt om glacialen en interglacialen uit de verschillende regionale indelingen mee te correleren.

Onderverdeling[bewerken]

Glacialen kunnen onderverdeeld worden in stadialen (koude periodes) en interstadialen (warmere periodes). Dergelijke indelingen zijn echter voornamelijk voor het Weichselien en het Saalien gemaakt. Tijdens een interstadiaal kan het klimaat bijna even warm zijn als in een interglaciaal, alleen duurt een interstadiaal veel korter.

Europese regionale systemen[bewerken]

In Europa zijn in verschillende regio's opeenvolgingen van glacialen herkend. De belangrijkste zijn de Noord Europese, de Alpiene, de Britse en de Russische. Hoewel voor een deel de correlaties tussen deze systemen bekend zijn, is nog lang niet alles opgehelderd. Het Noord Europese systeem is opgenomen in de indeling van het Pleistoceen zoals die in Nederland, België en vele andere Europese landen gebruikt wordt.
Hieronder worden de meest gebruikte Europese indelingen genoemd. Elke opsomming gaat van jong naar oud.

Noord Europa[bewerken]

Van het Eburonien is weinig bekend.
Tijdens de Kwartaire super-etages Cromerien, Waalien, Tiglien en Pretiglien treden ook glacialen op maar die hebben meestal geen afzonderlijke naam. In Europa wordt het eerste glaciaal in het Pretiglien beschouwd als het eerste echte glaciaal tijdens het Kwartair.

De Alpen[bewerken]

Correlatie schema
Alpien Scandinavisch M.I.S.
Würm = Weichselien 2-5d
Riss-Würm = Eemien 5e
Riss = Saalien 6
Mindel-Riss  ?
Mindel = Cromerien-A 16?
Günz-Mindel  ?
Günz Tiglien 92?
Donau-Günz  ?
Donau  ?
Biber-Donau  ?
Biber Pretiglien?
tabel 1

Soms worden de eerste drie perioden ook met de -ien uitgang aangeduid: Würmien, Rissien, Mindelien.

Groot-Brittannië[bewerken]

Tussen het Anglian en het Baventian wordt ook nog het Beestonian onderscheiden. Het is echter niet duidelijk of het hier werkelijk om één periode gaat. Over het Prepastonian zijn de meningen verdeeld. Het is óf een zelfstandige koude periode óf hetzelfde als het Baventian. Van twee perioden (Thurnian en Preludhamian) is men het er niet over eens of om glacialen of interglacialen gaat.

Rusland[bewerken]

De meest gebruikte indeling is:

Andere continenten[bewerken]

Er zijn verschillende andere 'regionale' indelingen in gebruik. Hier wordt alleen de Noord-Amerikaanse genoemd:

Zie ook[bewerken]

  • Kwartaire ijstijd, voor meer informatie over de laatste glacialen
  • Pleistoceen, voor meer informatie over de in Europa gebruikelijke indeling van deze periode.