Kerstboom

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Kerstboom in het Museum of Science and Industry in Chicago
Een kerstboom met kerstballen
Nordmann-spar als kerstboom
De zendmast Lopik in IJsselstein
De grootste kerstboom van Europa stond in Lissabon (2006)

Een kerstboom is een naaldboom die traditioneel rond Kerstmis in huis wordt gehaald en met kaarsjes, ballen, slingers, engelenhaar, uiteenlopende decoratieve figuren zoals engelen, rendieren, pakjes, en eventueel een piek wordt versierd. De traditie van de kerstboom is allengs uitgebreid tot verlichte en versierde bomen op pleinen en in parken, straten en tuinen.

In veel steden en dorpen wordt een grote verlichte kerstboom neergezet, meestal op een markt, plein of andere centrale plaats.

Het moment waarop de kerstboom wordt opgetuigd verschilt van streek tot streek en van religie tot religie. In Nederland geldt de ongeschreven regel dat kerstbomen en andere kerstversieringen pas na Sinterklaas (5 december) mogen worden aangebracht.[1] Uiterlijk met Driekoningen (6 januari) wordt de boom weggehaald: volgens de overlevering brengt het ongeluk als de kerstboom na Driekoningen nog in huis staat.[bron?] Ook wordt wel eens gezegd dat juist het weghalen van de boom vóór Driekoningen ongeluk zou brengen, doch deze opvatting lijkt minder wijdverbreid: veel Nederlanders doen de kerstboom rond de jaarwisseling al de deur uit.[2]

Oorsprong en ouderdom van het gebruik[bewerken]

Over de ouderdom van het gebruik van de kerstboom lopen de bronnen zeer uiteen.

In de Romantiek doken theorieën op dat de kerstboom een Oudgermaanse oorsprong zou hebben, waarbij de boom (eik) centraal stond in een midwinterviering (eigenlijk de kortste dag). Mogelijk werd die boom dan verlicht. Als de boom in de winter oud was, werd deze verbrand voor warmte.

In Nederland is de kerstboom geïntroduceerd in de 19e eeuw.[3] De traditie van de kerstboom is komen overwaaien uit Duitsland en door immigranten naar Nederland meegenomen.[4] Duitsland wordt gezien als de bakermat van de moderne kerstboom, waar in de 16de eeuw christenen versierde bomen in hun huizen brachten.[5]

De christelijke kerken, en vooral de Rooms-katholieke Kerk, hebben de kerstboom lange tijd geweerd. De kerstboom heeft met de inhoud van het christelijke kerstfeest niets te maken. Opvallend genoeg zijn het juist hun negentiende-eeuwse geestverwanten die ervoor hebben gezorgd dat de kerstboom in Nederland ingang vond. In de negentiende eeuw heeft het Réveil een belangrijke rol gespeeld bij de introductie van de kerstboom. Kenden in eerste instantie alleen rijke gezinnen het gebruik van een spar in huis, de zondagsschool bezorgde hem brede populariteit. De zondagsschool, opgericht door figuren uit het Réveil, was niet alleen een geschikte manier om het evangelie te verspreiden maar ook om armen van middelen te voorzien. Sindsdien staat de kerstboom volgens sommige kerken symbool voor 'het Licht'.

De katholieke kerk heeft haar eigen christelijke betekenis aan de boom gegeven.[bron?] De driehoekige vorm van de kerstboom zou de heilige drie-eenheid van de Vader, de Zoon en de Heilige Geest vertegenwoordigen.[bron?]

Heden[bewerken]

Begin 21e eeuw zijn er in westerse landen tendensen om kerstbomen in openbare ruimten te vervangen door decoraties die er enige verwantschap mee vertonen. Dit gaat al dan niet gepaard met verwijzingen naar de religieuze achtergrond van de kerstboom. Zo baarde in 2009 de Haagse Hogeschool opzien met de maatregel om dat jaar voor het eerst geen kerstboom te plaatsen, vanwege het 'internationale karakter en de diversiteit' binnen de school. De school vond een kerstboom 'redelijk gerelateerd (...) aan een christelijk feest' en hing alleen slingers en lampjes op, naar het thema 'licht en warmte', dat volgens de directie door iedereen op zijn eigen manier kon worden ingevuld.[6] Studenten besloten daarop zelf kerstbomen in het schoolgebouw neer te zetten. In Brussel stuitten eind 2012 plannen om de traditionele kerstboom op de Grote Markt te vervangen door een object met lichtgevende kubussen, op veel weerstand.[7]

Kerstbomenverkoop[bewerken]

Kerstbomenkwekerij in de VS

De traditionele straathandel als verkoopkanaal van kerstbomen is de laatste jaren verschoven naar het grootwinkelbedrijf, tuincentra en internet. Dit heeft vooral te maken met de huidige cultuur van 'one-stop shopping'. Men heeft steeds minder tijd om een kerstboom op straat te kopen. Men gaat liever naar een centraal punt waar men tevens de rest van de dagelijkse boodschappen kan doen. Het verkopen van kerstbomen via internet begint ook steeds populairder te worden.

Tuincentra en grootwinkelbedrijven gebruiken de kerstboom als middel om bezoekers naar hun winkel te lokken. De kerstboom wordt daar tegen een concurrerende prijs aangeboden. De winst tijdens de kerstdagen wordt niet gemaakt op de kerstbomen, maar meer op kerstversiering en andere toebehoren.

Uit milieuoverwegingen maken adoptie-, huur- of statiegeldbomen opgang. De bomen (met kluit) worden gehuurd en kunnen na de kerstdagen weer ingeleverd worden, waarna ze herplant worden.

Het gros van de kerstbomen komt uit Scandinavië en de Ardennen.

Boomsoort[bewerken]

Kerstboomverkopers verkopen anno 2013 voornamelijk de fijnspar (Picea abies), de Nordmann-spar (Abies nordmanniana), de Servische spar (Picea omorika) en de blauwspar (Picea pungens).[8] De naalden van de Nordmann-spar vallen minder snel uit dan die van de fijnspar. Ook andere soorten uit de geslachten zilverspar, spar, den en Pseudotsuga zijn in gebruik als kerstboom. Het Duitse kerstlied O, Tannenbaum is vertaald als O, dennenboom, wat vermoedelijk terecht is, aangezien zowel spar als den oude Nederlandse woorden voor naaldboom waren. De laatste decennia wordt de naam den meestal gereserveerd voor wat vroeger pijnboom heette (het genus Pinus).

Kunstkerstboom[bewerken]

Naast de echte kerstboom bestaan er ook kunstkerstbomen, die vooral in tuincentra en webwinkels te koop zijn. Dergelijke bomen zijn meestal opgebouwd uit een metalen frame en vlamvertragende kunststof. Soms zijn in de punten van de takken lichtjes ingewerkt. Dit is gedaan om de boom een zo afgewerkt mogelijke vorm te geven. Tegenwoordig kan men bij de kunstkerstboom een spuitbus met de geur van een echte boom kopen om de illusie te wekken een 'echte' boom te hebben.

Versiering[bewerken]

Een kerstboom wordt vaak versierd. Enkele bekende onderdelen van de versiering:

In vele landen en regio's komen vaak eigen kerstboomgewoonten voor. In Scandinavië bijvoorbeeld worden traditioneel ook gevlochten papieren hartjes en/of kleine figuurtjes van stro of berkenbast in de boom gehangen en staat er tegenwoordig ook vaak een zelfgebakken peperkoekhuisje of een strooien kerstbok bij de boom.

Kerstboomverbranding[bewerken]

In veel Nederlandse en Vlaamse gemeenten worden aan het begin van het nieuwe jaar de kerstbomen verbrand bij een zogeheten kerstboomverbranding. Vooral jongeren verzamelen dan kerstbomen en leveren ze in op een bepaalde plaats. Vervolgens worden de kerstbomen op een avond in het bijzijn van de brandweer aangestoken en verbrand.

In de jaren zeventig en tachtig was het populair bij grote groepen jongeren om kerstbomen te verzamelen en die in "eigen beheer" op een kruispunt of plein te verbranden. Deze traditie werd vooral in Den Haag door veel buurtjongeren actief beleefd. Het kon er in die tijd heftig aan toe gaan tussen buurtgroepen onderling met gewonden tot gevolg. Deze traditie stond beter bekend als "Kerstbomen rausen"; op z'n Haags: "kegsbaume rausen". Vanaf de jaren negentig werd het in eigen beheer verbranden van kerstbomen steeds minder toegestaan vanwege de hoge kosten van asfaltreparaties en de onveilige situatie voor bewoners in de directe omgeving van de kerstboomverbranding.

Trivia[bewerken]

  • Jaarlijks is bij IJsselstein in Nederland de grootste verlichte kerstboom te zien in de vorm van lichtjes in de zendmast Lopik. De Gerbrandytoren of Zendmast Lopik is een 367 meter hoge zendmast in het Nederlandse IJsselstein voor FM-radio- en televisie-uitzendingen. De toren werd op 9 mei 1961 geopend door H.M. Koningin Juliana. De toren is goed zichtbaar vanaf de A2, de A12 en de A27. Ook in dorpen en steden rondom IJsselstein is de verlichte mast goed te zien, bij gunstige weersomstandigheden tot op ruim 30 kilometer afstand. Sinds 1992 worden in de kersttijd extra tuien bevestigd en voorzien van lampen. De toren is dan de grootste kerstboom ter wereld.

De kerstboom bleef achterwege in 1995 (defect aan tuidraden), 1999 en 2001 (te hoge kosten), 2002 (werkzaamheden aan de toren) en 2006 (probleem met organisatie). In 2011 bleef de kerstboom in de traditionele vormgeving achterwege wegens herstelwerkzaamheden aan de eerder door brand getroffen antenne-installatie. Wel was bovenop de toren de "piek" geplaatst (net als in andere jaren in de vorm van een felle witte lamp) en er waren aan de voeten van de tuidraden zoeklichten geplaatst die naar de top gericht waren. Hiermee werd getracht toch een soort kerstboom te creëren, maar het effect was minder spectaculair dan in voorgaande jaren. In 2012 werd de grootste kerstboom weer zichtbaar; op 7 december werd de grootste kerstboom weer ontstoken.[4][5][9]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Driekwart van de bevolking ergert zich aan kerstversieringen bij winkels terwijl Sinterklaas nog in het land is. TNS NIPO (5 december 1997) Geraadpleegd op 6 december 2009
  2. Meeste kerstbomen al weg vóór Driekoningen. Algemeen Dagblad (3 januari 2011) Geraadpleegd op 10 december 2013
  3. http://www.trouw.nl/tr/nl/4512/Cultuur/archief/article/detail/1813474/2010/10/23/Kerstboom-dook-pas-op-in-19de-eeuw.dhtml
  4. http://www.onsamsterdam.nl/component/content/article/32-winter-special-november-december-2010.html?start=5
  5. http://www.history.com/topics/christmas/history-of-christmas-trees
  6. Hogeschool vindt kerstboom te christelijk, Nederlands Dagblad, 7 december 2009 (via Wayback Machine, geraadpleegd 14 november 2012)
  7. Al bijna 20.000 handtekeningen tegen moderne kerstboom op Grote Markt, Het Nieuwsblad, 14 november 2012
  8. De Rekenkamer: Wat kost een kerstboom? KRO, 5 december 2013
  9. http://www.totaaltv.nl/nieuws/6876/Geen_zendmast_kerstboom_vanwege_de_brand.html