Gerbrandytoren

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Gerbrandytoren
Gerbrandytoren anno 2013
Gerbrandytoren anno 2013
Algemene gegevens
Opening 9 mei 1961
Locatie Zenderpark IJsselstein
Coördinaten 52° 1′ NB, 5° 3′ OL
Eigenaar NOVEC
Technische gegevens
Hoogte 372 m
Gerbrandytoren
Gerbrandytoren
Polygoonjournaal uit 1951 over de totstandkoming
De Gerbrandytoren als kerstboom
De Gerbrandytoren als kerstboom
Portaal  Portaalicoon   Civiele techniek en bouwkunde

De Gerbrandytoren of Zendmast Lopik is een zendmast in het Nederlandse IJsselstein voor FM-radio- en televisie-uitzendingen. De toren werd op 9 mei 1961 geopend door koningin Juliana. Met 372 meter is de Gerbrandytoren de hoogste constructie in Nederland.

Naamgeving[bewerken]

De toren werd in 1965 genoemd naar oud-minister-president mr. P.S. Gerbrandy, door toedoen van het dispuut N.A.T. van de studentenvereniging S.S.R. Utrecht[1]

Abusievelijk wordt de mast nog wel eens 'mast van Lopik' genoemd. In de jaren zestig was radio (middengolf) nog een belangrijker medium dan televisie en werd de radiomast in Lopik veelvuldiger in uitzendingen genoemd dan de televisietoren in IJsselstein, waardoor de 'mast van Lopik' een grotere naamsbekendheid kreeg.

Constructie[bewerken]

Het bouwwerk bestaat uit een circa 100 meter hoge betonnen toren met daarop een stalen buismast van 259,6 meter. De buismast wordt door tuidraden gesteund. Bovenop de buismast staat nog een antenne waardoor de totale hoogte van de Gerbrandytoren 372 meter is. De toren is lange tijd het hoogste bouwwerk van Europa geweest. De totale hoogte was oorspronkelijk 382,5 meter, maar in 1987 werd deze gereduceerd tot 375,7 meter.

De analoge televisiezendantenne met horizontale polarisatie van KPN Broadcast Services op het topje van de zendmast was sinds december 2006 buiten gebruik en is vervangen door een nieuwe antenne voor digitale DVB-T uitzendingen met verticale polarisatie. Naar aanleiding van het succesvol inkorten van de tv-toren Goes heeft een gespecialiseerd helikopterbedrijf op 2 augustus 2007 met een Super Puma helikopter de oude antennes naar beneden gebracht en de nieuwe geplaatst. De oude antenne woog ruim 8000 kilo.[2] Sinds het plaatsen van de nieuwe antenne is de Gerbrandytoren 3 meter korter: 372 meter. Hiermee is de toren nog altijd 48 meter hoger dan de Eiffeltoren.

Op 2 augustus 2007 werd de oude analoge televisieantenne verwijderd

De toren staat op een fundering van 132 heipalen van 12 meter lengte. Het betonnen deel van de Gerbrandytoren weegt 8000 ton. De binnendiameter van de betonnen toren bedraagt 10,3 meter. De wanddikte van deze betonnen toren is 30 centimeter. Naast trappen is het betonnen deel van de toren voorzien van een lift, waarmee de top van de betonnen toren is te bereiken.

De stalen buismast heeft een diameter van 2 meter en weegt 235 ton. De wanddikte van deze stalen mast varieert tussen de 10 en 14 millimeter. De buismast is voorzien van een (kleine) lift, waarvan het hoogste stoppunt op 335 meter hoogte ligt. De top van de mast is bereikbaar via een steile trap. De toren is op 155, 226, 297 en 350 meter hoogte voorzien van tuidraden. De tuidraden zijn op de grond aan tuiblokken bevestigd. Deze tuiblokken hebben elk een gewicht van circa 1000 ton en zijn voorzien van een dubbele omheining tegen sabotage.

Onder de toren bevindt zich de Noodstudio Lopik, welke eigendom is van de Rijksvoorlichtingsdienst. Deze bunker bevat levenssystemen, noodantennes en afweergeschut en wordt heden ten dage nog altijd onderhouden voor het geval rampen of oorlogen de verspreiding van signalen in de weg staan. De studio kan binnen 24 uur operationeel zijn.

Eigendomsverhoudingen[bewerken]

Er is sprake van een ingewikkelde eigendomsconstructie: de betonnen toren is eigendom van Alticom, de metalen (getuide) mast daarop is eigendom van NOVEC terwijl de grond waarop het geheel staat, exclusief de eerste 3 meter direct rond de betonnen toren, van KPN is.[3]

Kerstboom[bewerken]

De toren is goed zichtbaar vanaf de A2, de A12 en de A27. Ook in dorpen en steden rondom IJsselstein is de verlichte mast goed te zien, bij gunstige weersomstandigheden tot op ruim 30 kilometer afstand. Sinds 1992 worden in de kersttijd extra tuien bevestigd en voorzien van lampen. De toren is dan bijna de grootste kerstboom ter wereld, de grootste wordt gemaakt door de inwoners van het Umbrische plaatsje Gubbio.

De kerstboom van IJsselstein bleef achterwege in 1995 (defect aan tuidraden), 1999 en 2001 (te hoge kosten), 2002 (werkzaamheden aan de toren) en 2006 (probleem met organisatie).

In 2011 bleef de kerstboom in de traditionele vormgeving achterwege wegens herstelwerkzaamheden aan de eerder door brand getroffen antenne-installatie. Wel werd bovenop de toren de "piek" geplaatst (net als in andere jaren in de vorm van een felle witte lamp) en er zijn aan de voeten van de tuidraden zoeklichten geplaatst die naar de top gericht zijn. Hiermee is getracht toch een soort kerstboom te creëren, maar het effect was minder spectaculair dan voorgaande jaren. In 2012 was de kerstboom weer zichtbaar; op 7 december werd de boom ontstoken.[4] Ook in 2013 werd de kerstboom op 7 december ontstoken, tijdens de jaarlijkse kerstmarkt in IJsselstein.[5]

Zenders[bewerken]

De volgende zenders worden momenteel door de Gerbrandytoren doorgegeven:

Brand[bewerken]

Op 15 juli 2011 was er een kleine brand in de toren. De brandweer hoefde niet te blussen. Later die dag ontstond er een grotere brand in Zendstation Smilde, waarbij de stalen mast aldaar instortte. Uit voorzorg werden daarna de radiozenders van Broadcast Partners in de Gerbrandytoren tijdelijk uitgeschakeld, waardoor de ontvangst van FM-radio in grote delen van Nederland wegviel. De FM-zenders van KPN, zoals Sky Radio en Radio Veronica, maar ook Digitenne bleven wel operationeel. De FM-zender van Radio M is slechts korte tijd uit de lucht geweest.[6] De brand in IJsselstein is mogelijk veroorzaakt door kortsluiting als gevolg van water in de antennekabels.[7] Op 11 april 2012 was de zendmast weer volledig operationeel.[8]

Monumentale waardering[bewerken]

In 2013 maakte de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap bekend dat de toren samen met 89 andere werken uit de late wederopbouwperiode zal worden voorgedragen als rijksmonument.

Zie ook[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties