Oss

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Zie het artikel Dit artikel gaat over de plaats Oss. Voor de gelijknamige gemeente zie Oss (gemeente).
Oss
Plaats in Nederland Vlag van Nederland
Vlag van Oss Wapen van Oss
(Details) (Details)
Oss
Oss
Situering
Provincie Vlag Noord-Brabant Noord-Brabant
Gemeente Vlag Oss Oss
Coördinaten 51° 46′ NB, 5° 31′ OL
Algemeen
Inwoners (1 jan 2014) 57.511[1]
Overig
Postcode 5340-5349
Netnummer 0412
Belangrijke verkeersaders A50 A59
N277 N324
N329 N603
N625, RING
Stadsrechten 1399
Foto's
Oss in 1865
Oss in 1865
Portaal  Portaalicoon   Nederland
Topopgrafische gemeentekaart van Oss (plaats), maart 2014

Oss (Geluidsfragment uitspraak (info / uitleg)) is een stad in de gemeente Oss in de provincie Noord-Brabant in Nederland, gelegen tussen 's-Hertogenbosch en Nijmegen. Oss speelt een regionale rol als werk-, woon- en winkelstad, en de weekmarkt en de kermis (95 attracties in 2006) zijn relatief groot. De stad is omringd door verschillende landschappen, op de rand van hogere, droge zandgronden en lagere, vochtige kleigrond, met de rivier de Maas in de nabijheid. Hoewel Oss een rijke historie heeft gekend, eens was het de hoofdstad van het Kwartier van Maasland van de Meierij van 's-Hertogenbosch, zijn er weinig overblijfselen uit vroeger tijd te vinden. Wel is er nog een aantal monumenten die getuigen van het industriële verleden.

Naam[bewerken]

De betekenis van de naam Oss, tot de late middeleeuwen gespeld als Os en daarna tot 1906 gespeld als Osch, ligt niet eenduidig vast. De historicus Jan Cunen nam in 1932 nog aan dat er verband bestond met rundvee: de os siert al sinds de middeleeuwen het wapen. Ook werd door andere geleerden het verband met de Germaanse Asen (of: Osen) werd gelegd. Tegenwoordig wordt aangenomen dat de naam hoger gelegen plaats aan het water betekent. Dit water was de Maas en de hoger gelegen plaats was de Heuvel, de kern van de bewoning.

Geschiedenis[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Geschiedenis van Oss voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Oss werd al meer dan 2000 jaar voor Christus bewoond. De oudste vermelding van de plaats stamt uit 1161; de gemeenterechten kreeg Oss in 1286 door Hertog Jan I van Brabant. Het Kasteel van Oss werd omstreeks 1374 gebouwd. Stadsrechten kreeg Oss in 1399. Oss had veel te lijden onder de conflicten van Brabant en later de Habsburgse Nederlanden met Gelre tot Gelre in 1543 door Karel V bij de Habsburgse Nederlanden werd ingelijfd.

Berucht was lange tijd de Bende van Oss. Eind negentiende, begin twintigste eeuw was een roerige periode waarin Oss gebukt ging onder ernstige criminaliteit. De Ossenaren danken hieraan de tot carnavalsnaam geworden bijnamen Osse messenstekers of Osse messentrekkers.

In 1881 kreeg Oss een eigen spoorwegstation, belangrijk voor de toen al aanwezige industrie. In de Tweede Wereldoorlog had Oss vanaf 1943 een NSB-burgemeester. Tijdens de oorlog werden 252 joden uit Oss gedeporteerd en vermoord. Oss werd bevrijd op 19 september 1944.

Oss kreeg in 1968 een haven, aangesloten bij het Burgemeester Delenkanaal naar de Maas. In 1994 werd de gemeente Oss verder uitgebreid.

Bezienswaardigheden[bewerken]

Museum Jan Cunen
  • Watertoren, nu in gebruik als moskee
  • Overblijfselen van het Kasteel van Oss, bij Winkelcentrum de Gelderse Poort
  • Vorstengraf, de reconstructie van een vorstengraf uit de zevende eeuw v.Chr., waar ook een ijzeren zwaard werd gevonden. Het bevindt zich aan de Brierstraat, waar deze samenkomt met de Vorstengraflaan, nabij het voormalige woonwagenkamp Vorstengrafdonk (thans industrieterrein). Ook enkele andere grafheuvels werden hier gereconstrueerd.
  • De neogotische Grote Kerk, uit 1859 werd in 1982 gerestaureerd. Architect was Hendrik Jacobus van Tulder. De kerk is geklasseerd als Rijksmonument. De kerk is gewijd aan Onze Lieve Vrouw Onbevlekt Ontvangen en volgde de toen afgebroken Willibrorduskerk op. Het rijke interieur is mede tot stand gekomen door giften van katholieke Osse industriëlen zoals Anton Jurgens. In 1999 is de toren voorzien van een carillon.
  • Stellingmolen Zeldenrust, uit 1860
  • Stellingmolen Nieuw Leven, uit 1895
  • Villa Constance, een zeer groot neoclassicistisch huis, gebouwd in 1888 door margarinefabrikant Arnold van den Bergh en genoemd naar zijn dochter. Van 1921 tot 1974 deed het dienst als stadhuis en nu is het bekend als Museum Jan Cunen, de naam van de eerste archivaris van Oss.
Molenstraat
  • Willibrordusput nabij de splitsing van de Willibrorduslaan en de Munlaan. Deze werd voor het eerst vermeld in de 14e eeuw maar is vermoedelijk ouder. Er werd ter plaatse een boomstamput opgegraven die van 900-1250 dateert. Daar stond ook een stenen opbouw boven die in de 18e eeuw zou zijn verwijderd. De huidige put stamt uit 1926 en de bouw werd mogelijk door een schenking van Sidney van den Bergh. Ze bevindt zich op 12 meter afstand van de oorspronkelijke put. Oorspronkelijk stond hier ook een Willibrorduskapel die in 1400 en 1485 werd vermeld en waarschijnlijk in 1748 werd verwoest. Ook een eeuwenoude eik, de Sint-Willibrordusboom, zou hier gestaan hebben. Deze werd in 1845 geveld. De devotie, die uit de middeleeuwen stamt, wordt aldus beschreven door Stephanus Hanewinkel in 1799: Veele Roomschen, vooral zulken, die de koorts hebben, doen naar deezen Heuvel, welke ook St. Willebrord genoemd word, Bedevaarten, kruipen op hunne knieën, met eenen Roozenkrans in de hand, onder het uitboezemen van Pater-nosters en Ave-Maria's, rondom dien steenhoop, smijten gewoonlijk eenige Steenen, om denzelven in wezen te houden, op denzelven, drinken van het water uit die wonderbron of waschen zich met dezelve, en dan gaat de koorts weg of zij weg gevaagd word.
  • Oud kantoorpand "Groene Engel" van Anton Jurgens' Margarinefabrieken uit 1912, ontworpen door Charles Estourgie (1884-1950) in de stijlen art nouveau en art deco. In 1930 in gebruik genomen door Philips en in 1979 in bezit van de gemeente Oss gekomen. In 1999 verbouwd en in gebruik genomen als cultuurpodium Groene Engel. Het gebouw is een Rijksmonument.
  • Oud kantoorpand van fa. Gebr. v/d Bergh, de voorloper van tapijtfabriek Bergoss. Het uit 1919 stammende gebouw is ontworpen door de Nijmeegse architect Oscar Leeuw en bevindt zich aan de Bram van den Berghstraat. Het is een rijkversierd gebouw met ornamenten in Art Nouveau-stijl en het is geklasseerd als Rijksmonument.

Cultuur[bewerken]

Theater De Lievekamp biedt een programma van opera tot cabaret. Sinds 1999 heeft Oss de Groene Engel, een cultuurpodium met een programma van popconcerten tot film- en theatervoorstellingen en maandelijks terugkerende activiteiten zoals het Folkcafé, het politiek café 'Zout', het moderne jazz/café en het dixielandcafé.

Musea[bewerken]

Monumenten[bewerken]

Carnaval[bewerken]

In Oss worden met carnaval drie optochten gehouden, een jeugdoptocht, een grote optocht en de halfvastenoptocht. De jeugdoptocht is op carnavalszaterdag. De grote optocht plaats op carnavalszondag, en met halfvastenzondag de halfvastenoptocht. Ook heeft Oss met carnaval een andere naam namelijk Ossekoppenrijk.

Evenementen[bewerken]

Enkele jaarlijkse evenementen die in de stad hebben plaatsgevonden zijn:

Centrum:

  • Klûnen in Oss
  • Carnaval
  • Halfvastenfeesten (sinds 2012)
  • Oranjefeesten
  • Koningsmarkt
  • Oss on classic wheels
  • Kermis Oss
  • Het vierde beeld
  • Fantastival
  • Muze Misse

Natuur en landschap[bewerken]

Oss vormt een verstedelijkt gebied dat op de rand van het pleistoceen en het rivierkleigebied ligt. De dekzandrug ten zuiden van Oss toont een kleinschalig landschap met bos en akkers, naar het oosten toe overgaand in de Herpse Bossen. Ten noorden van Oss ligt een vlak poldergebied. Hier loopt de Hertogswetering en bevindt zich het natuurgebied Ossermeer.

Hedendaagse industrie[bewerken]

Vanuit de oorspronkelijke industriële bedrijvigheid zijn met name de bedrijven van Unox en Organon overgebleven. Van de tapijtindustrie is Desso nog aanwezig, die kunstgrastegels maakt.

De Osse bedrijvigheid is met zijn tijd meegegaan en omvat moderne technologie en productie, logistiek, zakelijke dienstverlening en automatisering. Begin 2005 waren er 4776 bedrijven in Oss gevestigd, die werk boden aan 38.175 mensen.

MSD, voorheen Organon, producent van de meest voorgeschreven anticonceptiepil ter wereld, is tegenwoordig de grootste werkgever in Oss. De medische farmaceutische sector is beeldbepalend en een speerpunt in de economische ontwikkeling. Rond deze bedrijven is een netwerk van toeleveringsbedrijven ontstaan. Na overname door MSD is de gehele research in Oss in 2011 weggesaneerd. Tegenwoordig is naast productie van actieve farmaceutische ingrediënten (oude Diosynth) en farmaceutische eindpreparaten het DCO (development center Oss) operationeel voor de ontwikkeling van medicijnen. Tevens zijn er diverse groothandels gespecialiseerd in medische hulpmiddelen en operatie-instrumenten. In totaal werken in deze sector circa 5500 mensen, verdeeld over 20 bedrijven.
Desso maakt kunstgrasvelden, Heesen Yachts levert luxe oceaanwaardige jachten. De ruim 2000 vrachtauto's van internationale Osse transporteurs bestrijken heel Europa.
De dienstverlening neemt een steeds grotere plaats in met bedrijven op het gebied van drukwerk, verpakkingen, computerservice, (micro)elektronica, recycling, technische advisering, bankwezen, communicatie en administratie. Ondanks dit alles is de werkloosheid in Oss gedurende langere tijd tamelijk hoog gebleven, omdat de traditioneel aanwezige bedrijven sloten, dan wel door mechanisatie en automatisering vele arbeidsplaatsen schrapten.

Verkeer en vervoer[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Verkeer Oss voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

De transportverbindingen zijn in Oss lange tijd matig geweest. In 1810 werden de 'straten' met zand opgehoogd. Voordien waren ze soms nauwelijks begaanbaar. In 1838 werd verharding in de kom toegepast, en van 1822 tot 1835 werd de rijksweg tussen Nijmegen en 's-Hertogenbosch aangelegd, die echter ten zuiden van de kom liep. De Hescheweg, die de verbinding tussen de bebouwde kom en deze Rijksweg vormde, werd in 1848 van grind voorzien en pas in 1926 geasfalteerd.

De verbindingsweg met de haven van Lithoijen werd in 1810 verhard in het buitengebied, en in 1859 ook in de kom van Oss. In 1963 kwam het Kanaal van Macharen naar Oss gereed en kreeg Oss weer een haven.

In 1881 werd het Station Oss geopend, en daarmee de spoorlijn van 's-Hertogenbosch naar Nijmegen, aangelegd door de Nederlandsche Zuid-Ooster Spoorweg Maatschappij. Na jarenlang buiten bedrijf te zijn geweest rijden er anno 2009 weer goederentreinen over het enkelsporige traject naar het bedrijventerrein. Veevoederfabrikant CEHAVE wordt namelijk daar bediend. Onzeker is nog of de spoorlijn doorgetrokken zal worden om een verderop gelegen containerbedrijf ook een spooraansluiting te gaan geven. Dit zal een enorme opleving voor Oss betekenen.

Rijksweg 59 tussen 's-Hertogenbosch en Oss werd geleidelijk omgebouwd tot volledige autosnelweg, een werk dat in 2005 werd afgerond. Ook kwam toen het Knooppunt Paalgraven ten zuiden van Oss gereed. Tussen Oss en Nijmegen bestond er al sinds 1975 een snelweg, Rijksweg 50, die in 2005 werd doorgetrokken naar Eindhoven.

Vanaf 10 december 2006 valt Oss onder het concessiegebied Oost-Brabant. Deze werd gegund aan de vervoerder Hermes maar ging door een fout bij de overheid naar Arriva. Het stadsvervoer werd tot 10 december 2006 uitgevoerd door Area. Daarvoor reed MTI de stadsdienst. De streekdiensten naar Oss werden tot 10 december 2006 uitgevoerd door BBA. In het verleden reden ook Hermes en haar voorganger Zuidooster (de oprichter van de stadsdienst) streeklijnen naar Oss.

Oss heeft twee treinstations: Station Oss en station Oss West, daarnaast is Ravenstein ook voorzien van een station. Al deze stations zijn gelegen aan de Brabantse Lijn (Tilburg - Nijmegen). In beide richtingen stopt tweemaal per uur een stoptrein op station Oss en station Oss West en twee intercity's op station Oss. De intercity's rijden tussen Zwolle en Roosendaal, de stoptreinen rijden tussen Nijmegen en Deurne.

De wegenstructuur binnen de gemeente vertoont een opvallende denkbeeldige rasterstructuur, met diverse breed opgezette en druk bereden hoofdwegen (singels) die grofweg in noord-zuid en oost-westrichting lopen. Diverse van deze wegen zijn zo lang dat ze meerdere keren van naam veranderen. Voorbeelden zijn de Ruwaardsingel/Julianasingel, Singel 1940-1945/Hertogensingel/Zaltbommelsweg/Gewandeweg, Graafsebaan/Megensebaan (N329), Kantsingel/Vijversingel/Kapelsingel/Havenstraat, John F. Kennedybaan/Hertogin Johannasingel/Saal van Zwanenberglaan en Cereslaan/Heihoeksingel/Heihoekstraat/Kleinussenstraat/Huizenbeemdweg.

De gemeente Oss heeft in de afgelopen jaren een aantal straten als "fietsstraat" ingericht, om een doorlopende fietsroute van Oss naar Heesch (ten zuiden) en naar Macharen (ten noorden) te creëren waar de auto ondergeschikt is aan de fiets. De straat is herkenbaar door rood asfalt en bebording. Er zijn ideeën om ook in oost-westrichting een dergelijke fietsstraat te creëren om de kernen Berghem en Geffen via een fietsverbinding bereikbaar te maken.

De Graafsebaan / Megensebaan (N329) aan de oostkant van de stad, van oudsher lokaal ook bekend als de noord-zuid is een zeer drukke weg die fungeert als aan-afvoerroute van knooppunt Paalgraven (A59/A50) van en naar Oss, Berghem, Macharen, Haren en Megen en tussen deze kernen onderling. Op de weg zit ook veel vrachtverkeer, vanwege de diverse bedrijventerreinen die aan de weg liggen. Verder zit er een gedeelte lokaal verkeer op van/naar de N324, richting o.a. Schaijk, Grave en de Middenpeelweg. In de afgelopen jaren zijn er op de Graafsebaan veel ongelukken gebeurd, zowel op de lange rechte stukken als op de drukke kruisingen. Tevens heeft de weg te maken met overbelasting en lange wachttijden bij de diverse verkeerslichten en de spoorwegovergang. Deze weg wordt in de komende jaren door de gemeente Oss en de provincie Noord-Brabant gereconstrueerd tot "de weg van de toekomst", waarbij de doorstroming en de veiligheid moeten verbeteren voor zowel gemotoriseerd verkeer als fietsverkeer, en er veel ruimte is om innovatieve concepten zoals LED-verlichting toe te passen.

Op het Titus Brandsmaplein in Oss ligt de oudste rotonde van Oss, en één van de oudste rotondes in Nederland. In de volksmond heet deze rotonde bij veel Ossenaren dan ook nog altijd "de rotonde", ook al zijn er tegenwoordig diverse in de gemeente te vinden. De rotonde is aangelegd op een kruising van vijf straten (Oude Molenstraat, Industrielaan, Populierstraat, Willibrordusweg en Titus Brandsmalaan) voordat de rotonde ook voor "normale" kruisingen met vier poten een gangbare kruisingsvorm werd. De rotonde is origineel aangelegd zodanig dat alle zijstraten van rechts voorrang hadden; pas later werd het in Nederland gangbaar dat verkeer op de rotonde voorrang krijgt en is ook deze rotonde aangepast. Naar huidige maatstaven is de diameter van de rotonde erg groot, en is de rijbaan opvallend breed. Opvallend is verder dat de rotonde een eigen straatnaam heeft (Titus Brandsmaplein) met bijbehorende adressen/huisnummers (enkele appartementencomplexen).

Maashaven[bewerken]

Oss is een van de weinige plaatsen in Zuid-Nederland met een (sinds 1994 tweede) haven voor schepen tot 2000 ton. De Maashaven van Oss is toegankelijk voor de grootste binnenschepen, tweebaksduwvaart en kruiplijncoasters. De Containerterminal Oss voert frequente diensten uit op Rotterdam en Antwerpen. Jachtwerf Heesen Yachts laat jaarlijks gemiddeld meer dan 100 meter jacht - overeenkomend met twee tot drie exemplaren - in de haven te water.

Topografie[bewerken]

Oss-stad-2014Q1.jpg

Topografisch kaartbeeld van Oss, Dec. 2013. Klik op de kaart voor een vergroting.

Bevolkingsontwikkeling[bewerken]

Jaar 1795 1840 1849 1859 1869 1879 1889 1899 1909 1920
Inwoners 2.766 3.844 4.235 4.340 4.368 4.970 7.550 7.753 8.429 11.470
Jaar 1930 1947 1950 1956 1960 1971 1988 1993 2000 2004
Inwoners 14.618 21.126 22.592 27.082 30.102 41.100 50.680 52.647 56.194 58.119
Jaar 2009 2014
Inwoners 57.324 57.511

De bovenstaande tabel geeft een overzicht van het aantal inwoners van de stad Oss[1][2][3]. Vanaf eind 20e eeuw zijn er voor alle jaren gegevens bekend, maar gezien de geringe verschillen zijn niet alle jaren in de tabel opgenomen.

Voorzieningen[bewerken]

Onderwijs in Oss[bewerken]

Basisscholen:

  • de Polderhof
  • de Lockaert
  • In Balans
  • de Kleine Wereld
  • de Mettegeupel
  • de Mozaïk
  • de Bernadetteschool
  • de Blinkerd
  • de Korenaer
  • de Teugelaar
  • IKC Regenboog
  • Het Baken
  • John F. Kennedy
  • de Meteoor
  • Elzeneind
  • de Nicolaasschool
  • Hertoghin Johanna
  • de Nieuwe Link
  • de Telescoop
  • de Pius-X
  • Sterrebos
  • SVO-school De Singel
  • ZMOK-school De Sterrenkijker

Middelbare Scholen: Het Hooghuis:

Overig:

Middelbaar Beroepsonderwijs:

  • ROC De Leijgraaf Euterpelaan
  • ROC De Leijgraaf Schelversakker
  • ROC De Leijgraaf Sweelinckstraat
  • ROC De Leijgraaf Gasstraat Oost

Winkelcentra[bewerken]

Oss

In de binnenstad van Oss bevindt zich het winkelcentrum. Daarnaast kent Oss nog een aantal grotere en kleinere wijk- en buurtcentra en winkelconcentraties, namelijk (grofweg van groot naar klein):

  • winkelcentrum De Ruwert in de Ruwaard
  • winkelcentrum Ussen in Ussen
  • winkelcentrum De Heihoek in de Heihoek
  • Zaltbommelseweg/Vierhoeksingel
  • Industrielaan/Populierstraat
  • diverse winkels aan de Berghemseweg
  • diverse winkels aan de Oude Molenstraat
  • diverse autobedrijven aan de Euterpelaan (Autoboulevard)
  • Woonboulevard

Markt[bewerken]

  • Dinsdag van 08.30 - 12.30 uur op de Eikenboomgaard en de Heuvel
  • Zaterdag van 08.30 - 13.30 uur op de Eikenboomgaard
  • Zaterdag van 08.30 - 17.00 uur op de Heuvel

Wijkindeling stad Oss[bewerken]

  • Centrum
  • Schadewijk
  • Industrieterreinen-Zuid
  • Oss-Zuid
  • Krinkelhoek
  • Industrieterreinen-Noord
  • Ruwaard
  • Ussen
  • Mettegeupel
  • Oss-Noord
  • Buitengebied-Noord
  • Buitengebied-Zuid

Industriegebieden stad Oss[bewerken]

  • Vorstengrafdonk
  • De Geer I
  • De Geer II
  • Elzenburg (haven)
  • Landweer
  • Griekenweg
  • Moleneind (Organon en Unox)
  • Danenhoef
  • Industriepark Oost
  • Euterpelaan
  • Oss-West

Media en theater[bewerken]

  • DTV Oss is de publieke omroep van Oss.
  • NieuwsUitOss, een website met het recentste nieuws uit de regio Oss en omstreken.
  • de Sleutel en Regio Oss zijn de kranten van Oss.
  • Brabants Dagblad Regio Oss e.o. brengt het nieuws uit Oss en regio (Ravenstein, Landerd, Berghem, Lith, Bernheze).
  • Schouwburg Oss
  • Utopolis Oss is de bioscoop van Oss

Sport in Oss[bewerken]

Voetbal[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie FC Oss voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

FC Oss speelt sinds 1991 in het betaalde voetbal. Het stadion aan de Mondriaanlaan biedt plaats aan 4700 toeschouwers. FC Oss (destijds nog TOP Oss) won in het seizoen 2005-2006 voor het eerst in zijn geschiedenis een periodetitel en mocht meedoen aan de play-offs. In 2010 degradeerde FC Oss naar de topklasse. In 2011 promoveerde FC Oss weer naar de Jupiler League.

Ook spelen er nog andere voetbalclubs in Oss, namelijk O.S.S.'20, RKSV Magriet, R.K.S.V Cito, Deso, SV Ruwaard, FC Schadewijk en SV TOP.

Hockey[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie MHC Oss voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Motorsport[bewerken]

Oss werd in de jaren 1969 tot en met 1975 bekend door zijn 24 uursrace. Nu worden er nog elk jaar de Pinksterraces verreden. De laatste jaren op het circuit Vorstengrafdonk.

Zwemmen en waterpolo[bewerken]

De grootste zwem- en polovereniging in Oss is Arethusa, een club met ongeveer 600 leden.

Geboren[bewerken]

1rightarrow blue.svg Lijst van Ossenaren

Stedenbanden[bewerken]

Oss heeft stedenbanden met:[bron?]

Fotogalerij[bewerken]

Nabijgelegen kernen[bewerken]

Berghem, Macharen, Oijen, Lithoijen, Teeffelen, Geffen, Heesch

Externe link[bewerken]

Panorama van Oss
Panorama van Oss
Bronnen, noten en/of referenties
  • Maasland in bedrijf: Over de opkomst van de fabrieken. Uitgave Gemeentelijk Jan Cunencentrum Oss, 1988.